Home Up

TREGARTH

O GWMPAS Y FFYNHONNAU

FFYNNON Y WRACH  / PISTYLL YR EURYCH

Fis Mehefin diwethaf aeth Gwyn Edwards, Llanddeiniolen ni i ddangos llecyn arbennig i ni ar dir Moelyci ger Tregarth lle mae dŵr yn tarddu o dan hen dderwen ganghennog fawr mewn coedwig a llwybr syn arwain trwyddi at waun agored gerllaw nifer o henebion or hen amser. Mae awyrgylch arallfydol yn y lle a hawdd gellir dychmygu fod derwyddon wedi bod yma ar un adeg yn addolir coed ar dŵr. Er i ni dynnu lluniau nid oedd digon o olau o dan y coed iddynt ddod allan yn ddigon da iw cynnwys yn Llygad y Ffynnon. Nid oedd sicrwydd am enwr tarddiad. Yn Archifdyr Brifysgol, Bangor gwelwyd mewn un o ddogfennau Stad Penrhyn ar dyddiad 1768 mai Richard Pennant oedd perchennog Moelyci a Thomas Robert Owen yn denant. Maer enwau Caer Wrach a Cae Pistyll yr Eurych ar y tir o gwmpas y tarddiad ac anodd oedd bod yn sicr beth oedd enwr ffynnon. Nid oedd yr awyrgylch wrth y ffynnon yn braf iawn a hawdd gellid fod wedi cysylltur lle gyda gwrachyddiaeth a melltith yn y gorffennol pan oedd y werin yn credun gryf yn y fath beth. Ond yn ddiweddar cafodd Gwyn gadarnhad mai Pistyll yr Eurych ywr enw cywir ar y tarddiad.  Rhaid felly bod gof oedd yn gweithio mewn aur wedi defnyddior dŵr rhyw dro  yn y gorffennol. O flaen y goeden maer dŵr yn codi i ffynnon gyda cherrig mawr cyn goferu i ffynnon ddiweddarach o frics. Maer dŵr wedyn yn llifo i gafn llechu cyn goferu i ffos syn rhedeg gyfochrog r llwybr. Gobaith Gwyn yw glanhaur ffynnon a thaclusor amgylchedd oi chwmpas. Cawn fwy o hanes y fenter yn Llygad y Ffynnon cyn hir, gobeithio.  

 LLYGAD Y FFYNNON Rhif 25 Nadolig 2008

 cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

FFYNNON PEN-Y-BRONNYDD

 

Y ffynnon yn ei chynefin. Maer bibell ddraenio ar waelod y llun yn mynd dŵr i gae islaw..

Saif rhes tai Pen-y-bronnydd (neu Ben-y-bronydd) yng nghymuned Tregarth, ar ochr orllewinol Ln Tal Cae syn arwain or A5 i Dregarth, yng Nghyfeirnod Arolwg Ordnans SH 60342 68738. Cofnodwyd yr enwr tai gyntaf tuar flwyddyn 1900, ond ceir yr enw Pen y bronnith yn nogfen Ystd y Penrhyn dyddiedig 1717.

Rhed llwybr o Ln Tal Cae heibio i flaen y rhes tai, i gyfeiriad Cororion. Gam neu ddau chwith or llwybr, mewn clwt o dir gwlyb, ceir ffynnon adeiledig at ddefnydd gwlad. Nid ywn ffynnon sanctaidd: maen gyflenwad dŵr go ddibynadwy at ddibenion  beunyddiol; rhywbeth syn gynyddol brin y dyddiau hyn.

Fis Tachwedd diwethaf daeth i sylw Cymdeithas Ffynhonnau Cymru bod cais wedii wneud gan gwmni Cornerstone Telecommunications Infrastructure Ltd (Slough) am ganiatd cynllunio ar gyfer codi mast telathrebu 17.5m, dau gabinet offer, un cabinet mesurydd ac offer cysylltiedig ar y tir yn union y tu l ir ffynnon. Barn y rhai cyfarwydd r safle yw y gallai hyn arwain at ddifrodi neu hyd yn oed ddileur ffynhonnell hon.

Wedi ymweld r safle, gyrrwyd gwrthwynebiad at Gyngor Gwynedd yn enwr Gymdeithas, yn gofyn nid am atal y cynllun, ond am leolir mast ar offer ychydig ymhellach or ffynnon ei hun. Teimlid y byddai hynnyn gyfaddawd derbyniol gan bawb. Cyhoeddwyd yn y North Wales Chronicle 17.5.18, fodd bynnag, fod y Cyngor wedi penderfynu caniatur cais cynllunio er gwaethaf pob gwrthwynebiad.

Nid oedd unrhyw reswm cynllunio, meddid, yn erbyn hynny, ac roedd cais blaenorol ar safle 200 medr ir de wedii atal oherwydd yr effaith bosib ar heneb gofrestredig Cytiau Parc Gelli.

               Howard Huws

LLYGAD Y FFYNNON   Rhif 44 Haf 2018

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Home Up