Home Up

TRAWSFYNYDD

 

GOHEBIAETH

  FFYNNON ERWDDWR neu FFYNNON WYDDOR.

(SH612338) 

Diolch i Keith T. OBrien, Swyddog Cynaladwyedd ar Gymuned ym Mharc Cenedlaethol Eryri, am yr wybodaeth ganlynol am FFYNNON ERWDDWR (SH612338) neu FFYNNON WYDDOR. (Maen debyg mai llygriad o Erwddwr yw Wyddor). Dyma sydd gan gyfrol am hanes y fro iw ddweud amdani:

Ar dir fferm Erwddwfr, Trawsfynydd, mae hen ffynnon, a chredir iddi hynafiaeth a rhin, ond maen anhysbys pwy a pha bryd y cafwyd allan ei rhin. Adeiladwyd hi flynyddoedd lawer yn l, ac atgyweiriwyd a helaethwyd hi yn ddiweddar. Dywed hen draddodiadau bod rhin yn y ffynnon i wella afiechydon amrywiol, a phriodolid iddi rin cyfriniol. Mae wedi ei hadeiladu ar raddeg fechan er yn foreuol. Adgyweiriwyd a helaethwyd hi gan y diweddar Barchedig Edward Davies, Derfel Gadarn, yr hwn a fun trigiannu am gyfnod maith yn Erwddefr ac yn gweinidogaethu ir Annibynwyr yn yr ardal.

FFYNNON CRWCLIS

Mae yna Ffynnon Crwclis hefyd ar y ffordd o bentref Trawsfynydd i Frynysguboriau. Yn l awdur y gyfrol a ddyfynnir uchod, Ffynnon Crogllys oedd ei henw gwreiddiol gan mai yma yr arferid crogi pobl ers talwm! (A oes rhywun yn gwybod beth yw cyfeirnod map y ffynnon hon?Gol.)

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 22 Haf 2007

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

HANES FFYNHONNAU TRAWSFYNYDD

gan Keith OBrien

Ymhlith bwyd, lloches a thn, un o anghenion beunyddiol mwyaf sylfaenol ac angenrheidiol dyn ers bore oes yw dŵr. Yn ddiddorol roedd gan ddŵr rinwedd arall dirgel filoedd o flynyddoedd yn l pan gredair Celtiaid fod ffynonellau yn borth mynediad i fyd arall goruwchnaturiol! Byddair ffynhonnau yma hefyd yn cael eu cysylltu gyda duwiesau neilltuol gan ir naill fel y llall gael eu hystyried fel symbolau o ffrwythlondeb.

Heddiw, yn y Deyrnas Gyfunol, rydym yn defnyddio ar gyfartaledd 150 litr y pen yn ddyddiol i ymolchi, yfed, fflysio toiled ac in peiriannau golchi. Maer rhain yn bethau rydym yn eu cymryd yn ganiataol . Peth holl bwysig o ran ein hiechyd yw cael cyflenwad o ddŵr gln. Gwelwyd y canlyniad o ddiffyg yn y cyfeiriad yma blwyddyn neu ddwy yn l gydar holl drafferthion bu i bobl ddioddef oherwydd haint cryptosporidiwm o Lyn Cwellyn.

Wrth gwrs, cyfleustra o oes Fictoria ywr tap dŵr sydd ar y sinc, a pheth mor handi ydi o i lenwi tegell yn ystod egwyl ym Mhobl y Cwm! Ond nid fel hyn mae hi wedi bod erioed. Cyn ir pibellau plwm a haearn cyntaf gyrraedd ein tai, rhaid oedd gafael yn y bwced ac anelu at y ffynnon agosaf! Mae gan Traws nifer ohonynt a rhai yn dal mewn defnydd dyddiol ac un gyda rhin iachusol honedig. Dyma eu hanes :

FFYNNON CWRCLIS (SH705355)

Lleolir Ffynnon Cwrclis ar ochr y ffordd syn arwain i ffermdy Brynysguboriau. Dywedir ir enw darddu o croglys gan mai yma y byddai drwgweithredwyr yn cael eu crogi yn yr oes a fu. Roedd hon yn ffynnon bwysig ir pentre cyn ir tai dderbyn dŵr prif gyflenwad a bu i Rolant Wyn, ewythr Hedd Wyn, ganu ei chlodydd yn y gerdd ganlynol:

DŴR Y FFYNNON

Fwyn ddarllenydd, yn dy syched

Hwde ddracht o ddyfroedd byw;

Nid or llyn y daw, nar afon

Dŵr o Ffynnon Cwrclis yw.

 

Dŵr o lygad clir y ffynnon,

Nid or bibell wrth dy ddr,

Dŵr o ffynnon fach y pentref

Honnon tarddu yn y mr.

 

Dŵr fun disychedur tadau,

Mhell cyn geni neb syn fyw;

Dŵr blas fy mebyd arno

Dŵr o Ffynnon Cwrclis yw.

 

Ŷf ohono, fwyn ddarllenydd,

Pryd y byddin teimlon flin;

Dim ond dracht o ddŵr y ffynnon-

Llawer gwell yw ef nar gwin.

Ceir cyfeiriad arall i ffynhonnau Traws gan Rolant Wyn mewn rhigwm maith a wnaeth ir Rhedegydd ar 9fed Medi 1937. Dymar darn perthnasol:

Cyn dod or pibellau haearn

Ar dyfroedd ir tai mor hael,

Cair tlodion fynd ir ffynhonnau

Pryd hwnnw heb ofnir draul.

Maer llinell olaf yn ddiddorol iawn oherwydd pwynt pwysig syn hawdd i ni ei anghofio ywr ffaith fod dŵr ffynnon yn ddŵr syn rhad ac am ddim yn wahanol iawn ir dŵr a ddaw on tapiau!

Pan oedd y gwersyll milwrol yn ei anterth yn negawdau cynnar y ganrif ddiwethaf, byddair milwyr yn dod au dillad budr iw golchi at wragedd Stryd Faen. Gorchwyl un or rheini fyddai cario galwyni o ddŵr or ffynnon i bwrpas y golch wythnosol. Byddair ychydig geiniogau a gair gwragedd yn ychwanegiad croesawus iawn iw lwfans cadw tŷ.

Pan oeddem yn blant rhaid oedd stopio am lymaid or ffynnon bob tro, a da oedd cael llond dwylaw wedi cwpanu or dŵr oer, clir a blasus yn enwedig os oeddem yn sychedig ar l ymladd Almaenwyr neu Indiaid Cochion yn Creigiau Bach!

 

FFYNNON LLWYBR CUL (SH 708358)

 

FFYNNON LLWYBR CUL

Ceir hyd ir ffynnon yma yn lle mae Llwybr Cul o Benrallt a Llwybr y Dafarn o ddechrau Penygarreg yn cyfarfod i ymunon un i arwain i Dyn Pistyll. Ers talwm byddai seston llechan yma, sef tair llechan wedi eu ffurfio mewn sip bocs i dderbyn y dŵr, gyda thwll tua modfedd o ddiamedr yn y slab blaen. Allan o hwn byddair hylif grisial yn llifo ir teithiwr sychedig. Maer lechan blaen wedi diflannun anffodus ond maer rhai ochrol yn dal yn eu lle gydag l naddiad ynddynt lle byddair rhan blaen yn ffition daclus. Cyfeiriwyd uchod at Lwybr y Dafarn, sef tafarn y Bull sydd ers blynyddoedd bellach yn annedd. Maer enwn adlais or hen ddyddiau pan fyddai porthmona mor bwysig i economir ardal a hynnyn cael ei adlewyrchu yn y ffaith fod gefail go drws nesaf ir adeilad. Bryn Ffynnon yw enwr tŷ rŵan, sydd, wrth gwrs, yn hunan eglurhaol.

 

FFYNNON LAS (SH730316)

Mae FFYNNON LAS yn dal mewn defnydd dyddiol ac fe leolir hi ar ochr chwith y ffordd syn arwain o Benstryd i Bont Dol Mynach yng Nghwm Dolgain. Mae blas heb ei ail ar ddŵr y ffynnon hon. Pan roir potel i lenwi o dan y beipen syn ymwthio allan or seston, fe welir cyddwysiad yn ffurfio mewn ennyd ar ei hochr allanol oherwydd oernir dŵr.

FFYNNON ERWDDWFR (SH 723331)

Ceir hyd ir ffynnon hon mil o droedfeddi uwchben lefel y mr a hyd dau gae ir dwyrain o ffermdy Erwddwfr neu Wyddor ar lafar gwald. Mae hen fapiau yn ei dynodi fel bath. Ceir disgrifiad diddorol or ffynnon yn Ardudwy ai Gwron gan Dewi Eden, sef y Parch. David Davies, Harlech (1914) Dyma ddyfyniad or gyfrol:

Mae hon ar dir Erwddwfr, Trawsfynydd. Priodolir ir ffynnon hon gan y trigolion hynafiaeth a rhin. Pwy, a pha bryd y cafwyd allan ei rhin, sydd anhysbys. Yr oedd wedi ei hadeiladu ar raddeg fechan er yn foreol. Adgyweiriwyd a helaethwyd hi gan y diweddar Barchedig Edward Davies (A), Derfel Gadarn, yr hwn a fun trigiannu am gyfnod maith yn Erwddwfr, ac yn gweinidogaethu ir Annibynwyr yn yr ardal. Dywedir fod dyfroedd y ffynnon hon yn meddu rhin i wella afiechydon amrywiol, a phriodolir iddi rin cyfriniol.

Gresyn fod Ffynnon Llwybr Cul mewn cyflwr adfail. Bu ir Cyngor Cymuned geisio ei hadfer ychydig yn l. Mae Ffynnon Las yn cael ei chadwn daclus. Hefyd mae cyflwr da ar ffynnon hynafol Cwrclis- diolch i ymdrechion Y Bnr. John S. Jones, perchennog y safle.

Tagwyd Ffynnon Bryn Glas (SH709354) brwyn, diflannodd Ffynnon y Rheithordy (9SH706357) ac mae Ffynnon Rewllyd (SH792309) yn adfail. Ond Gellir gweld Ffynnon Brynhyfryd (SH7073530) yng ngwaelod y cae tu cefn i Warws ln. Mae ffos fach yn tarddu or ffynnon sydd wedyn yn troelli ei ffordd ir llyn. Gobeithion fawr nac anghofiwn ein ffynhonnau nai hesgeuluson fwy, oherwydd gyda newid hinsawdd yn bygwth cyfnodau maith o sychder yn ein hafau, efallai bydd yn dda i ni eu defnyddio unwaith eto!

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 35 Nadolig 2013

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

 

Home Up