Home Up

PEN-RHYS

RHONDDA  

FFYNNON FAIR, PEN-RHYS-

 Dewi E. Lewis

 

Saif Ffynnon Fair ar lethrau mynydd Pen-rhys, Cwm Rhondda. Dros y ffynnon saif adeilad carreg tua saith troedfedd o led, deuddeg troedfedd o hyd a deg troedfedd o uchder. Er mwyn mynd i mewn i'r ffynnon rhaid crymanu'ch cefn drwy fynedfa pedair troedfedd o uchder. Mae'r waliau y tu mewn wedi eu gwyngalchu ac yno ceir dau faddon. Yn y gornel bellaf ar y dde ceir baddon llaw, troedfedd sgwâr. I'r baddon yma mae dŵr y ffynnon yn llifo. Mae gorlif o'r baddon yma yn llifo i faddon llawer mwy sydd gyferbyn a wal chwith yr adeilad. Mae'r baddon yma tua thair troedfedd o led a phum troedfedd o hyd. Mae'n bosibl eistedd i mewn yn hwn. O gwmpas y baddon ceir y geiriau:

BAPTIZE

HOLY SPIRIT FIRE

Wrth droed y baddon ceir plac yn dwyn y geiriau

YOU ARE

STANDING ON THE

HOLY

GROUND

Tu allan i'r adeilad ceir baddon llaw arall ar ffurf croes sydd yn dal dŵr 'gofer' o'r baddon mawr y tu mewn. Dywedir i ddyfroedd y ffynnon ddechrau llifo'n wyrthiol o ochr mynydd Pen-rhys tua chanol y bymthegfed ganrif. Yr un mor wyrthiol ymddangosodd delw o'r Forwyn Fair a'r baban Iesu yn ei breichiau mewn cangen o dderwen gerllaw'r ffynnon, a daeth y ddelw yn enwog drwy'r wlad. Cyrchai tyrfaoedd at y ffynnon i geisio iachâd. Ceir nifer o gerddi a gyfansoddwyd yn y cyfnod oddeutu 1460 -1535 sy'n tystiolaethu i bwysigrwydd Ffynnon Fair, Pen-rhys. Mae'r cerddi yn dangos yn glir bwysigrwydd y ffynnon oherwydd honnid fod i'r dŵr y gallu i wella pob math o glefydau a gwendidau, yn rhai corfforol ac ysbrydol. Soniodd Gwilym Tew (c. 1470-80) am y ffynnon fel hyn:

Ym Mhen'rhys araul, mewn rhos irwydd,

Y dianafir pob fyn afiach,

a chanodd Llywelyn ap Hywel ab Ieuan ap Goronwy (c. 1460-70):

Rhoi clywed a dywedyd

Y mae i fyddar a mud.

Aet dall i gyty a hon,

O’i phlegid caiff olygon.

Canodd Lewys Morgannwg (c. 1520 - 35) amdano'i hun yn mynd i Ben-rhys:

Mawr yw 'maich, Mair, am iechyd, Mwy na baich mwya'n y byd:

Dyn a ddaliwyd dan ddolur

Fu' n dwyn poen wyf, yn dan pur.

Cyn y Diwygiad Protestannaidd roedd Pen-rhys yn eiddo i Abaty Llantarnam, ond yn 1537 trosglwyddwyd perchnogaeth yr abaty i'r Goron a daeth y tir yn eiddo i John Parker o'r Stablau Brenhinol. Roedd y ddelw enwog yn dal yno'r adeg honno. Ar 23 Awst, 1538, gorchmynnodd Thomas Cromwell i William Hirbarhaet symud y ddelw mewn modd mor gyfrinachol â phosib, gan yr ofnid y byddai gwrthdystiad cyhoeddus yn erbyn ei chludo o Ben-rhys. Ar 26 Medi cariwyd y ddelw a'r dillad a wisgai i Lundain i'w llosgi. Nid oedd modd cael gwared â'r ffynnon, fodd bynnag, a daliodd y dyfroedd sanctaidd i ddiwallu anghenion y werin am ganrifoedd wedi'r Diwygiad Protestannaidd.

Yn ystod cyfnod diweddarach bu'n arferiad i offrymu pin yn nŵr ffynnon Pen-rhys. Byddai'r offrymwr yn gweld o'r ffordd y newidiai'r pin ei liw yn y dŵr a fyddai ei gais yn llwyddiannus ai peidio. Yn ystod y ganrif ddiwethaf roedd ffermwyr yr ardal yn defnyddio dŵr y ffynnon i wneud menyn yn ystod yr haf. Yn 1947 adferwyd y ffynnon i statws swyddogol gan yr Eglwys Babyddol fel prif ysgrin y Forwyn Fair yng Nghymru. Ar yr achlysur hwnnw daeth tua 4,000 o Babyddion ar bererindod i Ben-rhys ac i brofi dŵr y ffynnon. Mae pobl yn parhau i gyrchu ati. Yn ddiweddar daeth merch ganol oed at ddrws gweinidog lleol i ofyn am botel o'r holy water: Roedd wedi cerdded o bentref cyfagos dan gyfarwyddyd ei mam a oedd yn ei nawdegau ac yn dioddef o gricymalau. Gobeithio mai hir y pery'r bobl i gyrchu at ddyfroedd y ffynnon.

Er mai hanes llewyrchus sydd i Ffynnon Fair Pen-rhys, mae gwir angen ei diogelu rhag bygythiadau dulliau modern o fyw. Pan ymwelais â'r ffynnon yn ddiweddar cefais gryn siom o'i gweld. Roedd y baddon mawr wedi ei lenwi â sbwriel; pren a cherrig. Ar hyd y llawr roedd chwistrellau ac arwyddion eraill bod cyffuriau yn cael eu defnyddio yno. Roedd graffiti hefyd wedi ymddangos ar y waliau. Dyma arwydd trist o gymhellion pobl yn ymweld â'r lle yn y dyddiau sydd ohoni. Fy mhryder mwyaf yw mai gwaethygu fydd y sefyllfa a chynyddu wnaiff yr amarch tuag at y crair hanesyddol ac ysbrydol arbennig yma. Ysgrifennais, fel unigolyn, at Gyngor Bwrdeistref y Rhondda i leisio fy siom, a gobeithio y bydd Y Cyngor, o dro i dro, yn mynd yno i lanhau'r llanastr. Cefais ateb ganddynt yn dweud "ni wyddys pwy sy'n gyfrifol am gadwraeth o'r tir hwn, naill ai'r Cyngor neu'r Eglwys Gatholig." Mae'r Prif Weithredwr am wneud ymholiadau pellach i geisio darganfod pwy sy'n gyfrifol am Ffynnon Fair. Os yw ffynnon mor enwog â hon o dan fygythiad fandaliaeth, a neb yn gwybod i sicrwydd pwy sy'n gyfrifol amdani, mae gwir angen cymdeithas fel Cymdeithas Ffynhonnau Cymru i ddiogelu'r ffynhonnau llai enwog a'u gwarchod heddiw ac i'r dyfodol.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 2 Haf 1997

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

FFYNNON FAIR

(Gweler Llygad y Ffynnon Rhif 2)

Bu Dewi Lewis, Cadeirydd y Gymdeithas, yn ymweld a Ffynnon Fair, Pen-rhys, yn ystod yr haf. Dyma adroddiad o’r hyn a ddarganfyddodd:

Es draw i weld Ffynnon Fair, Pen-rhys er mwyn cael gweld a oedd dirywiad yn ei chyflwr. Ces fy siomi ar yr ochr orau o weld bod y safle wedi ei dacluso. Nid i’r Cyngor nac i’r Eglwys Babyddol y mae’r diolch ond i aelodau Eglwys Llanfair, Pen-rhys. Cysylltodd y Parch John Morgan a’r Cyngor i geisio eu cael i lanhau’r safle ond ni chafwyd ymateb. Felly dyma gasglu mintai o blant a phobl ifanc at ei gilydd i ymgymryd a’r gwaith. Mae’r ddau faddon wedi eu glanhau a thu mewn i’r ffynnon wedi ei beintio o’r newydd. Gosodwyd tair mainc ar bwys y safle i nodi’r tri sant sy’n gysylltiedig a’r ardal sef Illtud, Gwynno a Tyfodwg. Maent wedi cael dwy bererindod at y ffynnon yn barod (mis Mehefin) ers y glanhau, a’r bwriad yw i bob pererindod blannu coeden yn agos i’r safle. Yn anffodus, oherwydd bod sbwriel wedi casglu yn y baddon am gyfnod, mae’r dwr wedi peidio a llifo i mewn i’r ffynnon, ac mae, yn hytrach, yn llifo allan ychydig yn is na’r ffynnon.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 5 Nadolig 1998

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Annwyl Olygydd

Mae yna gruglwyth o ddeunydd parthed hanes Ffynnon Fair, Pen-rhys, Rhondda. Ymysg rhai o'r coelion gwlad diweddar am y ffynnon hon y mae'r gred, a fu'n gryf yn meddwl y brodorion, mai gwyrthiol bron oedd y dŵr i wella anhwylderau'r stumog, hyd yn oed rhai difrifol megis canser. Diddorol hefyd yw'r ffaith y Thomas & Evans agor ffatri bop a fu'n defnyddio dŵr o'r un ffynhonnau â Ffynnon Fair, er nad oes dim tystiolaeth i ddangos bod y pop hwn yn amgenach na'r pop a wnaed â dŵr cyffredin.

John Evans, Tonpentre, Rhondda.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 10 Haf 2001

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Crybwyllir FFYNNON FAIR, PEN-RHYS mewn erthygl gan Howard Huws dan y teitl

FFYNHONNAU SANCTAIDD CYMRU

Linc 30 Haf 2011

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 30 Haf 2011

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

PYTIAU DIFYR

Y FFYNHONNAU gan Rhydwen Williams

Gwrandewch:

Mae gorfoledd dyfroedd yn fy nghlustiau heno,

Yr Ynys-wen, Ynysfeiro, yr Ynys-hir,

Yr holl ffordd o Eglwysilan,

a’r ffynnon wylaidd ar Ben Rhys

mor hardd â gem ar ddwyfron

yn dal i foli Mair

Mae’r ffynhonnau’n fyw.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 34 Haf 2013

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Home Up