Home Up

GOYTRE

 

MWY O HANES FFYNNON Y GOYTRE, GER PONT-Y-PŴL

Yn Llygad y Ffynnon 28 clywyd am yr hyn ddigwyddodd yn 1873 pan gaeodd Y Parchedig Thomas Evans, Rheithor y Goytre, Ffynnon y Cae Cul, ffynhonnell ddibynadwy a digonol o ddŵr pur a fu yn disychedur pentrefwyr am genedlaethau. Maen ymddangos ar l ymchwil pellach mai addysg ir plant oedd asgwrn y gynnen a dyfodd yn gweryl sarrug rhwng y gŵr parchedig ai blwyfolion. Roedd y Rheithor yn gefnogol iawn ir National School - ysgol eglwys - ond roedd ymgais leol i sefydlu Board School - sef ysgol heb fod o dan reolaeth eglwysig. Anfonodd gwraig or enw Louisa Waite ei phlant ir ysgol nad oedd y Rheithor yn ei ffafrio. Cyfarfur ddau pan oedd Mrs Waite yn mynd ir ffynnon a derbyniodd gerydd gan y Rheithor ai gorchymyn i symud ei phlant yn l ir ysgol eglwys yn ddiymdroi. Gwrthododd Mrs Waite ac fel canlyniad aeth y Rheithor ati i gaur ffynnon drwy ei llanw a charthion dynol, gwydr a thunelli o gerrig. Wedi ymchwil pellach yn nhudalennaur Pontypool Free Press gwelwn fod y Rheithor wedi cynnig ffynnon arall iddynt- the Well in the Wood- ffynnon yn y goedwig nad oedd yn ddim mwy na phwll lleidiog o ddŵr a llysnafedd gwyrdd ar ei wyneb. Cytunodd y Rheithor i geisio dyfnhaur ffynnon hon ond nid oedd tarddiad naturiol ynddi, dim ond lle ir dŵr gronni. Roedd ffynnon arall ar gael iddynt - y Ffynnon Ddu - oedd ar dir dyn or enw Henry Mathews, ond roedd hwn yn gyfaill ir Rheithor ac aeth ati i geisio cau pob llwybr a arweiniai at y ffynnon gyda drain a mieri. Roedd hon yn ffynnon ddibynadwy mewn tywydd sych. Aeth gwraig or enw Mrs Jenkins, Tydomen ati i glirio ffos ar ei thir lle'r oedd dŵr o Ffynnon Ddu yn goferu er mwyn ir pentrefwyr gael mynediad at y dŵr.

Cynhaliwyd cyfarfod o Bwyllgor Iechyd Pont-y-pŵl ar Fedi 29ain a rhoddwyd deiseb gan nifer sylweddol or ardalwyr yn cwyno nad oedd ganddynt ddŵr gln iw yfed. Nodwyd for y ffynnon a ddefnyddiwyd ganddynt a chan eu hynafiaid am genedlaethau wedi ei difwyno gan y Rheithor ai chladdu o dan dunelli i gerrig. Roedd llwybrau cyhoeddus a fun fan tramwyo at y ffynhonnau ers cyn cof wedi eu caun fwriadol. Gofynnwyd ir pwyllgor edrych i mewn ir mater. Penderfyniad y pwyllgor oedd y dylair mater gael ei dynnu i sylwr awdurdodau yn Llundain oedd yn arolygu gwaith y byrddau iechyd lleol. Aeth y Rheithor oddi cartref am dair neu bedair wythnos ond gofynnodd ir heddlu anfon cwnstabliaid i gadwr heddwch yn y fro. Roedd yn amlwg fod gan y Rheithor bobl oedd oi blaid gan fod hanes am ei haelioni ar ei gost ei hun i blant y National School yn cael sylw yn y papur at Hydref yr 11eg. Tra roedd y Rheithor oddi cartref aeth y pentrefwyr ati i geisio cloddio drwyr cerrig at y ffynnon a hynny ym mhresenoldeb aelodau or Pwyllgor Iechyd. Wedi pum awr o waith caled gwelwyd fod y ffynnon yn llawn carthion a gwydr er bod y Rheithor wedi gwadu hynny. Pan ddychwelodd y Rheithor caewyd y ffynnon a gosod ychwaneg o gerrig drosti.

Yn Ionawr 1874 ymddangosodd adroddiad cryf o blaid y Rheithor yn y papur. Dywedwyd ei fod wedi gwasanaethur fro am ddeng mlynedd ar hugain a rhoddwyd anrheg o ddysgl arian iddo gan y plwyfolion. Llofnododd cant a hanner ohonynt ddeiseb oedd yn dweud fod bywyd y Rheithor wedi bod yn ddilychwyn au bod yn gobeithio y cai ef ai briod flynyddoedd llawr eto yn eu plith.

Ym mis Ebrill llosgodd tŷ Mrs Louisa Waite i lawr. Erbyn hyn roedd hin adnabyddus fel yr arwres a heriodd y Rheithor a chychwyn yr holl helynt am Ffynnon y Cae Cul. Ond nid oedd unrhyw amheuaeth mai damweiniol hollol oedd y tn. Roedd ei mab wyth oed wedi bod yn chwarae brigyn oedd yn fud losgi y tu allan ir tŷ ac aeth y to gwellt yn wenfflam. Llwyddwyd i achub peth or dodrefn ac ni anafwyd neb ond doedd dim ond y muriau duon ar l wedir digwyddiad.

Roedd haf 1874 yn un sych a phoeth ar ardalwyr yn dioddef. Roedd dwy or tair ffynnon oedd ar gael iddynt bellach yn sych a nodwyd mai dim ond Ffynnon y Cae Cul oedd yn ddibynadwy yn ystod cyfnodau o sychder. Daeth yr achos o flaen Brawdlys Mynwy ar Awst 4ydd. Roedd y plwyfolion wedi llwyddo i godi digon o arian i dalu 150 i dwrnai iw cynrychioli. Cafwyd adroddiad yn y papur am Awst 15fed. Yn l y Barnwr Piggott dylair mater gael ei ddatrys ar fyrder. Addawodd y cyfreithiwr oedd yn cynrychiolir Rheithor y byddair gŵr parchedig, ar ei gost ei hun, yn sicrhau cyflenwad o ddŵr pur a digonol ir pentrefwyr mewn man cyfleus ger y ffordd fawr yn y pentref. Ni ddylair pentrefwyr edrych ar yr addewid fel buddugoliaeth ond fel ymgais gan y Rheithor i gael heddwch a chytgord yn y fro unwaith eto. Dwedodd y barnwr bod rhaid parchu hawl sylfaenol pobl i gael dŵr yfed ac y dylid gadael ir dŵr lifo ir pentref lle gallair bobl ei ddefnyddio. Awgrymodd y dylair Rheithor dalu am bwmp i godir dŵr pe bai angen hynny. Roedd y mater i fynd ymlaen i gael ei gynnwys mewn dogfen gyfreithiol yng Nghaerwrangon.

Ymddangosodd adroddiad pellach ym mhapur Awst 29. Mewn cyfnod o sychder maer awdur yn cwyno fod dŵr gln a phur Ffynnon y Cae Cul yn llifo drwy bibellau ir ddaear lle gall neb ei gael a phobl yn dihoeni oherwydd diffyg dŵr. Roedd y Barnwr yn disgwyl y byddair Rheithor wedi mynd ati ar unwaith i gael dŵr ir pentrefwyr ond nid felly y bu. Dylair Rheithor fod wedi ail-agor Ffynnon y Cae Cul ac adfer y cyflenwad ir pentrefwyr. Ddechrau Hydref ymddangosodd llythyr wedi ei arwyddo gan Un or Goytre. Roedd y Rheithor wedi gorchymyn i dwll gael ei gloddio ar ochr y ffordd fawr i gronni dŵr oedd yn llifo ar wyneb y tir. Tir Syr Joseph Bailey oedd yn ffinio ar Goedwig Bailey oedd hwn ac nid oedd yn eiddo ir Rheithor. Sut felly yr oedd ganddor hawl i wneud y fath beth? Ai cyfrifoldeb Syr Joseph fyddai cynnal a chadwr cyflenwad dŵr ir dyfodol? Roedd y Rheithor wedi llwyddo i osgoir cyfrifoldeb mewn modd anghyfrifol. Nid oedd tarddiad naturiol lle cloddiwyd y pydew ac ni allai hyn wneud iawn am gollir dŵr pur or ffynnon oedd wedi ei chau. Os nad oedd pethaun newid byddain rhaid ir pentrefwyr weithredu eto. Fyddair Barnwr yn cymeradwyor dull sarhaus yma o gyflawni ei orchymyn?

Er chwilio yn nhudalennaur papur am weddill y flwyddyn a thrwy 1875 ni welwyd cyfeiriad pellach at y ffynnon yn Goytre. Tybed a ddaw mwy o wybodaeth ir golwg yn y dyfodol?

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 29 Nadolig 2010

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccff

 

Home Up