Home Up

LLANGYFELACH  

 

CHWILIO AM DDWY FFYNNON YN LLANGYFELACH

gan Dewi Lewis

 

Mae Eglwys Llangyfelach yn gyfarwydd iawn i lawer ohonoch fel eglwys sydd â thŵr yn sefyll ar wahân i’r brif eglwys. Yn ôl traddodiad dywedir fod y diafol wedi ceisio dwyn y tŵr ond ei fod wedi cael ei ddal gan y ficer ac yn ei ddychryn a’i ofn wedi gollwng gafael ar y tŵr a hwnnw wedi disgyn tua deugain llath i ffwrdd o’r eglwys! Yn ôl tystiolaeth mae’n debyg i’r eglwys wreiddiol gael ei dymchwel mewn storm yn ystod cyfnod y Rhyfeloedd Napoleanaidd a bod y plwyfolion wedi adeiladu eglwys newydd ar safle ysgubor ddegwm. O ganlyniad i wahanu’r eglwys a’r tŵr arferai gweithwyr tir yr ardal ganu’r triban

Mae Llangyfelach hynod

Yn ddigon hawdd ei nabod

Mae’r Eglwys draw, a’r clochdy fry.

Pa bryd gwna rhain gyfarfod?

Jôc arall ar lawr gwlad oedd gofyn y cwestiwn ‘Pwy oedd yr Ymneilltuwr cyntaf yng Nghymru?’ Yr ateb, wrth gwrs, oedd ‘Clochdy Llangyfelach’. Ym mynwent yr eglwys ceir darn o groes garreg sydd yn dyddio’n ôl i’r ddeuddegfed ganrif. Yn 1913, tra’n cloddio y tu mewn i’r eglwys, daethpwyd o hyd i garreg yn dwyn cerflun o groes a’r llythrennau CRUX XPI arni, a thybir bod y garreg yn dyddio’n ôl i’r nawfed ganrif.

Nid yr eglwys na’r garreg hynafol a’m denodd i i Langyfelach ond yn hytrach yr awydd i weld dwy ffynnon: Ffynnon Ddewi a Ffynnon y Fil Feibion. Cyfeiriodd Francis Jones at y ddwy ffynnon yn The Holy Wells of Wales a’r ffaith bod ffair yn cael ei chynnal yn Llangyfelach ar ddydd Gŵyl Dewi. Mae’n debyg i’r ffair fod mewn bri hyd at 1895 a bod hyd at 30,000 o bobl yn heidio yno. Tybia rhai mai estyniad o Ŵyl Mabsant oedd y ffair a bod pererinion lawer yn dod yno, nid yn unig i yfed dŵr y ddwy ffynnon ac i weld y creiriau crefyddol, ond hefyd i brynu a gwerthu nwyddau.

Yn ôl T.D. Llewelyn o Benlle’r-gaer:

It appears that the anniversary of the dedication of Llangyfelach Church was kept for ages for two days every year, on the first and second of march, and the people of the neighbourhood around brought all kinds of things eatable in order to welcome their distant friends. who would be coming from afar to the religious festival which was held in the churchyard….The tombstones served as ‘standings’…all manner of games were carried on there when the weather would be favourable. Some of the young, athletic men would be ball-playing against the north wall of the church, while others would be hop-skip-and-jump…

Yn ddiweddar deuthum ar draws cyfeiriad at y ddwy ffynnon yn Historical Gower gan P. Davies. Yn y llyfr cyfeiria at y ddwy ffynnon fel hyn:

There are two holy wells near the church, both marked on the pathfinder O.S maps. Just off the road leading north from the church is Ffynnon y Fil Feibion, once enclosed by four large slabs. but now only one remains and the spring is densely overgrown. The other well dedicated to St. David is in a marshy valley, south west of the church and although overgrown still gives a plentiful supply of water.

Gwir ei eiriau! Deufis yn ôl mentrais i weld y dwy ffynnon. Yr her gyntaf oedd cyrraedd Ffynnon Ddewi. Gyda map O.S, camera a phâr o sgidiau go handi, ymlwybrais drwy’r marshy valley, weithiau hyd fy mhengliniau mewn mwd, nes o’r diwedd cyrraedd y fan. Yng nghanol cors gwelir safle Ffynnon Ddewi. Y cyfan sydd yno yw cerrig crwn naturiol a digonedd o ddŵr! Mae’r ffrwd yn parhau’n gryf iawn nes ei bod yn gorlifo dros y tir cyfagos i ffurfio cors. Gallwch ddychmygu faint o ddŵr oedd yno o ganlyniad i law y misoedd diwethaf.

Mentro wedyn at Ffynnon y Fil Feibion, sef y mil diniwed a laddwyd gan y brenin Herod yn ôl yr hanes a geir yn y Testament Newydd. Roedd y ffynnon yma yn cael ei nodi, fel petai, gan garreg fawr ond roedd tyfiant toreithiog o’i chwmpas a braidd yn amhosibl gweld y dŵr ynddi. Er gwaethaf yr holl stryffaglu drwy’r mwd roeddwn yn falch fy mod wedi gweld y ddwy ffynnon yn Llangyfelach.

Diolch i Dewi am ei frwdfrydedd a;i barodrwydd i fynd i chwilio am ffynhonnau yn ei ardal. Byddai’n beth braf gweld aelodai eraill yn dilyn ei esiampl. Ysgrifennwyd at Gyngor Cymuned Llangyfelach i ofyn iddynt ystyried adnewyddu’r ddwy ffynnon fel ffordd o ddathlu’r mileniwm. (Gol.)

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 4 Haf 1998

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccf fccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Home Up