Home Up

LLAINGOCH

 

 

FFYNNON GORLAS, YNYS GYBI.

Ken Lloyd Gruffydd

 

 

Mae tref Caergybi yn prysur ymestyn ir gorllewin ac erbyn hyn mae wedi cyrraedd pentref Llain-goch. Yng nghanol y glymdref yma saif fferm Y Gorlas. Tua chanllath or ffermdy mae Ffynnon Gorlas. Dim ond pwt sydd gan Gwilym T. Jones a Tomos Roberts iw ddweud am y fan yn eu Enwau Lleoedd Mon (1996):

            Saif capel anwes gerllawr ffynnon ar un adeg. Gall y dynodiad fod yn un sydd

            wedi tarddu o enw personol.

Ni chynigir ystyr ie enw ond hwyrach y gallwn ddyfalu y gallai gorlas fod yn rhywbeth tebyg i ŵr a wyneb glas ganddo pe bai wedi ei liwio gyda glaslys (woad) yn null defodol y Brythoniaid. Posibilrwydd arall yw mai cyfeiriad sydd yma at wyrddlesnir fangre sydd yn bant glaswelltog rhwng dau fryncyn caregog. Yn l Francis Jones, The Holy Wells of Wales (1954), cyfeiriad at Ffynnon y Gorlles a geid yn 1790 gydar fannod yn awgrymu lleoliad yn hytrach na pherson. Ychwanega ei bod wedi ei lleoli yng nghornel ddwyreiniol y capel. Maen anodd credu hyn wrth edrych ar y tirwedd.

Yn l y perchennog, Mrs Williams (92 oed), a symudodd ir ffermdy yn syth wedi iddi briodi, defnyddiwyd Ffynnon Gorlas ganddynt yn ddyddiol tan ddaeth dŵr tap ir ardal yn nechraur 1930au. Ar l hynny dim ond ambell un or trigolion a ymwelai r ffynnon i dorri syched ar ddiwrnod poeth o haf neu i gario tipyn or dŵr gartref mewn potel i wella rhyw afiechyd neui gilydd. Y rhai olaf i wneud hyn yn rheolaidd oedd lleianod or cwfent lleol, a hynny yn y 1950au.

Mae pedair ochr ir ffynnon a wal uchel oi hamgylch. Feu codwyd, yn l pob tebyg, i rwystro pobl rhag gweld yr ymdrochwyr neu i gadw anifeiliaid allan. Roedd drws yn y wal a rhes o risiaun disgyn ir dŵr. Mesur y baddon yw oddeutu deg troedfedd sgwr ond nid ywn hollol gymesur. Fei adeiladwyd o gerrig sychion gyda meini gwastad ar y copa, er nad oes llawer ohonynt wedi goroesi. Gwelir fod cerrig gwynion yma ac acw ymhlith y cerrig a syrthiodd or muriau. Rhyw flwyddyn neu ddwy yn l bwriwyd rhan or fynedfa ar grisiau i lawr pan fethodd jac-codi-baw chadw at y llwybr cul syn mynd heibio ir ffynnon. Ers hynny mae llawer or cerrig wedi syrthio i mewn iddi ac maen sobor o fwdlyd oherwydd bod gwartheg yn gallu sefyll ynddi yn awr.

Peth anodd yw dyddio gwaith cerrig or math yma a chyfyngaf fy sylwadau ir ffaith fod y wal bresennol yn sefyll ar sylfaen syn hŷn nar gweddill, or Oesoedd Canol o bosib, gydar gwaith diweddaraf yn perthyn ir ail ganrif ar bymtheg neur ddeunawfed ganrif.

Heddiw ymwthia drain a mieri ym mhobman o gwmpas y ffynnon ac mae hyn yn ei gwneud yn amhosib i archwilior fan yn drwyadl. Maen edrych fel petai adeilad arall gerllawr ffynnon, ystafell newid o bosib. Mae olion waliau yma, ond nid oes modd darganfod i ba uchder y safasant yn wreiddiol. Maen syndod nad oes neb wedi cofnodi ffeithiau am Ffynnon Gorlas. Hwyrach y byddai ymchwil archaeolegol yn datgelu mwy am ei hanes.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 5 Nadolig 1998

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

FFYNNONAU MN.

Eirlys Gruffydd

Ar ddiwrnod braf ym mis Awst eleni aeth Ken a minnau ar ymweliad a i chwilio am ffynhonnau.

Wedi ymweld Cherrigceinwen yn l ni ar yr A5 ac ymlaen i Gaergybi. Wedi cyrraedd yno aeth y ddau ohonom ir llyfrgell i holi am leoliad Ffynnon Gorlas. Treuliwyd y prynhawn gerllawr ffynnon arbennig honno ac mae Ken wedi croniclor hanes. Teimlodd y ddau ohonom mai ni oedd yr olaf, o bosib, i ymweld r ffynnon, ac y bydd yn y dyfodol agos, yn diflannun llwyr.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 5 Nadolig 1998 

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Home Up