Home Up

  FFYNHONNAU SIR GAR gan Saundra Storche

(Traddodwyd y sgwrs yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli 2014)  

  Saundra ac Eirlys ar faes yr Eisteddfod wedir ddarlith.  

Gofynnir imi yn aml wrth roi sgyrsiau am Ffynhonnau Sanctaidd - Sut y trawsnewidiwyd ffynnon gyffredin i ffynnon sanctaidd? Ir Paganiaid Celtaidd roedd y rhain yn lleoedd dirgel ac yn fwy felly os oedd y dŵr yn cynnwys mwynau oedd yn rhoi blas gwahanol i'r dŵr.

Os oedd haearn yn y dŵr byddair cerrig oi chwmpas a gwawr goch ar dŵr yn blasu yn fetelaidd. Ar y llaw arall os oedd y dŵr wedi rhedeg drwy garreg galch ni fuasai yn rhewi yn y gaeaf. Gadawyd offrymau yn y mannau yma gan fod yr hen Gymry yn credu mai porth ir byd arall oeddent, yn ddrws i Annwn, annedd ysbrydion a duwiau a mynedfeydd y bodau goruwchnaturiol i lynnoedd ac afonydd.

Y Pab Gregori Mawr syn cael y 'clod' o anfon a chynghori'r pererinion a glaniodd ar arfordir de Lloegr yn 601 ond anfonwyd rhai yn llawer cynt na hyn. Dywedir bod y Pab Eleutherius wedi anfon Dyfan, Fagan, Meudwy ac Elfan yn ail hanner yr ail ganrif i efengylu yn Sir Gr. Felly, pan gyrhaeddodd y cenhadon Cristnogol cyntaf yr ynysoedd hyn, byddent yn bendithio'r ffynhonnau, ac yn annog y paganiaid i gynnig gweddau i'r un Duw yn hytrach na chynnig offrymau i'r sawl un. Byddai offeiriad yn mynd o amgylch y pentrefi i fendithio'r ffynhonnau ar Nos Galan. A chredaf fod geiriau'r pennill poblogaidd (a ganwyd yng Nghwm Gwendraeth ar Ddydd Calan) yn cyfeirio at yr arfer hwn: Codwch yn fore a chynnwch y tn, cerwch ir ffynnon i hol dŵr gln.  

Trawsnewidiwyd y ffynhonnau yn rhai sanctaidd hefyd pan gynhaliwyd gwyrth yn y fan a'r lle. Ceir hanes Caradog yn torri pen Gwenffrewi i ffwrdd am iddi ei wrthod, ai hewythr Beuno yn rhedeg allan or eglwys ac yn ei ail osod, a ffynnon yn tarddu o'r ddaear lle'r oedd ei phen wedi disgyn. Yn l un chwedl ymwelodd y Forwyn Fair a Chydweli mewn cwch, ond pan gafodd ei lladd gan ddyn wrth iddo ei hebrwng yn l at y cei, tarddodd Ffynnon Fair yr Alefed (SN 412073) yn y fan a'r lle. Byddai pobl yn ymweld r fan hyd at ddeunawfed ganrif ar y 25ain Mawrth ar ŵyl Fair y Cyhydedd. Ni cheir unrhyw olion or ffynnon heddiw ond yn l y diweddar Gadfridog Kemmis Buckley roedd cerrig sylfaen y ffynnon iw gweld tan y 1970

Ac yn olaf, dry ffynnon yn sanctaidd pan ceir cysylltiad rhwng sant ar safle. Gallai ef neu hi wedi defnyddio'r dŵr i fedyddio - Dewi Sant ym Mhistyll Dewi, Llanarthne (SN5396 719,302) , Teilo Sant yn Ffynnon Deilo, Llandeilo (SN62962224) a dyweder bod y Santes Non yn tynnu dŵr o Ffynnon Non (SN53710795) yn Llanon. Credai pobl (ac mae Catholigion yn dal i gredu) y byddai grym neu fendith sant yn ymdreiddio i unrhyw beth a gyffyrddai. Rydym i gyd yn gyfarwydd hanes y fenyw sl yn cyffwrdd ac ymyl dilledyn yr Iesu, dywedodd ar unwaith Pwy gyffyrddodd mi, oherwydd synhwyrais i fod y nerth wedi mynd allan ohonof. A cheir enghreifftiau eraill yn y Beibl megis cysgod Pedr (Actau 5:15) a chadachau Paul (Actau19: 12).

 

  FFYNNON DIOLCH I DDUW

  Trwy gydol y canrifoedd byddai pobl yn ymweld ffynhonnau sanctaidd am nifer o resymau - i weddo am iachd ar gyfer y corff ac enaid, fel penyd, i olchi ymaith eu pechodau, i yfed y dŵr, i gasglu'r dŵr sanctaidd mewn ffiolau ar gyfer y cleifion ac i weddo am gynhaeaf da. Pan ysgubodd y frech wen drwyr ardal cerddai trigolion Llanelli chwe milltir i Ffynnon Diolch i Dduw (SN53660645) ger Llanon i olchi eu darnau arian. Yr hyn a welwn yn y llun yw wal newydd i'r hen ffynnon a naddwyd pant yn y garreg i ddal llif y dŵr a godwyd ar orchymyn Rhys Goring Thomas ym 1883.  

FFYNNON NON

Weithiau nid ywr tirfeddianwyr yn gwybod bod y ffynnon sydd ar eu tir yn Ffynnon Sanctaidd, ac yn aml defnyddir y dŵr i ddyfrior gwartheg a pham lai? Mae perchnogion eraill, yn anffodus yn hollol ymwybodol am hanes y ffynnon ond yn eu dinistrio serch hynny. Yn ffodus tynnais lun o Ffynnon Santes Non yn Llanon flynyddoedd lawer yn l, dim ond twll syml, dinod yn y ddaear ydoedd, ond roedd perchennog y tŷ ar y pryd yn dweud bod niferoedd o bob] dros y  blynyddoedd Wedi ymweld a'r man. Erbyn hyn maer tŷ yn gartref gofal ir henoed a gosodwyd haenen o goncrid drosti am resymau diogelwch. Does dim olion iw gweld, dim hyd yn oed plac i nodi ei bodolaeth.  

Diolch byth bod Ffynnon Antwn (SN34600993) yn Llansteffan mewn cyflwr da. Soniais yn gynharach fod paganiaid yn cynnig offrwm ir ffynhonnau ac mae'n ymddangos bod pobl dal a rhyw angen cynhenid i wneud hyn. Bob tro yr wyf Wedi ymweld ar lle, gwelir cregyn, petalau, a darnau arian yn y dŵr a charpiau wedi eu pinio ir wal oi hamgylch, gan fod y dŵr yn gwella calon ddolurus yn  y chwedl. Roedd Antwn yn feudwy oedd yn dilyn ffyrdd Tadau a Mamau yr Anialwch drwy fyw bywyd o weddi ac ympryd, gydar pwyslais ar fwydo'r enaid yn hytrach nar corff.

Ar y wal ger y ffynnon mae plac yn dangos y meudwy gyda dyfrgi ar ei dde ac ysgyfarnog ar ei chwith. Dywedwyd wrthyf fod yr ysgyfarnog yn symbol Cristnogol syn gysylltiedig a'r Forwyn Fair. 

Mae arddangosfa debyg o gadachau yn amgylchynu Ffynnon Deilo yn Llandeilo. Adeiladwyd hon yn hen wal yr abaty ac yn l yr hanes roedd y fedyddfa o fewn muriau'r abaty ac yma roedd Teilo yn bedyddio ei braidd.

Yn l Gomer Roberts (awdur Hanes Plwyf Llandybie) adeiladwyd y fedyddfa ger eglwys Llandyfn gan y Bedyddwyr ym 1785 ar safle Ffynnon Sanctaidd Gwyddfaen (SN6416717121). Ysgrifennodd mewn rhai hen fapiau adwaenir y ffynnon fel y Baddon Cymreig yn Llandyfan. Oedd yfed y dŵr yma allan o benglog yn fantais ir sal.

Ar ddechraur erthygl soniais am y cenhadon cynnar ddaeth ir ynysoedd yma i droi'r paganiaid at Gristnogaeth. Dechreuais yr erthygl hon gyda'r Celtiaid ac maent yn ymddangos eto oherwydd cu bod yn credu bod yr enaid yn bodoli yn y benglog. Dyna pam y byddent yn torri pennau eu gelynion, heb y benglog ni fyddent yn gallu myned i fywyd tragwyddol. Felly byddai yfed dxivr sanctaidd o benglog rhywun sanctaidd yn cael ei ystyried fel bendith ddwbl ac yn gwella pob clwyf.

FFYNNON GWYDDFAN, LLANDYFAN

Rydym yn ddyledus i aelodau Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ac eraill sy'n helpu i adfer a gofalu am y ffynhonnau yma yng Nghymru. 

Yn bersonol rwyf yn ddiolchgar i berchnogion a groesawodd mi ar eu tir ac am rannu eu gwybodaeth am y Ffynhonnau Sanctaidd. Maen hanfodol bod ein ffynhonnau sanctaidd yn cael eu diogelu gan eu bod yn rhan o'n hanes, ein traddodiadau ac yn bwysicaf oll ein treftadaeth, boed eich bod yn Gristion neu beidio.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 37 Nadolig 2014

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

 

Home Up