Home Up

Ethiopia

 

Ffyhonnau Sanctaidd

 

Fis Chwefror diwethaf treuliais bythefnos yn Ethiopia, gan ymweld llawer i fan o ddiddordeb imi. Un ohonynt oedd mynachlog Asheton Maryam, uwchlaw dinas Lalibela ym mynydd-dir gogledd y wlad.

Mae Lalibela ei hun 2,600 medr (8,500 troedfedd) uwchlaw lefel y mr, ac yn enwog am yr eglwysi canoloesol a gloddiwyd o garreg feddal goch yr ardal. Bwriwyd y garreg twff hon yn lludw o hen losgfynydd Abune Yosef, saif gerllaw; ac o fewn ychydig ir copa, bron 1,400 medr uwchlawr ddinas, ceir mynachlog wedii chysegru yn enwr Forwyn Fair.

Roedd yn rhaid imi ymweld, wrth gwrs, ac yn ffodus iawn mae modd gyrru or dref i ben llwybr syn arwain at y fynachlog: fel arall rhaid cerdded neu farchogaeth mul am ddwy awr a hanner. Yna rhaid dringor llwybr carreg am ryw 40 munud, a hwnnw wedii gloddion rhannol o graig llethr y mynydd, gyda grisiau lle bo angen.

Ym mhen drawr llwybr mae agen wedii chloddio trwy dwff gwyn, a rhaid mynd i fyny trwyr grau nodwydd hwn er mwyn cyrraedd y fynachlog ei hun, ar fath o lwyfan fechan o graig wastad. Maer adeiladau, gan gynnwys yr eglwys, wediu cloddio or creigludw gwyn a daflwyd allan gan Abune Yosef filoedd o flynyddoedd yn l.

Uchod: Pen y llwybr tua mynachlog Asheton Maryam, Lalibela. Isod: yr olygfa or llwybr.

 

Y llwybr tuar fynachlog.

Pen isaf craur nodwydd

Pen uchaf craur nodwydd"

Mynachlog Asheton Maryam, tan gopa Abuna Yosef. Eglwys wedii chloddio or graig feddal

Yn Ethiopia, fel yng ngwledydd eraill, rhaid ir sawl syn dymuno ei ynysu ei hun or byd ganfod man anghysbell sydd chyflenwad parod, dibynadwy o ddŵr. Felly nodweddir sawl mynachlog yno gan ffynnon sanctaidd, ac y mae gan gredinwyr ffydd fawr yng ngalluoedd y dyfroedd iw hiachu rhag amryw glefydau. Nid eithriad Asheton Maryam, ac ar ymyl y llwybr, tua hanner ffordd i fyny, gwelais ffynnon wedii chau o fewn math o gist isel o waith cerrig nadd. Roedd wedii hadeiladu yn erbyn y graig, a ffurfiai ddwy ochr iddi. Roedd y ddwy ochr arall wediu llunio o gerrig sgwr a hirsgwar gwelwlwyd, wediu cydgysylltu morter gwyn, ac ar hwnnw batrwm bregiant a haenaur cerrig  wedii amlinellu phaent du. Roedd rhan isaf y gist wedii phlastron wyn, ac yr oedd gwaith cerrig yn do gwastad arni. Ar ben y to, yn ei ganol, safai carreg gron chroes wedii cherfio iw hwyneb.

 

Yr olygfa or fynachlog tua dinas sanctaidd Lalibela islaw.

Cist ffynnon sanctaidd Asheton Maryam.

Yng nghanol yr ochr hir or gist a wynebair llwybr, roedd drws bach pren, hirsgwar, ffrm or un deunydd, oll wediu peintion las. Roedd patrwm igam-ogam wedii naddu ir morter islawr gwaelod y ffrm. Cefais wybod mai ffynnon sanctaidd oedd hon, a phan edrychais drwyr drws i mewn ir siambr, gallwn weld nid yn unig y dŵr, ond hefyd bod rhagor o waith cerfio y tu mewn. Ymgronnair dŵr mewn pwll bach hanner crwn, ac yn y cefn safai croes tan fwa dwbl syml. Roedd aelodaur groes yn ymledu or canol allan i lenwir gofod o dan y bwa, ar cyfan wedii naddu o graig y llethr. Safair groes hyd at ei chanol yn y dŵr. Amcangyfrifais fod yno ryw droedfedd o ddŵr, neu ychydig yn rhagor.

Ni phrofais or dyfroedd: roeddwn y pryd hwnnw newydd ddod ataf fhun wedi pwl o wenwyn dŵr Giardia a ddaliais ychydig ddiwrnodau ynghynt, ac wedi hynny nid oeddwn am fentro yfed dim nad oedd wedii ferwi neu mewn potel wedii selio. Gerllawr ffynnon roedd pant bach crwn wedii gafnu or graig, a dŵr yn codi neun ymhl yn hwnnw, yn debyg i bulln Gwyddelig neu Faen Bedydd Baglan yn Llanfaglan. Dywedwyd wrthyf fod bugeiliaid yn diodi eu hanifeiliaid or cafn hwn, a bod y dŵr hwnnw, hefyd, yn sanctaidd.

 

          Offeiriad yn arddangos memrwn plyg hynafol yn y fynachlog.

Y groes yn y dyfroedd.

Yr ochr draw i Abune Yosef ceir mynachlog arall, Nakuta Laab. Y mae safle hwnnwr un mor hynod, gan ei fod wedii adeiladu mewn ogof fawr mewn clogwyn, ar graig yn bargodi troso.

Mynachlog Nakuta Laab yn ei hogof. Sylwch ar lesnir llystyfiant yno ganol y tymor sych.

Adeiladaur fynachlog. Sylwch ar y dŵr yn llifo i lawr y grisiau ar y dde.

Y caswgiau basalt syn dal y diferion or nenfwd.

 

Yma adeiladwyd eglwys o greigludw coch Lalibela, ond y prif reswm dros hynny oedd oherwydd bod dŵr yn diferun barhaus or graig uwchlaw. Waeth pa mor sych y bo pobman arall, ceir dŵr yn Nakuta Laab, hyd yn oed yn Chwefror, anterth y tymor sych. Diferar dŵr o nenfwd yr hollt i gawgiau o garreg fasalt islaw, ac ystyrir ei fod yn iachaol, er na chanfm a ddefnyddir ef at unrhyw anhwylderau neilltuol.

Howard Huws

LLYGAD Y FFYNNON   Rhif 48 Haf 2020

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Home Up