Home Up

DŴR, FFYNNON A PHENGLOG.

Ken Lloyd Gruffydd.

 

Gwenfrewi ai ffynnon, Treffynnon, Sir y Fflint.

Maer syniad o addoli dŵr yn ymddangos yn rhyfedd i ni heddiw gan mair unig beth sydd angen arnom ei wneud er mwyn cael llymaid ohono neu beth ohono i ymolchi yw agor tap. Eto, yn yr unfed ganrif ar hugain, dynar union beth syn digwydd yn yr India a Bangladesh y dyddiau hyn. Gwelir miliynau o Hindwiaid yn teithio pellteroedd  maith i ymdrochi  yn yr  afon Ganga ( Ganges ),  gan obeithio  cael gwellhad  o  ryw afiechyd neu lanhad ysbrydol. Ir Hindŵ maer afon yn sanctaidd ac wedi bod felly ers miloedd o flynyddoedd.  Tybia ein harchaeolegwyr mai dymar drefn ym Mhrydain oddeutu 4,000 C.C. pan gychwynwyd yr arferiad o ffermio gyntaf.  Ond maen rhaid i ni aros tan yr Oes Efydd, tua 2,300 C.C., cyn y cawn dystiolaeth bendant o gysylltu dŵr a rhyw fath o grefydd.  Ar odre Carn Meini ym mynyddoedd y Presely  ~  lle cafwyd y meini gleision ( bluestones ) i Gr y Cewri  ~  mae meini gosodedig gerllaw amryw o darddellau dŵr i ddynodi eu safle i deithwyr sychedig.  Ni chawn byth wybod pwy au cododd yno ond yn ddiweddar dengys archwiliadau yn ymwneud DNA dynol fod canran sylweddol o boblogaeth Cymru heddiw yn carior un patrwm genetig ar brodorion a drigai yma o leiaf 6,000 mlynedd yn l.  Felly, mae modd credu y gall peth or coelion or cyfnod cynhanesiol fod wedi goroesi in dyddiau ni.

Amcangyfrir i lwythi o Geltiaid, gydar ddawn ychwanegol o wneud offer gwaith ac arfau o haearn, ymsefydlu yn yr ynysoedd yma tua 600 C.C. Roeddynt hefyd yn adeiladu caerau i amddiffyn eu sefydliadau, ac roedd y Frythoneg yn iaith iddynt, ond ychydig iawn yw ein gwybodaeth am eu arferion defodol ac angladdol. Yn l haneswyr Rhufeinig byddai ein cyndadau yn ystyried afonydd, llynnoedd a ffynhonnau fel cyflwynwyr ac amddiffynwyr bywyd, ac fel gwerthfawrogiad o hyn, offryment anrhegion ir dyfroedd hyn. Yr un mwyaf enwog yng Nghymru yn hyn o beth yw Llyn Cerrig Bach ym Mn lle daethpwyd ar draws llawer o arteffactau or Oes Haearn.  Maer weithred o daflu arian neu binnau in ffynhonnau heddiw yn barhad or arferiad hwn.  Gwl rhai fod hyn yn ffordd i warchod eu hunain rhag trychineb tra bo eraill yn edrych arno fel modd i gael lwc dda!

 Mae ein diolch hefyd ir Rhufeiniaid am fabwysiadu enwau Brythoneg ein hafonydd a rhai or caerau a godasant ar eu glannau.  Cymerwch yr un yng Nghaer er enghraifft.  Cofnodwyd y fan yn Deva gan mai dyna oedd sŵn ynganur gair i glustiau Gwŷr y Leng pan godasant eu pebyll yno gyntaf. Daw y gair or Frythoneg *Deua gydar ystyr duwies, cysygredig. Felly dŵr y dduwies yw Dyfrdwy, ac fel maen digwydd, gwyddom mai Aerfen clodfawr mewn brwydr oedd rhinwedd ei amddiffynydd. Man hynod o bwysig ir Celtiaid oedd tarddle afon, boed yn bistyll neu lyn.Yno y cyflwynid defodau paganaidd ir duwiau a gredent iddynt drigo yn y dŵr, a bod hwythau yn eu tro yn dod o fyd tanddaearol a elwid Annwfn. Safle arall o bwys oedd y fan lle rhed ffrwd i afon, neu gymer dwy afon (aber), gan y cryfheid y llif yno. Or herwydd, byddai derbyn i Lanystumdwy yng Ngwynedd fod yn fangre gysegredig yn y cyn-amser yn gredadwy, o gofio mair afonydd Dwyfor a Dwyfach sydd yn cwrdd yno. Peth digon hawdd wedyn fyddai ir Cristnogion cynnar godi llan eglwys ar y ddl a grewyd gan ystum y ddau lifeiriant.  Hawdd hefyd fyddai mabwysiadu un or hen arferion yn ymwneud dŵr wrth fedyddio. Diogelu teithwyr au hanifeliaid tran croesi afon mewn lle cul neu ddŵr bs oedd swyddogaeth y dduwies *Ritona, ai henw hi a gawn yn rhyd man croesi. Enghreifftiau eraill o afonydd yn dwyn enwau duwiau yn y dull yma yw Braint  ( *Brigantia un bwysig ) ym Mn; amryw Lleu   ( *Leuco golau ); Taran ( *Taranis taran ); ar fwyaf ohonynt oll, Hafren ( *Sabrina ).  Hawdd trosir Frythoneg Sabr- ir Gymraeg Hafr- gydar l-ddodiad ina yn troin en, ond does wybod beth yw tarddiad yr elfen gyntaf.

 Crewyd y mwyafrif on ffynhonnau drwy i ddŵr ymwthio ir wyneb mewn man arbennig, yn hytrach na llifo i lawr or ucheldir a chronni mewn twll neu bant, yn union yr  un fath a tharddell afon ond ar raddfa llai.  Nid annisgwyl felly yw darganfod i drigolion y cyfnod cyn-Gristnogol  ddirnad dŵr fel rhoddwr bywyd a phurwr enaid a bod llygad-y-ffynnon yn agorfa neu fynedfa ir byd goruwchnaturiol.  Does ddim amheuaeth fod angen ymchwilion fwy trylwyr ir maes hwn, yn enwedig ym myd archaeoleg, cyn y gallwn ddatgan yn hyderus pa ddefodau a gymerodd le yn y safleoedd pwysig hyn. Dichon byddai cloddio am l polion yn amgylchu ambell i ffynnon o werth, a pha arwyddocad sydd ir cerrig gwyn neu bennau cerrig cerfiedig a godwyd allan o lawer ohonynt. Gallwn hefyd ofyn a oes cysylltiad rhwng yr arferiad presennol o orchuddio beddau cherrig gwynion ( gydar pwrpas o gadwr ysbrydion aflan draw) gyda rhai cyffelyb a geir mewn ffynhonnau?  A pha mor bell yn l y gellir olrhain swyddogaeth ceidwaid y ffynhonnau y down ar eu traws hyd y ddeunawfwd ganrif? Yr enwocaf ohonynt o bosib oedd John Evans fun ymwneud ffynnon felltithio Sant Eilian yn Sir Ddinbych.  Dychwelwn at y pennau eto.

 Yn l pob tebyg parhaodd yr arferiad o fedyddio mewn afon drwy Oes y Seintiau (500-800 O.C.) gan, mi dybiwn, fabwysiadu amryw or defodau cyntefig o drochi.  Wedyn gwelwyd bedyddfeini yn ymddangos yn ein llannau, gyda dŵr or afon neu ffynnon (wedi ei hail-gysegru ir sant lleol erbyn hyn) yn cael ei gario iddynt.  Heddiw dŵr or tap a ddefnyddir yn fynych a hwnnw wedi ei fendithion gyhoeddus gan ficer neu weinidog.  Hwyrach fod rhai on darllenwyr yn gwybod am enghreifftiau diweddar or ddefod o fedyddio drwy drochiad mewn ffynnon awyr agored.  Buaswn yn dra ddiolchgar am unrhyw wybodaeth neu sylwadau ar y pwnc.  Anghyson iawn fur arferiad ym mysg Bedyddwyr bror Wyddgrug ble trigaf.  Yn ystod yr hanner canrif diwethaf dim ond ar bedwar achlysur y cymerodd hyn le yn Ffynnon Tysilio gerllawr dref, dwywaith ym 1952 ac unwaith yn 1979 a 2006.  Credaf byddai arolwg o Gymru gyfan yn datgelu i lawer iawn or hen ddefodau ynghlwm n ffynhonnau (nid rhai sanctaidd o angenrhaid) oroesi ir cyfnod modern er gwaethaf sawl Deddf Gwlad a basiwyd rhwng 1536 a 1559 yn gwahardd unrhyw weithred anghristnogol yn ymwneud hwy. Un or rhesymau pennaf i addoli ffynhonnau oroesi oedd oherwydd i grefydd eglwysig, hyd y cyfnod Protestanaidd, fod yn ffordd ddefodol o fyw yn hytrach na chasgliad o ddogmu.  Maen rhaid ychwanegu fod ansawdd meddygol dŵr rhai ohonynt wedi gorfodir dyn cyffredin iw defnyddion barhaol, ac or herwydd, eu diogelu. Ymfalcha rhai plwyfolion yn yr ofergoeledd ar hudolrwydd a gysylltid gydau ffynhonnell neilltuol hwy o ddŵr.

 Down ar draws parhad or hen ffydd yn niwedd yr unfed ganrif ar bymtheg pan oedd hin arferiad gan ffermwyr Llŷn i hebrwng eu heffrod at Ffynnon Beuno yng Nghlynnog Fawr, Arfon, er mwyn cael dŵr wedi ei ysgeintio drostynt gydar gobaith y byddent yn esgor ar lo. Perfformiwyd seremoni gyffelyb yn Ffynnon Gemig, Llansansior, Sir Ddinbych, ond ceffylau a daenellwyd yn benodol gyda dŵr yno iw gwarchod rhag afiechyd neu iw gwella o ryw glefyd heintus. Yn y 1980au ceisiodd clerigwr lleol, y Parchg. Warwick Jaundrill, ail-gychwyn yr arferiad yma ond, oherwydd y tywydd dychrynllyd o wlyb a gafwyd y diwrnod hwnnw ni ail-berfformiwyd ( hyd y gwn ) y gweithgareddau.  Maen bwysig nodi fod y ffynnon arbennig hon wedi ei lleoli mewn darn o dir anferth a enwir Parc-y-meirch, a gerllaw yn Ninorben darganfyddwyd lliaws o offer ceffylau wedi eu llunio o efydd rhyw 3,000 o flynyddoedd yn l. Gwna hyn i rhywun ystyried bod cysylltiad y fro yma meirch yn goroesi o gyfnod Eponos duw ceffylau y Brythoniad.

Ffynnon Gwenfrewi yn Nhreffynnon, Sir y Fflint, ywr fan lle ymgynnull y nifer mwyaf o bererinion yng Nghymru pob blwyddyn.  Ar ddiwrnod arbennig ym Mehefin ceir dros 2,000 ohonynt yn cyrchu yno. Maen fan sanctaidd iawn heddiw ond rhaid cofio na fyddai yno o gwbwl oni bai bod dyn siomedig wedi torri pen merch i ffwrdd ac i ffynnon godi lle syrthiodd ei phen!

Yn ddiamau un or pethau mwyaf diddorol, ond ar yr un pryd anodd ei amgyffred, ywr berthynas a geir o dro i dro rhwng ffynnon a phen wedi ei naddu o garreg.  Roedd y Celtiaid yn enwog am addolir benglog am amryw resymau. Gwelent ynddi symbol o dduwioldeb a phwerau arallfydol yn ogystal r gallu i amddiffyn eneidiaur meirw.  Roedd cysylltiad rhwng y byw ar ymadawedig yn hanfodol iw crefydd, ac mwy na thebyg, gwelent yma hefyd gydadwaith ysbrydol rhwng y benglog dŵr.  Byddai eu gweld fel gwarchodwyr ffynnon yn gwneud synnwyr hefyd. Pwysleisia haneswyr Rhufain a Gwlad Groeg yr arferiad oedd gan y Celtiaid o arddangos pennau eu gelynion tu allan iw tai ar l brwydr fuddugoliaethus. Credid hefyd fod cysylltiad yma gyda chwlt ffrwythlondeb achos bod y pen yn symbol ffalig.

 Hoffwn aros am ennyd gydar llygaid ar ffurfiau gwahanol ou portreadu.  Yn Ffigwr 1 dengys yr un o Hendy, Mn, gydar ddwy lygad ar agor; arwyddocd, o bosib, ir pen gynrychioli rhywun effro neu gyflwr gwrthfelltithiol.  Gydag un lygaid ar agor ar llall wedi cau tybed nad darlun sydd yn ein henghraifft o Lanallgo o berson na ellid ymddiried ynddo.

 

Pan  ddown i edrych ar y ddau a ddarganfyddwyd ym Mron-y-garth ger Y Waun, Ffigwr 2, sylwn fod ir un ar y chwith ddwy lygad caedig ( cwsg neu marwolaeth hwyrach ), tra naddwyd y ddwy allan yn y llall, allai ddynodi dallineb.  Maen rhaid cyfaddef mai dyfalu yw llawer o hyn.       

   

 Cadarnhaodd cloddio archaeolegol bod yna gyd-destun Oes Efydd ir pennau cerrig di-chwaeth yma ond gan nad ywn bosib eu dyddion wyddonol bob tro gall rhai ohonynt fod llawer hŷn.  Maer gwrthwyneb yn wir hefyd. Dichon i rai gael eu creu yn yr Oesoedd Canol. Ymddengys, yn l Bywydaur Saint, i Gwlt y Benglog barhau hyd yr Oesoedd Canol.  Oherwydd bod y Mabinogi yn gymysgedd o elfennau paganaidd a Christnogol myn rhai mai Pendefig-frn oedd arwr yr ail gainc cyn iddo gael ei ddienyddio, ac mai copiwr yn un on mynachlogydd ai newidiodd i Bendigaid-frn, sef, Bendigeidfran.  Gwir neu beidio, cawn lawer enghraifft o ben sant yn chwarae rhan amlwg yn ei vita.  Cyfeirwyd eisoes at Santes Gwenfrewi a gollodd ei phen drwy gael ei dienyddio. Dylwn ychwanegu iw hewythr Beuno (wedi hynny ei gwarchodwr ) lwyddo, drwy wyrth, i osod ei phen yn l ar ei hysgwyddau. Cawn stori gyffelyb am Santes Ddigwg ai ffynnon ger Clynnog Fawr.  Diddorol sylwi mai Beuno a gyflawnodd y gorchwyl yma hefyd.  Ef oedd nawddsant y plwyf. Gellir rhestru amryw eraill or Cristnogion amlwg yma gyda ffynnon a phen yn gysylltiedig hwy. Mae gogwydd gwahanol i Ffynnon Cynog Sant ym Mrycheiniog oherwydd sychodd honno i fyny pan ddisgynodd pen y gŵr da iddi! 

 Ni ellir dweud i sicrwydd pa bryd peidiodd yr ymarfer o ddefnyddio pen cerfiedig yn lle penglog dynol yng nghyd-destun ffynhonnau, ond mae un peth yn bendant, gwnaethpwyd defnydd o benglogau go iawn ymhell ar l yr Oesoedd Canol. Dywedir i benglog y bardd Gruffudd ab Adda ap Dafydd(m.1344), gael ei defnyddio fel cwpan i ddal dŵr rhinweddol i wellar pas a doluriau eraillmewn eglwys ym mro Dolgellau hyd o leiaf 1590.  Mae enghreifftiau tebyg iw cael mewn mannau eraill. Yn ddiamau y mwyaf adnabyddus ohonynt yw penglog Teilo Sant yn Llandeilo Llwydiarth, Sir Benfro.  Heddiw cedwir ef fel crair yn Eglwys Gadeiriol Llandaf. Tybed i ba gyfnod y perthyn y chwech pen sydd iw gweld yn fferm Rhos Ddigre( < Buddugre bryn y fuddugoliaeth ), Llandegla, Sir Ddinbych ? Maent yn wahanol ir enghreifftiau a welwyd eisoes gan iddynt sefyll ar blinth fel dengys Ffigwr 3.

 

 Amcangyfrif iddynt ddyddio rhwng 100 C.C. a 200 O.C., ac os yw hyn yn gywir, rhesymol fyddai eu priodoli i amser y Rhufeiniaid.  Y cwestiwn nesaf yw, O ba le y daethant?  Yn l P.Clark(gol.), Llandegla Then and Now ( 2002 ), 19., meddylir iddynt gael eu cludo o Ffynnon Degla ond nid oes tystiolaeth i hynny ddigwydd.  Mae ffotograff ohonynt ar gael c.1900, felly ni fyddair gwaith archaeoleg a gymerodd le yn y ffynnon (c.1938) wedi eu datgelu.  Heddiw gellir eu gweld wrth brif fynedfar fferm, wedi eu gorchuddio a phaent glos du!  Dylwn ychwanegu fod cerrig mawr gwyn hefyd wedi eu codi or ffynnon hon. Mae llawer o waith arbenigol iw wneud eto cyn y gallwn ddatrus nifer or pwyntiau a godwyd yma.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

LLYGAD Y FFYNNON Rhifyn 25 Nadolig 2008

Home Up