Home Up

Clorach

(SH4184)

 

FFYNNON SEIRIOL, MN.

Eirlys Gruffydd

Ar ddiwrnod braf ym mis Awst eleni aeth Ken a minnau ar ymweliad a i chwilio am ffynhonnau. 

Gadael Caergybi a mynd ar draws gwlad i Lannerch-y-medd a Chlorach. Roeddwn wedi breuddwydio am gael mynd ir fan arbennig hon oherwydd yma, yn l traddodiad, byddair saint Cybi a Seiriol yn cyfarfod u gilydd. Arferai Cybi gerdded o Gaergybi i Glorach gan wynebur haul. Cerddai Seiriol o Benmon ai gefn at yr haul. Cyfarfyddair ddau yng Nghlorach, hanner ffordd rhwng Caergybi a Phenmon, lle roedd Ffynnon Gybi un ochr ir ffordd a Ffynnon Seiriol yn union gyferbyn iddi, yr ochr arall. Wedi treulio oriau yn rhoir byd yn ei le, dychwelair ddau sant iw cartrefi, Cybi yn cerdded i haul y machlud a Seiriol unwaith eton troi ei gefn at yr haul. Dyna pam yu galwyd yn Seiriol Wyn a Chybi Felyn am fod Cybin cael tipyn mwy o liw haul na Seiriol. Dyma sydd gan Syr John Morris Jones iw ddweud amdanynt yn un oi gerddi:

Seiriol Wyn a chybi Felyn

Cyfarfyddent, fel maer sn,

Beunydd wrth ffynhonnau Clorach

Yng Nghanolbarth Mn.

Credid fod gwerth iachusol i ddŵr y ddwy ffynnon. Deuair cleifion at ffynnon Seiriol yn y nos a byddain arferiad carior dŵr oddi yno ir rhai oedd yn rhyw wael i ddod at y ffynnon eu hunain. Byddair fan ger y ffynhonnau yn lle da i gariadol ddod i geisio cymodi ar l cweryl. Mae Skinner yn ei lyfr Ten Days Tour Through the Isle of Anglesea (1802) yn dweud mai dwy ffynnon betryal oeddynt a gwaith cerrig ou cwmpas.

 Beth bynnag am yr hen hanes, mynd yno i weld y ffynnon oeddem ni ie un, oherwydd dinistriwyd Ffynnon Gybi yn 1840 pan adeiladwyd pont dros ryd Clorach. Wedi dod at y bont a pharcior car ger y fynedfa i fferm Clorach Fawr, aethom ati i chwilio am y ffynnon ond heb weld dim ond pentwr o frics a chaead concrit yn y cae islawr bont. Aeth Ken ir ffermdy i holi am y ffynnon a chael ar ddeall ein bod ni wedi dod o hyd iddi. Roedd y trigolion lleol yn ei defnyddion ddyddiol i gael dŵr yfed ohoni tan y pumdegau, pan ddaeth dŵr tap ir ardal. Wedi hynny codwyd wal o frics oi chwmpas a gosod caead concrit drosti rhag ir gwartheg fynd iddi. Bellach maer anifeiliaid wedi llwyddo i symud y caead a dymchwel y waliau ar rheini wedi syrthio ir ffynnon ai chaun effeithiol iawn. Maer dŵr yn goferu oi hochr i greu tir gwlyb oi chwmpas cyn llifo ir nant islaw.

Tair ffynnon mewn diwrnod digon; diwrnod o fwynhad, diwrnod iw gofio, ond diwrnod o weld tair ffynnon mewn cyflwr adfeiliedig. Bellach aeth llythyr ir Cyngor Cymuned i weld a ellir gwneud rhywbeth i adfer y ffynnon enwog hon yn Clorach. Cewch wybod beth fydd yr ymateb yn Llygad y Ffynnon.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 5 Nadolig 1998

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffcffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffc

 

Ffynnon Gybi, Llannerch-y-medd, Mn.

Cyfeiriwyd yn y rhifyn diwethaf o Llygad y Ffynnon at Ffynnon Gybi ger Clorach, Llannerch-y-medd. Cafwyd gwybod mewn llythyr a anfonwyd gan Gyngor Cymdeithas Llannerch-y-medd nad ywr ffynnon hon yn eu dalgylch hwy ond bod Ffynnon Gybi ar dir Tŷ-croes, Carmel, Llannerch-y-medd. Mae traddodiad yn yr ardal mai wrth y ffynnon hon yr arferai Cybi a Seiriol gyfarfod, yn hytrach nag wrth Ffynnon Clorach.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 6 Haf 1999

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffcffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffc

 

O AMGYLCH Y FFYNHONNAU

FFYNNON GYBI, CLORACH, MN

SH 446842

Ffynnon sgwr mewn cae yw hon. Dywedir mai ymar oedd Cybi a Seiriol yn arfer cyfarfod. Eisoes dinistriwyd Ffynnon Seiriol wrth ir ffordd gael ei lledu flynyddoedd yn l. Bellach maer caead concrid sydd dros y ffynnon wedi cracio. Rhoddwyd y caead dros y ffynnon iw hamddiffyn rhag y gwartheg. Bydd yn rhaid gwneud rhywbeth yn fuan rhag ofn i gyflwr y ffynnon ddirywio ymhellach ac iddi hithau hefyd gael ei cholli. Gellir gweld y ffynnon islawr bont ger ffermdy Clorach.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 18 Haf 2005

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffcffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffc

 

Crybwyllir Ffynnon Gybi mewn erthygl gan Howard Huws dan y teitl

FFYNHONNAU SANCTAIDD CYMRU

Lluniodd yr Arglwydd Gymrun wlad fryniog i hwyneb tuag awelon Iwerydd, gan ei bendithio glaw a dyfroedd croywon lawer. Cynysgaeddwyd hi hefyd ag etifeddiaeth Gristnogol helaeth, felly ni ddylid synnu fod ffynhonnau sanctaidd mor amlwg yn y dirwedd ddaearol ac ysbrydol. Hyd yn oed o gyfyngu diffiniad sanctaidd ir rhai y gwyddom y perchid ac y defnyddiwyd hwy yn enw Duw, Ei Fam ai saint, mae yma sawl can ffynnon or fath, gydag ymchwil dyfal yn dwyn rhagor fyth ir amlwg.1 Er eu dirmygu gynt yn wrthrychau ofergoeliaeth, maent bellach yn destunau diddordeb cynyddol. Rhaid wrth ddŵr croyw, ond y maen drwm ac yn anodd ei gludo. Or herwydd, rhaid byw o fewn cyrraedd cyfleus i ffynhonnell ddigonol a dibynadwy, nad oes iddi flas neu aroglau annymunol, na thuedd i achosi salwch.

Ers yr unfed ganrif ar bymtheg, collwyd rhagor o ffynhonnau trwy esgeulustod a diystyrwch nag a ddilwyd gan ddelwddryllwyr. O golli eu harwyddocd ysbrydol, gadawyd iddynt lenwi llaid, sychwyd neu llanwyd hwy am ryw reswm neui gilydd, dinistriwyd hwy yn enw rhyw welliant honedig, neu fe'u hanghofiwyd hwy. Peidiodd Ffynnon Chad yn Hanmer llifo wedi gwaith draenio lleol; mae Ffynnon Ddeiniol ym Mangor o dan domen rwbel; adeiladwyd pont am ben Ffynnon Gybi yng Nghlorach, ac nid yw Ffynnon Redifael ym Mhenmynydd ond yn bant budr. Maer rhestr yn rhy faith o lawer, ac yn sicr bu i ddylanwad Calfiniaeth greu awyrgylch lle gellid goddef, onid cyfiawnhaur fath halogi: ond hyd yn oed wedi cilio or athrawiaeth honno, mae anwybodaeth a difaterwch yn parhau i fygwth gweddillion ein hetifeddiaeth sanctaidd. Rhaid bod ar wyliadwriaeth barhaus rhag y cynllun lledu ffordd nesaf, neur newydd-ddyfodiad a benderfyno mai da fyddai claddur hen darddell yn ei ardd choncrit, er mwyn hwyluso parcioi gar.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 30 Haf 2011

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffcffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffc

Home Up