Canfod Delwau Cŵn Mewn Tarddell?

Ddiwedd 1979 canfu chwilotwr yn defnyddio synhwyrydd metelau gelc (neu gelciau) hynod ddiddorol o wrthrychau cynhanesyddol, Rhufeinig a diweddarach yn Llys Awel, Tan y Gopa, Abergele. Roedd yno 533 o ddarnau arian Rhufeinig or 4edd ganrif; blaen picell o Oes y Pres; breichled; broetsh or 9fed ganrif; darnau o wifrau, a delw fechan or duw Mercher. Yn fwy diddorol fyth, fodd bynnag, roedd yno ddwy ddelw o gŵn (tua 5cm o uchder) ar eu heistedd au tafodau allan, delw arall o filgi, a dau blac, y naill llun ci arno, ar llall r hyn a allai fod yn llun ci, neu efallain gynnig ar ysgrifennu enw.1

Nid ywr gwrthrychau hyn yn unigryw. Cafwyd delwau cyffelyb yn sawl rhan or hen Ymerodraeth Rufeinig, ac yn rhanbarth Britannia. Cafwyd delw o gi neu flaidd ai dafod allan (ac un o Fercher yn dal pwrs, fel yn Llys Awel) yng nghelc Southbroom ger Devizes ym 1714, a delw o flaidd ar ei eistedd yn Woodeaton, Swydd Rydychen. Y diweddaraf iw ganfod (ym Medi 2017) yw delw o Swydd Gaerloyw, eto i dafod allan: ond camgymeriad, wrth gwrs, fu datgan mai hwn oedd yr un cyntaf oi fath iw ganfod ym Mhrydain.2

Ceir delwau cyffelyb yng Ngwlad Belg a gogledd-ddwyrain Ffrainc, hefyd, ac weithiau y maer genau thafod yn dod allan ohonynt, neu ddarn o gorff dynol wediu dal ynddynt. Y celc tebycaf i Lys Awel yw un o Chartres, lle cafwyd dwy ddelw o gŵn ymysg offrymau or ganrif gyntaf OC ar ail, ynghyd llestri cyfan, esgyrn dynol ac anifeiliaid, wediu gosod mewn ffynhonnau a phydewau.3

Ymylol i faes diddordeb pennaf darllenwyr y cylchgrawn hwn fyddair manylion hyn, heblaw am un peth: yn debyg i gelc Chartres, roedd celc Llys Awel, yn l adroddiadau ar y pryd, wedii osod mewn tarddell. Mae erthygl di-ddyddiad (Treasure find at a sacred spring) gan un Jayne Thomas mewn papur newydd dienw (y Daily Post, efallai) yn dyfynnu Richard Brewer o Amgueddfa Genedlaethol Cymru ir perwyl hwnnw. Awgrymar dyfyniad ei fod yn cyfeirion benodol at safle Llys Awel, ond y maen bosibl ei fod yn sn, yn hytrach, am weithred gyffredinol offrymu gwrthrychau mewn tarddellau er mwyn ceisio iechyd.4 Y mae archeolegydd fun gysylltiedig r safle yn cofio bod y gwrthrychaun awgrymu cysylltiad chysegr gwella, ond nid a oeddent yn gysylltiedig ai peidio nant neu darddell.5

Cymylwyd hanes y canfod gan y ffaith na ddaeth y gwrthrychau i sylw archeolegwyr am flwyddyn a rhagor wedi eu palu or ddaear, ac ni chadwodd eu canfyddwyr gofnod manwl o blen union y cawsant hyd iddynt. Er y bu gan y canfyddwyr ganiatd perchen y safle iw archwilio, yr oeddent yn gwrthod dweud, i ddechrau, ymhlen union yr oedd; a hynny, efallai, am nad oeddent am i eraill ysbeilior man, ac oherwydd bod archeolegwyr yn gwgun fawr ar ddefnyddwyr synwyryddion metel. Yr oedd (ac y mae) ceiswyr trysor yn gwneud difrod ofnadwy i safleoedd hanesyddol bregus. Ni ddaeth y mater i sylw hyd nes ir canfyddwyr gynnig y gwrthrychau i Amgueddfa Caer; a hyd yn oed wedyn bu gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru gryn waith eu cael nhw yn l ir wlad hon.6

Gwyddys y cysylltid cŵn yn neilltuol duw meddygaeth y Groegwyr, Asclepios, ac mai rhan o ddefod trin cleifion yn ei deml yn Epidafros oedd y llyfid hwy gan gŵn sanctaidd. Y maen wir fod poer cŵn yn cynnwys sylwedd antiseptig.7 Cysylltid cŵn r duw Brythonaidd Nodens (Nudd/Lludd), duw hela ar mr, a oedd theml fawr yn Lydney yn Swydd Gaerloyw. Yno hefyd credid y gallai llyfiad ci wella dolur ac anhwylder, ac ymddengys y bur seintwar yn ganolfan cwlt iachu: canfuwyd naw delw o gi yno.8 Parhaodd y gred hon yn hir: cofiaf fy nhad, a modryb imin crybwyll yr arferid peri i gi lyfu dolur, gan gredu y byddai hynnyn ei wella.

Un posibilrwydd, felly, yw y bu tarddell yn Llys Awel yn ganolbwynt cwlt iachu, ac y gosodwyd y delwau o gŵn ynddi yn benodol megis offrymau addas at y diben hwnnw. Posibiliadau eraill yw mai trwy gyd-ddigwyddiad  y gadawyd y gwrthrychau yn agos i darddell, neu fod ysgolheigion wedi rhagdybio mai mewn tarddell yu canfuwyd, oherwydd mai mewn mannau or fath y canfuwyd enghreifftiau eraill o wrthrychau tebyg yn y gorffennol. Yng Nghymru, canfu defnyddwyr synwyryddion metel gryn nifer o wrthrychau ym mannau corsiog ym mlaenau Ddawan ac yn Llanddunwyd, Morgannwg.9

Mentrus tu hwnt, fodd bynnag, fyddai dal bod cysylltiad uniongyrchol rhwng arferion Rhufeinig ar hyn a gofnodid yma lawer yn ddiweddarach, megis offrymu pinnau neu ddarnau arian mewn ffynhonnau er mwyn gwella anhwylderau. 

Felly er bod y darganfyddiad hwn yn ddiddorol iawn, rydym eto i weld canfod offrymau sylweddol or hen oes mewn ffynnon yng Nghymru yn ystod archwiliad archeolegol gofalus.

H.H.

1 Manley, J.F. 1982: Finds from Llys Awel, Abergele, Archaeology in Clwyd 5, tt. 67.

2 https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/27/roman-licking-dog-never-seen-britain-found-metal-detector-enthusiasts/ Leon Watson, Daily Telegraph 27.9.2017.

3 Durham, E. (2014) Style and substance: some metal figurines  from south-west Britain. Britannia, 45, tt. 195-221 http://centaur.reading.ac.uk/39196/1/DurhamSouthbroom.pdf

4 Mae erthygl Durham hefyd yn datgan y canfuwyd y gwrthrychau mewn tarddell, ac yn cyfeirion l at adroddiad Manley: ond nid ywr adroddiad hwnnwn sn dim am darddell, dim ond y canfuwyd y darnau arian Rhufeinig wediu gwasgaru dros ardal eang.

5 Neges e-bost gan Stever Grenter at Howard Huws, 21.5.2018.

6 Elizabeth Grice, Treasure hunt finds secret Roman remains. The Times, ?15.1.1981; Gohebydd dienw, Controversy over Roman site finds, Daily Telegraph 19.1.1981; Alan Bennett, Row as lost city is found, Daily Express, 19.1.1981; Gohebydd dienw, Archaeologists hit out over Roman secret, Rhyl Journal, 29.1.1981.

7 Sanctuary of Asklepios, Epidauros. https://warwick.ac.uk/fac/arts/classics/students/modules/greekreligion/database/clumcc/

8 Roman Britain: Templum Marti Nodentis. http://roman-britain.co.uk/places/lydney_park.htm

9 J. L. Davies. Refresh of the Research Framework for the Archaeology of Wales 2011-2016: Romano British. https://www.archaeoleg.org.uk/pdf/review2017/romanreview2017.pdf

LLYGAD Y FFYNNON   Rhif 44 Haf 2018

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Home Up