Home Up

CAERNARFON

 

FFYNHONNAUR PERERINION

Oes yna ffynhonnau eraill syn gysylltiedig r pererinion? Os oedd y pererinion yn cychwyn o Fangor siawns na fyddai angen gorffwys arnynt cyn cyrraedd Glynllifon. Gwyddom fod dwy ffynnon i Sant Deiniol ym Mangor. Os oedd y pererinion yn mynd ar hyd y Fenai tybed a fyddent wedi aros wrth Ffynnon Fair yn Llanfair is Gaer, lle mae Plas Menai heddiw? A beth am Ffynnon Helen ar y ffordd allan o Gaernarfon i gyfeiriad Bontnewydd a Ffynnon Faglan yn Llanfaglan? A oed rhywun yn gwybod am draddodiadau syn cysylltur ffynhonnau hyn r pererinion? (GOL.)

LLYGAD Y FFYNNON - Rhif 4 Haf 1998

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffcffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffc

 

Rhan o erthygl FFYNHONNAU THOMAS PENNANT gan Eirlys Gruffydd

Ffynnon Helen (SH 480628) yn Llanbeblig, Caernarfon

Wedi gadael Clynnog teithiodd Pennant i Gaernarfon ac maen cyfeirio at Ffynnon Helen (SH 480628)yn Llanbeblig. Wrth sn am y gaer Rufeinig Segontium, meddai:

Roedd gan Helen gapel gerllaw a ffynnon syn dwyn enwr dywysoges. Gellir gweld peth olion yno o hyd a dywedir ir capel gael ei godi ar yr un safle ar ffynnon.

Maer ffynnon mewn gardd tŷ or enw Llys Helen lle maer dŵr yn cronni mewn baddon o lechfaen gyda grisiau yn arwain i lawr iddo. Ers talwm byddai pobl yn cario dŵr or ffynnon i wella amrywiol anhwylderau.

LLYGAD Y FFYNNON - Rhif 26 Haf 2009

                                                                cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffcffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcffc

 

Ffynnon Helen, Caernarfon.

Nid oes dim dirgelwch ynghylch lleoliad Ffynnon Helen yng Nghaernarfon. Y mae iw gweld ar fap Arolwg Ordnans Mn 1:10,560 1890-91 fel St Helens Well yng ngardd gefn tŷ sylweddol or enw Bryn Helen ar Ln Parc, yn union gyferbyn phen stryd Henwaliau. Adeiladwyd y tŷ cyn 1834 (pryd y maen ymddangos ar fap or dref), yn gartref i William Mathias Preece, debyg. Rhanwyd y tŷ wedi 1890 ond cyn 1918, gyda rhan ddeheuol yr adeilad rhestredig Gradd II bellach yn breswylfa or enw Llwyn Helen. Yng ngardd gefn Llwyn Helen maer ffynnon: y cyfeirnod grid yw SH48215 62166. Ni ddylid ceisio ymweld r ffynnon heb ganiatd y preswylwyr.

Y cyntaf, hyd y gwn i, i wneud cofnod ysgrifenedig or ffynnon fur naturiaethwr John Ray ym 1662, adeg un oi deithiau. Dywed:

               Near Carnarvon remain still some Ruins of an old Town, which the Welch call Caer-Segon,

                i.e. the Segontium of the Ancients: There is a little Chapel, with a Well close by it, dedicated

                both to St. Elyn, as is also the River fast by,  called the Saints River; these are about a

                Quarter of a Mile South of the Town.1

Gan ysgrifennu rhywbryd cyn ei farwolaeth ym 1723, dywed Henry Rowlands yn ei Mona Antiqua Restaurata fod capel Helen iw weld yng Nghaer Segont yn ei oes ef (there to this day).2 Wrth gofnodi ei deithiau yntau yng ngogledd Cymru rhwng 1773 a 1778, dywed Thomas Pennant fod ffynnon, near the fort, yn dwyn enwr dywysoges, and some very slight remains of ruins are to be seen adjacent. Tradition says, the chapel stood on that spot.3

Yn l W. H. Jones (Old Karnarvon, 1889) nid oedd dim yn weddill or capel erbyn yr ysgrifennai ef, ac ni chynhwyswyd Capel Helen yn rhestr yr Esgob Meyrick o eglwys a chapeli Esgobaeth Bangor ym 1561.4 Yn l Harold Hughes a Herbert North, yn ysgrifennu ym 1924, yr oedd yn y ffynnon yr adeg honno ddigonedd o ddŵr, ac arferai pobl gyrchur ffynnon oherwydd ei dŵr iachusol, gan fynd ag ef ymaith mewn poteli.5 Honna erthygl yn y Journal of Antiquities y canfuwyd darnau arian Rhufeinig yng nghyffiniaur ffynnon: ond ni rydd fanylion, felly ni ellir dyfalu a ywr fath ddarnau ond yn rhan o hap-wasgariad daearyddol yr arian mn Rhufeinig a ollyngwyd yng nghymdogaeth Segontium, ynteu a ganfuwyd y fath grynodeb o ddarnau yn y man neilltuol hwn ag i beri amau bod wnelo eu presenoldeb yno r ffynnon yn benodol.6

Adroddodd Hughes a North fod y tir o amgylch y ffynnon wedii godi llawer, a bod grisiau bellach yn arwain i lawr at ddyfrgist lechfaen. Pan ymwelais r man fis Ionawr eleni cefais y ffynnon mewn gelli bach o goed conwydd Leylandii (neuu cyffelyb), ond roedd y grisiau yno o hyd, yn arwain tua phum troedfedd i lawr at seston a luniwyd, i bob golwg, o lechfaen. Y mae hwnnwn mesur tua phum troedfedd sgwr, ond ni phrofais pa mor ddwfn oedd y dŵr ynddo. Maer dŵr yn llonydd, gyda dail, brigau, a chasgliad helaeth iawn o beli plastig colledig yn nofio ynddo; ond o glustfeinio, gellir clywed dŵr yn gollwng rhywle gerllaw. Mae gwaith cerrig (tan dywarchen) yn do ar tua hanner y seston, gyda cholofn bregus yr olwg yn ei gynnal rhag mynd i ben iddo.

Cymwynas r ffynnon fyddai ei chlirio ai glanhau, ond go gyfyng ywr gofod yno ar gyfer cyflawnir gwaith. Y mae, o leiaf, yn bodoli o hyd, ac nid oes golwg ei bod tan fygythiad: hir y parhao felly.

Maer chwedlau Cymreig yn cyfeirio at dair gwahanol Helen. Yn gyntaf, Helen o Gaerdroea (Elen Fannawg). Yn ail, y Santes Helen, gwraig yr Ymherawdr Constantiws I a mam yr Ymerhawdr Cystennin. Ganed Cystennin yn Ni (yn ne Serbia heddiw), ond erbyn tuar flwyddyn 700 yr oedd chwedl ar led yi ganed ef ym Mhrydain.7 Erbyn hanner cyntaf y ddeuddegfed ganrif credid bod Helen yn ferch i Coel o Gaercolun, ac arweiniodd hyn, ynghyd r chwedl ynghylch ei rhan allweddol hi yn ailddarganfyddiad y Groes Sanctaidd, at gysegru llawer i eglwys yn Lloegr yn ei henw hi.8

Yn drydedd, Elen ferch Eudaf, gwraig chwedlonnol Macsen Wledig. Y ddogfen hynaf i gysylltu unrhyw Elen neu Helen Chernarfon yw Breuddwyd Macsen Wledig, a ysgrifenwyd yn y ffurf sydd ar glawr heddiw tua diwedd y 12fed ganrif, ac efallai cyn hwyred thua 1215-17, wrth i Lywelyn Fawr geisio esbonio a chyfiawnhau ymlediad ei rym tros Gymru gyfan trwy bwysleisio parhad y cysylltiad rhwng y Cymry ar Rhufeiniaid.9 Edrydd y chwedl sut y canfu Macsen Wledig ei wraig Elen brydferth yn Aber Seint, a oedd, wrth gwrs, yng nghraidd teyrnas Llywelyn, Gwynedd.10

Bu cryn orgyffwrdd rhwng y naill Helen ar llall yn yr hen chwedlau a chroniclau, felly efallai y gellid disgwyl y ceid capel wedii gysegru yn enwr Santes Helen (a ffynnon sanctaidd gysylltiedig) yng nghyffiniaur hen gaer Rufeinig: ond pwy ai sefydlodd, a phaham? Prin ywr enghreifftiau o gysegriadau cyffelyb yng Nghymru. Ceir Llanelen yng Ngwent, a cheid un arall yn Llanrhidian yng Ngŵyr. Ceir Tref Elen (Bletherston) yn Sir Benfro, a ffynnon or enw Elens Well yn Llanhuadain, yn yr un sir. Yn l Stent Caernarfon (1352) ceid trefgordd or enw Lanelen a thir a ddelid trwy Sca Elena (y Santes Elena) yng nghwmwd Twrcelyn ym Mn.11 At ei gilydd, gellir gweld bod y cysegriadau yn tueddu i fod yn y rhannau hynny o Gymru a oedd yn fwy agored i ddylanwadau Seisnig: felly tybed ai dyna syn gyfrifol am y Capel Helen ar Ffynnon Helen yng Nghaernarfon, hefyd?

Yr oedd Edward I mor ymwybodol Llywelyn Fawr o arwyddocad a grym dilysol enwr Ymerodraeth Rufeinig, ac o bwysigrwydd Caernarfon yn y cyswllt hwnnw. Parodd ailgladdu yno gorff newydd-ganfyddedig tywysog mawr, tad yr ymherawdr bonheddig Cystennin, ac aeth atin fwriadol i geisio ailgreu gogoniant Rhufain yno, hyd at ddynwared ffurf muriau Caergystennin, a gosod eryrod ymerodraethol ar binaclau tŵr uchaf y castell, er mwyn pwysleision symbolaidd ei hawl ef iw gydnabod yn frenin Gwynedd, olynydd cyfreithlon a grymus Macsen ar Rhufeiniad.12 Buasai iddo bwysleisior cysylltiad Rhufeinig (a chael ei weld yn anrhydeddu santes frenhinol) trwy sefydlu capel yn enwr Santes Helen yno, neu newid cysegriad blaenorol iw henw hi, yn gwbl gyson hynny.

 

1. Derham, J. Select Remains of the Learned John Ray . London: George Scott, 1760, t. 228.

2. Rowlands, H. Mona Antiqua Restaurata. Ail argraffiad. London: J. Knox, 1766, t. 165.

3. Pennant, Thomas. The Journey to Snowdon (ail gyfrol Tours in Wales). London: Henry Hughes, 1781, t. 222.

4. Jones, W. H. Old Karnarvon. Caernarvon: H. Humphreys, (1889), tt. 163-164.

5. Hughes, H., a North, H. The Old Churches of Snowdonia. Bangor: Jarvis & Foster, 1924, tt. 236-237.

6. https://thejournalofantiquities.com/2016/01/29/st-helens-holy-well-caernarfon-gwynedd-wales/ dyddiedig 7.11.2018. Cynhwysodd awdur (neu awduron) yr Historia Brittonum yn y 9fed ganrif chwedl ir perwyl y claddwyd Constantinus, mab Cystennin yng Nghaer Seint, ac iddo hau tri hedyn, aur, arian ac efydd, ar balmant y ddinas honno, fel na fyddai i unrhyw ddyn fywn dlawd yno.

Cyfeiriad, debyg, at y darnau arian Rhufeinig a ganfyddid yno. Gw. Roberts, B. F. Breudwyt Macsen Wledig. Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 2005, tt. lxvii-lxviii.

7. Palliser, D. M. Medieval York: 600 1540. Oxford: OUP, 2014, t. 20.

8. Forester, T. (gol.) The Chronicle of Henry of Huntingdon. London: Henry G. Bohn, 1853, tt. 28-29.

9. Roberts, B. F., op. cit., t. lxxxv.

10. ibid., t. 6.

11. Baring-Gould, S., a Fisher, J. Lives of the British Saints. Felinfach: Llanerch Publishers, 2000,

Rhan 6, t. 259.

12. Roberts, B. F., op. cit., t. lxviii.

                                                                                                                                                               Howard Huws.

LLYGAD Y FFYNNON   Rhif 46 Haf 2019

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

Home Up