Home Up

FFYNHONNAU IACHUSOL CAERGWRLE.

Eirlys  Gruffydd

Caergwrle (SJ3057)  

YR ADEILADAU DROS Y FFYNHONNAU

Buasai Caergwrle (SJ3057), pentref hanner ffordd rhwng yr Wyddgrug a Wrecsam, wedi gallu bod mor enwog fel spa Llandrindod, Llanwrtyd a Llangamarch, oherwydd yma, ar un adeg, roedd ffynhonnau iachusol yn denu tyrfaoedd o gleifon gobeithiol. Hyd y gwyddom, y cyfeiriad cyntaf at ffynnon rinweddol yng Nghaergwrle yw hwnnw yn Parochalia Edward Lhuyd yn 1699 syn cyfeirio at y Ffynnon Deg fel lle islaw Caergwrle ar lannau Alun, ac yn dweud ei bod yn ffynnon halwynog.Yn 1740  roedd meddyg or enw Dr Short o Sheffield wedi cyhoeddi cyfrol yn rhoi gwybodaeth am y ffynhonnau mwyaf amlwg yng Nghaergwrle: Meddai

Mae dwy ffynnon, un yn bellach nar llall, a hon ywr un halwynog  ar dŵr ynddi yn fwy hallt nar llall ac maen bum troedfedd a naw modfedd o ddyfnder. Y ffynnon a ddefnyddir fwyaf ywr un sylffwr, ac mae ei dŵr yn cael ei godi ohoni a'i gludo. Mae hon bron yn ugain troedfedd o ddyfnder. Tua 1700 glanhawyd y ddwy ffynnon au gwagio ir gwaelod. Maer dŵr yn glir fel grisial. Nid oes gwell iw gael yn unman. Cafodd ei ddefnyddio yn ddiweddar  fel carthiad - i lanhaur corff o bob amhuredd - ac mae llawer or dŵr yn cael ei gludo oddi yma i wahanol fannau yng Nghymru. Roedd gwraig or Wyddgrug or enw Elizabeth Jones yn dioddef o anhwylder hyll ar groen ei holl gorff nes ei bod yn ffiaidd i edrych arni a hithau mewn poen parhaus. Yfodd dri pheint y dydd or dŵr am beth amser ac mae ei chroen nawr yn hollol glir a hithau wedi cael gwellhad llwyr.

Pan ymwelodd Thomas Pennant 'r ardal, croniclodd yr wybodaeth ganlynol yn ei gyfrol Tours of Wales a gyhoeddwyd yn 1773:

Maer cleifion yn yfed chwart neu ddau y dydd ac roedd rhai yn berwir dŵr nes bod ei hanner wedi ei golli mewn anwedd cyn iddynt ei yfed. Roedd yr effaith yn un o garthur corff, poenau mawr  yn ei ymysgaroedd a salwch yn y stumog. Roedd hyn yn peidio ar l ychydig ddyddiau ac archwaeth iach at fwyd yn dychwelyd.

 

 PLAS RHYDDAN

Erbyn y ddeunawfed ganrif cawn bod y ffynhonnau ar tir o gwmpas iddynt yn rhan o

stad Plas Rhyddan gerllaw Alun, a Syr John Glynne o Benarlag yn berchen arni. Pendefynodd hwnnw bod angen ailwampioi gartref, sef Plas Broadlane, felly symudodd ef ai deulu i fyw i Blas Rhyddan am gyfnod. Wedi marwolaeth Syr John yn 1777 daeth y plas, drwy ei ewyllys, yn eiddo iw ail wraig, Augusta . Nid aeth hi i fyw yno, fodd bynnag, ond symudodd i Gaerfaddon yn Lloegr gan fod bywyd cymdeithasol tipyn mwy bywiog yno nag yng Nghaergwrle. Am gyfnod gosodwyd y plas i whanol denantiaid, ac roedd rhai ohonynt yn gyndyn iawn o adael ir cyhoedd fynd at y ffynhonnau am fod hyn yn amharu ar eu preifatrwydd.

Yn 1846 gwerthodd y teulu Glynne nifer o dai ac eiddo oedd ganddynt, gan gynnwys Plas Rhyddan. Tenantiaid oedd yn dal i fyw ynddo o dan y perchennog newydd, a newidiodd ddwylo eto yn 1875 ac yn 1880. Yna yn 1900 fei gwerthwyd drachefn ir Lifftenant Roe Brown oedd yn byw yn Plas Gwastad, Cefn-y-bedd. Penderfynodd yntau  bod angen glanhaur ffynhonnau a chael dadansoddiad o natur y dŵr. Dyma oedd canlyniad y dadansoddiad: Cafwyd dŵr awyrog (aerated) arbennig o dda or ffynnon halwynog, cystal os nad gwell nar dŵr or Almaen syn cael canmoliaeth uchel. Maer dŵr or ffynnon swlffwr yn werthfawr iawn ar gyfer gwella rhai anhwylderau. Sylweddolodd  y perchennog newydd fod posibilrwydd gwneud elw or dŵr a gwerthodd Plas Rhyddan ag wyth deg erw o dir, gan gynnwys y ffynhonnau, i gwmni R.N. Woolett o Wrecsam. Yn 1902 ceir datganiad yn y Chester Courant syn dweud:Mae darganfod y ffynhonnau yn gam pwysig tuag at wneud pentref Caergwrle yn gyrchfan wyliau poblogaidd...: a dynan union a wnaeth y cwmni.

Roedd y rheilffordd yn holl bwysig i ddatblygiad y fenter.  Erbyn 1896 roedd posib teithio o Seacombe yng Nghilgwri i Gaergwrle ar dren y Great Central Railway Company. Enwr orsaff yng Nghaergwrle oedd Bridge End ond fei newidiwyd  wedyn i Caergwrle Castle and Wells. Byddair ymwelwyr yn croesi Mersi ar y fferi i Seacombe ac ynan mynd ar y tren i Gaergwrle. Cynigiair  cwmni rheilffordd docyn rhad am swllt y diwrnod, yno ac yn l, a manteisiodd lluoedd o ymwelwyr ar y cynnig a chael diwrnod o wyliau braf nad oedd yn costion ddrud iddynt. Ar ddyddiau Sadwrn a Suliau prysur yn yr haf byddai saith neu wyth o drenaur dydd yn cario cannoedd o bobl i Gaergwrle. Maer wybodaeth am nifer yr ymwelwyr a gyhoeddwyd yn y papurau lleol yn ddiddorol. Un diwrnod ym Mehefin 1906- wyth cant; Gŵyl y banc ym mis Awst 1907 mil. Gŵyl y Banc Mai 1913 mil pum cant. Un diwrnod  ym Mehefin 1914- dwy fil. Beth oedd yno i ddiddanur ymwelwyr wedi iddynt

gyrraedd? Tu allan ir orsaf byddai tair neu bedair o wragedd o Lerpwl yn aros amdanynt. Gwisgent shawliau dros eu pennau ac wrth draed bob un byddai basged fawr o felysion o bob math, gan gynnwys roc. Byddent yn gweiddi yn Saseneg  acennog Glannau Mersi:Roc Caergwrle. Ceiniog am ddarn, dau ddarn am geiniog a dimau!Wedi iddynt werthur melysion byddair gwragedd yn dringo Mynydd yr Hob neu fynd i fyny i gastell Caergwrle lle byddent yn casglu mwyar duon iw gwerthu adref yn Lerpwl.

 

 

Y BRIF FYNEDFA

I gyrraedd y ffynhonnau byddair ymwelwyr yn cerdded heibio i Dafarn y Bont, yna croesir bont a throi ir dde ar hyd glan Alun. Ou blaen gwelent adeilad urddasol sgwar wedi ei adeiladu ar ffurf castell gyda phorthcwlis a mynedfa fwaog anferth a thyrrau castellog ar bob cronel iddo. Ar y mur uwchben y porth roedd adysgrif yn cyhoeddi CAERGWRLE NATURAL WATERS. Wedi mynd i mewn drwyr porthcwlis gwelent le i dalu am fynediad o bobtu iddo. Wedi mynd allan drwyr porth ir tir agored y tu l iddo gwelent, ar y chwith, dŵr uchel  ac iddo bedwar llawr. Dyma  Dŵr St Cuthbert, a chartref rheolwr y safle. Ymhellach draw, yn agos ir ffynnon halwynog, roedd adeilad mawr o frics coch. Dymar man lle rhoddwyd y dŵr mewn poteli yn barod iw werthu. Llenwyd pedair mil ar ddeg o boteli gydar dŵr awyrog yn ddyddiol. Pris dwsin o boteli bychan oedd hanner coron, ond gellid cael dwsin o boteli mawr am bedwar swllt

Wrth ddal i gerdded gwelair ymwelwyr bafiliwn grand ac ystafelloedd te ou blaenau. Roedd gan y pafiliwn ddrysau Ffrengig- yn agor allan i derras oedd yn le delfrydol ar gyfer pob math o adloniant, gan fod yna lwyfan a dwy ystafell wisgo gyfleus. Y tu l ir pafiliwn roedd llain fowlio. Yna, wrth gerdded i lawr y llethr deuent at adeilad y tŷ pwmpio oedd wedi ei godi dros y ffynnon swlffwr ddofn. Yma cair ymwelwyr gyfle i yfed  y dŵr a phrofi ei rin drostynt eu hunain. Dywedid bod rhai ymwelwyr yn prynu poteli or dŵr halwynog ar dŵr swlffwr ac ynan mynd i Alun ac yn ail lenwir poteli yno. Wedi mynd adref i Lerpwl byddent yn gwerthur poteli gan gymryd arnynt fod ynddynt ddyfroedd iachusol y ffynhonnau a gwneud elw da!

Y PAFILIWN

Roedd adloniant ar gael ir ymwelwyr. Byddai bandiau pres lleol yn chwarea threfnid dawnsio a chwaraeon, yn enwedig ar Ŵyl y Banc. Roedd  pistyll o ddŵr yfed ar gael yn rhad ac am ddim ir cyhoedd, ac roedd yno hefyd beiriannau lle gellid gweld rhyfeddodau am geiniog. Cerddai llawer ar hyd glannau Alun ar dir Plas Rhyddyn, a oedd yn ymestyn dros  chwech erw ar hugain. Ddechraur ugeined ganrif addaswyd adeilad y plas yn westy bychan. Fei gwerthwyd unwaith eto yn 1922, ac ar un adeg roedd cynlluniau i ehangur adeilad: ond nid felly y bu. Profodd yr holl ymwelwyr at y ffynnon yn gyfle da ir trigolion lleol wneud tipyn o elw. Byddair gwragedd yn agor y parlwr yn eu tai i deuluoedd fynd yno i gael te a chacenau cartref. Cadwai eraill ymwelwyr dros nos gan gynnig gwely a brecwast ar benwythnos. Gwnaeth llawer elw da or ffynhonnau. Byddair teulu Tate, er enghraifft, yn gwerthu  hufen ia, pop a chardiau post yn eu siop. Byddent yn paratoi ginio poeth gyda chig a llysiau  ir ymwelwyr am hanner dydd bob dydd tra am 5.00 or gloch cynnigient de braf iddynt.  Gan fod cymaint o alw am bop byddain rhaid gyrru un or gweithwyr i Fragdy Sharman yn y Stryd Isaf i gael ychwnaeg a hynny fwy nag unwaith yn y dydd. Cyflogair teulu naw o bobl i gyd.  Roedd gan Westyr Frenhines gafe a neuadd ddawnsio a fedrai ddal cant a hanner tra roedd cyfle ir llwyrymwrthodwyr gael lluniaeth yn y Temperance Tea Rooms gyferbyn thafarn y Bont.

Nid oedd pawb yn croesawir ymwelwyr, fodd bynnag, Roedd nifer or trigolion yn cwyno am ymddygiad stwrllyd, iaith anweddus a medd-dod rhai ohonynt chan gofio mai ar y Sabath y deuair rhelyw i ymweld r pentref. Ar Hydref 23, 1905 cynhaliwyd cyfarfod cyhoeddus o dan lywyddiaeth Rheithor yr Hob, Y Parchedig T.E.Jones, i drafod dylanwad drwg teithiau Sabathol yr ymwelwyr ar y gymuned. Yn l yr adroddiad yn y papur lleol, roedd yr ymddygiad annerbyniol yn golygu fod y math gorau o ymwelwyr yn cadw draw, ac yn gwneud drwg i enw dar pentref fel man gwyliau. Gwelwyd hefyd bod safonau moesol ac ysbrydol y gymdogaeth o dan fygythiad. Ni fyddai pobl barchus yn breuddwydio symud yno i fyw nac i adeiladu tai newydd yn y lle, oherwydd ymddygiad yr ymwelwyr. O ganlyniad  ir cyfarfod, gofynnwyd ir cwmni rheilffordd beidio rhedeg trenau ir pentref ar y Sul. Gwrthodwyd y cais, a pharhaodd y torfeydd i ymweld r lle yn eu miloedd. Deuent nid yn unig o Lerpwl a dinasoedd poblog eraill, ond hefyd o drefi a phentrefi  mwy lleol, a ledled y gogledd. Daeth yn le poblgaidd gyda thripiau Ysgolion Sul a Chymdeithasau Dirwestol. Dringent i fyny ir castell uwchben y pentref lle roedd ffair a stondinau. Deuai eraill am yr awyr iach, ac er mwyn gweld y golygfeydd o ben y castell. Parhaodd y bwrlwm yma tan dridegaur ganrif ddiwethaf pan daeth poblogrwydd y ffynhonnau i ben. Nid oedd bellach mor hawdd i bobl o adaloedd dirwasgedig Lerpwl fforddio talu am docyn ar y rheilffordd, gan fod y pris wedi codi o swllt i hanner coron. Nid oedd angen y ffynhonnau fel modd cael gwellhad, gan fod hynny bellach ar gael mewn pilsen a photel, ac iechyd ac amodau byw y cyhoedd yn raddol newid er gwell. Ond heb amhaeaeth, bur ffynhonnau yn fodd gwella ansawdd bywyd pobl yng Nghaergwrle ac yn Lerpwl. Bu fy nhad yng nghyfraith yn aros gyda theulu yng Nghaergwrle rhyw dro cyn 1917, pan aeth i ymladd ir Rhyfel Mawr. Cofiain dda am fwrlwm y ffynhonnau, ar mwynhad a gair ymwelwr wrth ddod i Sir y Fflint am ddiwrnod neu fwy o seibiant rhag rhuthr bywyd yn y ddinas dros y ffin.

Erbyn heddiw mae Plas Rhyddyan ar tir oi gwmpas yn eiddo preifat. Nid ywr teulu syn berchen y safle yn awyddus i neb fynd yn agos ir lle, ac o ganlyniad maer  adeiladau wedi dadfeilio. Diflannodd y pafiliwn ar adeilad dros y ffynnon swlffwr ddofn, ac nid oes dim yno bellach ond  tir corsiog y maer dŵr yn llifo ohoni. Maer adeilad a godwyd dros y ffynnon halwynog yn dal ar ei draed, ond mewn cyflwr difriol: felly hefyd yr adeilad lle potelwyd y dŵr. Maer fynedfa grand ir spa y tŵr castellog ar porthcwlis- yno o hyd. Yn ystod yr ugeinfed ganrif gwerthwyd y safle ragor nag unwaith. Bwriadwyd adeiladu gwesty ar y safle ac ail agor y tir ir cyhoedd, ond nid felly y bu.  Bu tenant ar l tenant yn byw yn y plas, a phan ddaeth i ddwylo y perchnogion presennol roeddynt hwythau wedi creu cynlluniau i  ddablygur safle: ond tynnwyd y cynlluniau yn l, am rhyw reswm. Erbyn heddiw maer teulun rhedeg busnes cludo nwyddau trwm or plasdy, ac mae lorau mawr wedi eu parcio o flaen y tŷ hynafol. Hefyd mae cŵn sarrug yn rhydd ar y tir ac maen beryglus i ymwelwyr fentro allan oi ceir cyn canu corn ar y perchnogion, iddynt ddod allan a gafael yn yr anifeiliaid. Na, does dim croeso i ymwelwyr i fynd at ffynhonnau rinweddol Caergwrle heddiw.

 LLYGAD Y FFYNNON RHIF 23 NADOLIG 2007

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Rhan o erthygl FFYNHONNAU THOMAS PENNANT gan Eirlys Gruffydd

Ffynhonnau halwynog Caergwrle (SJ3057)

At ffynhonnau halwynog Caergwrle (SJ3057) maen cyfeirio nesaf. Meddai

Ar dir Rhyddyn, ger glannaur afon Alun, mae dwy ffynnon a llawer o halen yn eu dyfroedd. Mewn tywydd sych arferai colomennod ddod at y ffynhonnau i bigor halen. Yn y gorffennol roedd y ddwy ffynnon yn enwog am eu gallu i wellar afiechydon scorobutic. Rhaid oedd ir claf yfed chwart neu ddau bob dydd. Byddai rhai yn berwir dŵr nes bod ei hanner wedi ei wastraffu, cyn iddynt ei yfed. Yr effaith oedd carthu a phoenau mawr yn y stumog a thaflu fyny am rhai dyddiau. Yna byddai archwaeth at fwyd yn dychwelyd. Ceir hanes am wraig oedd yn dioddef yn ofnadwy or llwg neur clefri poeth (scurvy) a gafodd wellhad llwyr wrth ymweld r ffynhonnau hyn.

LLYGAD Y FFYNNON - Rhif 26 Haf 2009

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up