Home Up

BLAENAU FFESTINIOG

FFYNNON FIHANGEL - Y FFYNNON

Emrys Evans.

Y ffynon a arferid yn Ffestiniog oedd Ffynnon St. Michael , a adweinir eto fel 'Y ffynon.'

Yr oedd olion adeiladau crynion heb fod nepell oddi wrth y ffynnon hon hyd yn ddiweddar, oddeutu Llwyn Crai, y rhai a allent fod o'r cyfnod hwn (sef cyfnod cynnar yr ardal); os felly, buasai'r ffynnon hon mewn lle cyfleus ac agos atynt, yr hyn a allasai fod yn rheswm am eu dewisiad. Priodolid rhinwedd iachaol i ddyfroedd y ffynnon hon ... , a hyd ddechrau'r ganrif bresennol arferai llaweroedd ymgasglu i'r fan gan ddisgwyl cael eu gwella o'r crydcymalau, y gymalwst, a llawer o anhwylderau eraill.

Dyna’r hyn sydd gan Griffith John William i'w ddweud am Ffynnon Mihangel yn ei lyfr Hanes Plwyf Ffestiniog o'r Cyfnod Boreuaf a gyhoeddwyd yn 1882.

Y cyfeiriad cynharaf at y ffynnon y gwn i amdano yw un sydd ar fap a gaiff ei ddyddio yn ôl i'r flwyddyn 1795. Ar hwnnw fe gyfeirir ati fel 'Ffynnonfihangel'. Ar fapiau diweddarach,'Y Ffynnon' yn unig sydd ar ei chyfer. Ar dir preifat y mae 'Y Ffynnon', y tu isaf i'r ffordd fawr bresennol rhwng Llan Ffestiniog a Blaenau Ffestiniog, oddeutu hanner ffordd rhwng y ddau le, ac mae ei dŵr yn llifo i afon fechan sy'n tarddu yn Llyn y Manod ac yn mynd heibio iddi.

Ar hyn o bryd does dim i'w weld yno ond cerrig blith- draphlith, sef gweddillion bwthyn bychan. Ffynnonddwr oedd enw'r bwthyn yma, a adeiladwyd ar y ffynnon. Ni welir yr enw yng nghyfrifiad 1841 nac 1851, ond yng nghofrestr claddedigaethau'r plwyf ceir fod plentyn naw mis oed o'r enw Ann Jones, Ffynnonddwr, wedi'i chladdu ar yr 17eg o Ragfyr ,1857. Yng nghyfrifiad 1861 roedd William Jones a'i fam yn byw yno; ac yn 1881, Owen Roberts, ei wraig a'u dwy ferch a drigai yno. Nid oes cofnod ar gyfer 1891 ac fe ymddengys fod y lle wedi mynd â'i ben iddo.

Gof oedd Owen Roberts, brawd y Dr Robert Roberts, neu Isallt fel y'i gelwid gan amlaf. Ac yntau'n un o 'Ddoctoriaid Congl y Wal' fel yr oeddynt yn cael eu galw, gwyddai o'n dda am yr ardal. Byddai'n barddoni cryn dipyn hefyd, ac mae ganddo gerdd ddisgrifiadol 'Congl y Wal a Theigl' sydd nid yn unig yn ddiddorol ynddi'i hun ond fe ychwanegodd Isallt nodiadau ati yn egluro ambell enw a chyfeiriad yn y gerdd. Yn 1910 y'i cyhoeddwyd hi. I bwrpas hyn o nodyn ar 'Y Ffynnon', y pennill sydd o ddiddordeb i ni yw'r un a ganlyn:

Y Ffynnon, tŷ hysbys, a'r Ffynnon Ddŵr glodus Ddenai lu dan y parlys i'w llys i wellhau;

Yn ei dŵr yr ymdrochent, o'i rhin y cyfrannent, Hael yfent a photient rhag ffitiau.

Yna, mae Isallt (bendith arno!) yn ychwanegu'r nodyn a ganlyn ar waelod y dudalen:

Deuent o bellteroedd am wellhad rhag ffitiau a chrydcymalau a hefyd parlys, meddai rhai. Ni fu oes hir iddi - ni chynhwysai ei dŵr unrhyw sylwedd fferyllol. Mae ei holion o fewn y murddun eto o ffurf chwe ochrog, a dwy ris i fynd iddi,ond wedi ei gorchuddio a sbwriel, pridd a.y.b.

Dyma'r unig fan lle'r ydw i wedi gweld disgrifiad o'r Ffynnon, sef ' o ffurf chwe ochrog, a dwy ris i fynd iddi ... ' a chan mai brawd i Isallt oedd yn byw yn y Ffynnonddwr yn 1881, roedd o, mae'n bur debyg, yn gyfarwydd â thu mewn y bwthyn yma.

Ceir cyfeiriad at 'Y Ffynnon' yn y gyfrol Royal Commission on Ancient Monuments in Wales and Monmouth. Ymwelwyd â'r safle ar yr 21ain o Fedi 1914, a'r nodiad arni yw fel a ganlyn:

This is not so much a well as a spring of water which, rising beneath the floor of ân

old ruined house, flows copiously through an iron pipe from under the ruins. It is still resorted to by sufferers from rheumatism, fractured limbs and other maladies, but not to the same extent as in former days. For this reason it has been suggested that it might have been the old sacred well of Ffestiniog, but it is not associated with any saint and is known only as ‘Y Ffynnon’.

Nid yw'r sylw, 'not associated with any saint' ar ddiwedd y nodyn uchod yn dal dŵr, fel petai, yn wyneb yr hyn sydd ar y map a ddyddiwyd 1795, na chwaith yr hyn sydd gan Griffith John Williams i'w ddweud yn ei Hanes Plwyf Ffestiniog. Nid oes gan Francis Jones ddim byd gwahanol i'w ddweud yn ei lyfr The Holy Wells of Wales.

Mae rhai tai sydd wedi eu codi ger y ffynnon wedi cymryd eu henwau oddi wrthi - Y Ffynnon, Bron Ffynnon, Tŷ Newydd Ffynnon, ac mae tŷ a godwyd yn ddiweddar wedi'i alw'n Ffynnon Uchaf.

Yn ddiweddar, hynny yw, yn ystod y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf, bu'r Tad Deiniol, offeiriad yr Eglwys Uniongred Roegaidd ym Mlaenau Ffestiniog, yn ymddiddori yn y ffynnon. Mae hi wedi'i chysegru ganddo a bu'n ceisio cael nawdd gan adran o'r Gymuned Ewropeaidd er mwyn clirio'r safle a'i dacluso, ac adfer adeiladwaith y ffynnon. Yn anffodus, nid oes arian ar gael i wneud y math yma o waith, ac felly, mae'r ffynnon yn dal wedi'i chladdu dan gerrig a phridd a sbwriel. .

**************************************************************

NODYN GOLYGYDDOL: Diolch i Emrys am ei waith yn casglu gwybodaeth am y ffynnon. Mae'n wir i ddweud ei bod yn weddol ddiogel o dan y pridd ond mor braf fuasai ei hadfer a gweld y dŵr yn byrlymu ynddi eto. Diwedd y gan yw'r geiniog ac mae'n ymddangos mai diffyg cyllid yw'r anhawster mwyaf sy' n wynebu unrhyw un sy' n ceisio adfer ffynnon. Gan nad oes arian i'w gael o Ewrop, hwyrach y dylid gofyn am gymorth gan fusnesau yma yng Nghymru. Yn aml mae ganddynt ddigon i'w sbario ar gyfer noddi amrywiol weithgareddau. 

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 2 Haf 1997

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

 FFYNNON FIHANGEL, FFESTINIOG 

(Gweler Llygad y Ffynnon Rhif 1.)

Ym Mehefin cafwyd llythyr gan Glerc Cyngor Tref Ffestiniog yn dweud eu bod yn barod i symud ymlaen i adnewyddu’r ffynnon. Anfonwyd ato gopi o’r erthygl am Ffynnon Fihangel a ymddangosodd yn y rhifyn cyntaf o Llygad y Ffynnon. Hefyd dywedwyd wrtho mai’r sawl a wyddai fwyaf am y ffynnon oedd un o aelodau Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ac awdur yr erthygl, sef Mr Emrys Evans, Garth Gwyn, Manod. Ar ddiwedd mis Gorffennaf bu Emrys ac Eirlys Gruffydd yn ymweld a’r ffynnon yng nghwmni perchennog y tir, sef Mrs Beti Hughes. Roedd hi wedi cael ar ddeall mai eglwys fechan oedd yr adeilad sydd dros y ffynnon a bod y ffynnon oddi mewn iddi. Mae’r ffynnon ar lan afon a sŵn y dŵr yn fyddarol. Bydd y dŵr yn goferu hyd llwyfan o gerrig ac uwchben y gofer ei hun mae dwy garreg wen. Mae’r adeilad o gwmpas y ffynnon o gerrig mawr, nid annhebyg i adeiladwaith Ffynnon Gybi yn Eifionydd fel y gwelir uchod. Yn ystod mis Hydref cafwyd nifer o aelodau newydd ac yn eu plith Mrs Mair E. Jones, Y Drenewydd. Dywedodd hi ei bod yn arfer byw yn ardal Blaenau Ffestiniog pan oedd yn ferch ifanc. Un tro roedd wedi sigo’i ffer ac aeth ei mam i nôl dŵr o Ffynnon Fihangel i drin y goes. Roedd y driniaeth yn llwyddiannus. Da yw cael nodi fod rhinwedd yn nŵr y ffynnon o hyd.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 5 Nadolig 1998

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

FFYNNON FIHANGEL, BLAENAU FFESTINIOG

Bellach mae'r cynllun i adnewyddu'r ffynnon hon yn rhan o gynllun ehangach i bwysleisio pwysigrwydd treftadaeth gyfoethog yr ardal. Edrychwn ymlaen i weld beth fydd hanes y ffynnon arbennig hon yn y dyfodol.

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 8 Haf 2000

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

BYGYTHIAD I FFYNNON BACH  

Ysgrifennwyd at Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd i ofyn iddynt a oedd gwaith ar y A470 yn debygol o amharu ar Ffynnon Bach ar y Crimea rhwng Dolwyddelan a Blaenau Ffestiniog. Byddai dynion yn arfer dod at y ffynnon a cherfio eu henwau ar garreg gyfagos cyn mynd i ffwrdd i faes y gad.

Cafwyd llythyr gan David Hopewell, y Prif Archeolegydd, a oedd yn ein sicrhau fod yr Ymddiriedolaeth yn gwybod am fodolaeth y ffynnon. Mae’n dweud mai’r un yw Ffynnon Bach a Ffynnon Mihangel ac mae’n rhoi’r cyfeirnod SH70324954 iddi. Dywed fod carreg a channoedd o enwau wedi eu cerfio arni wedi syrthio i mewn i’r ffynnon. Dywed hefyd ei fod wedi gwneud datganiad swyddogol er mwyn ddiogelu’r safle rhag unrhyw niwed o ganlyniad i’r gwelliannau ar y ffordd. Er mai’r ochr draw i’r ffordd sy’n cael ei gwella mae wedi hysbysu’r contractwyr o bwysigrwydd y safle. Bydd yr holl waith ar y safle yn cael ei arolygu gan archeolegwr.

Tybed ai’r un yw Ffynnon Bach a Ffynnon Fihangel? A oes unrhyw un yn gwybod i sicrwydd ai un ffynnon sydd yma neu a yw’r archeolegydd yn sôn am ddwy ffynnon wahanol? Rwyf wedi bod ger Ffynnon Fihangel a doedd honno ddim ar y Crimea. A yw’n bosib mai Ffynnon Fihangel yw’r enw ar y ddwy ffynnon?

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 21 Nadolig 2006

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

FFYNNON BACH (SH 70324954)

Yn rhifyn 21 o Llygad y Ffynnon cafwyd sicrwydd gan archeolegwr nad oedd bygythiad i Ffynnon Bach wrth i waith lledu ar y ffordd dros Fwlch y Crimea fynd yn ei flaen. Nodwyd bod carreg a llawer o enwau a dyddiadau wedi eu cerfio ar garreg fawr ger y ffynnon a bod honno wedi syrthio i mewn iddi. Roedd yn arferiad gan fechgyn ifanc y fro gerfio eu henwau a’r dyddiad ar y garreg wrth adael cartref. Diolch i Emrys Evans, Blaenau Ffestiniog, am anfon y lluniau yma i ni.

SAFLE  FFYNNON BACH  GER  Y  BRIFFORDD.

           

FFYNNON BACH  A’R  MAEN CAPAN  WEDI  LLITHRO  IDDI.

 

RHAN  O’R  MAEN CAPAN  A’R  LLYTHRENNAU  A’R  DYDDIADAU  ARNO .

Llygad y Ffynnon Rhif 24 Haf 2008

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

O GWMPAS Y FFYNHONNAU

FFYNNON FACH (Blaenau Ffestiniog, Meirionydd)(SH 7045)

gan Ken Lloyd Gruffydd

Yn rhifynnau 21 a 24 cafwyd sylwadau (a lluniau) gan y diweddar Emrys Evans, Manod, am y ffynnon hon. Dyma bytiau ychwanegol wedi eu cymryd o arolwg yr archeolegydd David Hopewell yn Archeoleg yng Nghymru, rhif 48 (2008) tud. 57-58. Yno dywed i’r tarddiad dŵr, ar ochr yr A470 ym Mwlch y Gorddinan ( Y Crimea), fod wedi ei ddiogelu ar ôl lledu’r ffordd yn ddiweddar. Tybia i’r garreg a oedd unwaith wedi sefyll uwchlaw’r ffynnon i ddynodi’r fan, ond sydd bellach ar ei chefn, gael ei chodi oddeutu’r 1850au cynnar pan ffurfiwyd y ffordd dyrpeg, ond does dim tystiolaeth bendant am hyn. Credir hefyd bod pob un o’r llythrennau ar y garreg wedi eu naddu ar ôl i’r garreg ddod i orffwys yn wastad ar y ddaear, a hynny ychydig cyn 1887- y dyddiad cynharaf a geir arni. Prawf arall yw mai dim ond ar yr wyneb at i fyny o’r garreg y ceir ysgrifen. Yr unig ddyddiad pendant y gellir ei briodoli i’r ffynnon yw 1859 pan ddywedwyd i Fethodistiaid selog y diwygiad mawr y pryd hynny alw yno’n rheolaidd i dorri eu syched.Ni ddylid gadael i’r mater porffwys gan fod un pwynt yn parhau heb ei ddatrus, sef yt honiad fod Ffynnon Fihangel yn enw arall ar Ffynnon Fach. Hyd yma nid oes unrhyw dystiolaeth fod hyn yn gywir. Mae yna Ffynnon Fihangel, (SH747643) eisoes ym mhlwyf Ffestiniog. Gweler Llygad y Ffynnon rhif 5 (1998)

LLYGAD Y FFYNNON Rhif 27 NADOLIG 2009

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

 

Home Up