Home Up

YR ALBAN

Ffynnon Ofuned Fwyaf Gogleddol Ynysoedd Prydain?

Unst yw ynys gyfannedd fwyaf gogleddol Ynysoedd Prydain, ac y maen gartref i tua 630 o bobl. Yno ceir tarddell or enw Helia Brune neu Yellabrun, sydd (yn l y tarddwr geiriau Jakob Jakobsen) yn cynnwys yr elfennau hen Lychlyneg brunnr (tarddell, ffynnon, man lle codir dŵr neu lle mae gwartheg yn yfed) a hela- neu jela- (iachusol).1 Cyfeirnod Arolwg Ordnans y ffynnon yw HP 594046.

Ffynnon Yellabrun, Unst, Ynysoedd Shetland

Nid Jakobsen oedd y cyntaf i sylwi ar y ffynnon. Yn ei lyfr A description of the Shetland Islands, comprising an account of their geology, scenery, antiquities, and superstitions, mae Samuel Hibbert yn datgan:

               Ymysg y bryniau sarff-faen y bu imi fynd i drafferth fawr wrth eu harchwilio thrafferth fawr er mwyn canfod cromad haearn, mae nant bur syn enwog

  ers talwm am ei rhinweddau iachaol tybiedig. Hyd yn ddiweddar arferid cerdded at ei tharddell, a thaflu ar lecyn cyfagos tair carreg. Maer arfer hwn

  cyn hyned, fel y codwyd pentwr sylweddol gan yr offrymau hyn; ond gan y bu dylanwad duwr dyfroedd ar encil ers hir amser, cydnabyddir yn llawer llai aml

  yn awr. Arferol, hefyd, wedi aberthu ir duw, fu yfed dŵr y darddell, a sicrhi iechyd ir llowciwr selog. Felly cafodd y nant yr enw Yelaburn neu Hielaburn,

  sef Nant Iechyd.2

Nid dynar unig draddodiad ynghylch y ffynnon, oherwydd ar lafar gwlad mae hanes y cyflawnwyd llofruddiaeth yno. Dyma a dywedodd Alan Fraser o Crosbister ym 1983:

Mae hen ffynnon yno Yellabrun, mae on un pentwr o gerrig rŵan, ar dyb oedd yr aeth rhywun heibio, a gafodd beth wnaeth o neu rywbeth? Ar dyb oedd y llofruddiwyd ef yno. Ac yn l pob tebyg, ceisiasant brofi nad oedd yn gyfrifol am ei weithredoedd y lladdwyd ef ou herwydd, a dywedasant mair prawf o hynny fyddai llif o ddŵr, dŵr ysbrydol, yn codi lle y dienyddiwyd ef, yn brawf nad ef oedd y sawl a wnaeth ef [y camwedd].

A dyna pam Yellabrun, ac yr oeddent i a thaflent ddarn arian neu rywbeth, gofuned ffynnon, a gwnaent dair gofuned wrth iddynt fynd heibio i hon. A dyna sut y crynhoir y pentwr hwn o gerrig gan bobl yn mynd heibio ac yn taflu rhywbeth i mewn, carreg neu rywbeth, ond fel arfer taflent arian neu geiniogau i mewn ir ffynnon. Mae Yellabrun yn ffynnon ofuned, welwch chi.3

Cydnabyddir cymorth Eileen Brooke-Freeman, Swyddog Prosiect (Enwau Lleoedd), Shetland Amenity Trust, gyda chanfod yr wybodaeth hon.

1. Jakobsen, J. The Place-names of Shetland. London: David Nutt (A. G. Berry), 1936, t. 31.

2. Hibbert, S. A description of the Shetland Islands, comprising an account of their geology, scenery, antiquities, and superstitions. Edinburgh: Archibald Constable & Co., 1822, t. 409.

3. Casgliad Llafar Archifau Shetland SA 3/1/49, 1983.

         Christopher Naish (cyfieithwyd gan H. Huws)

LLYGAD Y FFYNNON   Rhif 46 Haf 2019

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Ffynnon Gyndeyrn, Dinpelydr?

Traprain Law, Yr Alban: safle caer Dinpelydr?

Ceir Llangyndeyrn yn Sir Gaerfyrddin, a chysylltir Cyndeyrn Sant Llanelwy, hefyd*: ond rhaid teithio i ogledd Lloegr ar Alban er mwyn canfod ffynhonnau wediu cysegru yn ei enw, neu yn ei lasenw, Mungo. Ceir o leiaf tair yn Lloegr (Caldbeck, Bromfield, a Copgrove), ac o leiaf tair ar ddeg yn yr Alban, o ba rai'r enwocaf ywr ffynnon yng Nghadeirlan Glasgow, y brif ganolfan a gysylltir r sant hwn. Bu hon yn seintwar ac yn fan pererindota o bwys. Ceir un ffynnon arall yn Glasgow gerllaw Capel Mungo, Gallowgate. Crybwyllwyd hon ym 1542, ac eto ym 1558 dan yr enw Sanct Mongowis Spoutis. Fei hadferwyd ym 1906, gydag arysgrif yn datgan mai yno y cyfarfur sant r Cristnogion lleol ar ei ddychweliad o Gymru, ac a Columba Sant hefyd.  Adeiladwyd tafarn gerllaw ym 1755, a thynnid dŵr y ffynnon i wneud coctel grymus Glasgow Punch (rm, sudd leim, siwgr a dŵr iasoer). Perchen y dafarn oedd Robert Tennant, sylfaenydd y teulu bragu enwog.

Tua chanol y ddeuddegfed ganrif ysgrifennwyd Buchedd Gyndeyrn ar gyfer Herbert, Esgob Glasgow. Seiliwyd y testun ar lawysgrif neu lawysgrifau hŷn, a thraddodiadau llafar. Dywed sut y penderfynwyd dienyddio mam y sant (oherwydd iddi feichiogi y tu allan i briodas) trwy ei rhoi mewn wagen ai gwrthio oddi ar ben mynydd Kepduf; ond wrth ir wagen bowlio am yn l or copa, trodd i wynebur ffordd arall, gan wthio un oi llorpiau ir ddaear, ac aros yno. Ac ar unwaith, medd y Fuchedd, dechreuodd darddell fwyaf grisialaidd ffrydio, nad yw wedi peidio llifo hyd y dydd hwn. Agorodd y llorpiau rigolau yn y graig, hefyd, a barnai awdur y Fuchedd fod y ffynnon ar rhigolau yn wyrth fawr ir sawl au gwelai.

Plant yn chwarae ar ben ffynnon Mungo, Gallowgate, Glasgow, 1967.

Maer debyg mai Kepduf, neu Dumpelder, yw bryngaer fawr Traprain Law ger Haddington, East Lothian. Ei hen enw Brythonaidd oedd Din Pelydr, gyda pelydr yn dynodi ynteu pelydr gwaywffyn, neu byst pren palisd y gaer. Ceir tarddell fechan ychydig islaw copar mynydd, uwchlawr clogwyn ar ei hochr ddeheuol; ac yno ceir ffurfiau rhigolaidd yn y creigiau, hefyd. Tybed, felly, ai dymar man y mynnai llafar gwlad y ddeuddegfed ganrif y ceisiwyd rhoi terfyn ar yrfa Cyndeyrn cyn iddi ddechrau?

*Barn haneswyr cyfoes yw bod y cysylltiad hwn yn annilys.

Howard Huws

LLYGAD Y FFYNNON   Rhif 48 Haf 2020

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Home Up