Home Up

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Rhifyn 47, Nadolig 2019

 

FFYNNON SULIEN, CORWEN

 

Nacáu Mynediad Cyhoeddus at Ffynnon Sulien.

Mae perchnogion tŷ Ffynnon Sulien, Corwen wedi gosod rhwystrau (weiren bigog) ac arwyddion yn nacáu mynediad cyhoeddus at Ffynnon Sulien, Corwen. Er bod ganddynt hawl cyfreithiol i wneud hynny, mae’r weithred yn golygu na all y rhai sydd â diddordeb yn y ffynnon sanctaidd hynafol hon ymweld â hi. Mae Cymdeithas Ffynhonnau Cymru wedi cysylltu â’r Comisiwn Henebion a Cadw, ond nid yw’r un o’r ddau gorff yn medru gwneud dim ynglŷn â’r sefyllfa, gan nad yw adeiladwaith y ffynnon ei hun o dan fygythiad. Mae’r Gymdeithas wedi cysylltu â Chyngor Tref Corwen a Chyngor Sir Ddinbych, hefyd, er mwyn mynegi pryder am y sefyllfa a gofyn iddynt geisio darbwyllo’r perchnogion i ganiatáu mynediad rhwydd ar adegau rhesymol.

Gallwch chi, ddarllenwyr “Llygad y Ffynnon”, helpu dwyn y maen i’r wal trwy yrru at y perchnogion er mwyn mynegi eich anfodlonrwydd â’r sefyllfa, a gofyn yn fonheddig iddynt ail-ganiatáu mynediad. Y cyfeiriad yw: Y Perchnogion, Ffynnon Sulien, Corwen, Sir Ddinbych LL21 9BT. Gwaith pum munud!

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Festri Capel Bethesda, Stryd Newydd, Yr Wyddgrug, 13.7.2019.

Cofnodion

Yn bresennol: Eirlys Gruffydd-Evans (Cadeirydd), Robin Gwyndaf (Llywydd),

Howard Huws (Ysgrifennydd), Gwyn Edwards (Trysorydd), Dennis Roberts (Archwiliwr Mygedol), Elizabeth Rees, Anne Owen, Mike Farnworth, Y Parch. Graham Murphy.

1. Croeso’r Cadeirydd. Croesawyd yr aelodau i’r cyfarfod a bu iddynt eu cyflwyno’u hunain i’r aelodau eraill.

2. Ymddiheuriadau. Eleri Gwyndaf, Ian Taylor.

3. Cofnodion Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol 2018, a materion yn codi.

Cynigiwyd fod y cofnodion yn gywir, a chymeradwywyd hynny.

Materion yn codi:

a). Diolchwyd i Dennis Roberts am baratoi dadansoddiad o leoliad daearyddol yr aelodau a’r modd y maent yn talu am eu haelodaeth. Parthed cryno-ddisg mynegai “Llygad y Ffynnon”: adroddodd Dennis fod angen llawer o waith sicrhau bod pob ffynnon yn y sir gywir, ond bod y drafft cyntaf wedi’i baratoi ers mis Chwefror. Ni chafodd amser i fwrw ymlaen â’r gwaith ers hynny, ond gobeithia y caiff yn y dyfodol agos.

b). Archifau’r Gymdeithas. Mae’r rhain wedi’u trosglwyddo i’r Llyfrgell Genedlaethol.

c). Cyfieithu gwybodaeth o “Well Hopper”. Mae hynny i ddigwydd pan fo angen, ond ar hyn o bryd mae yna ddigon o ddeunydd arall ar gyfer “Llygad y Ffynnon”.

 

ch). Ffurflen archeb banc. Gwnaed hynny.

 

d). Taflen aelodaeth. Gwaned hynny.

 

dd). Anrhydeddu Thelma a Barry Webb. Anrhydeddwyd y ddau mewn cyfarfod yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018. Mae cyfieithiad o’r adroddiad yn “Llygad y Ffynnon” wedi’i roi i Thelma a Barry. Mae eu casgliad o wybodaeth ynghylch ffynhonnau bellach yn yr Amgueddfa Werin. Cadarnhaodd y Llywydd y bydd yn gyrru  fersiwn terfynol o erthygl “Ffynhonnau Caerdydd” at olygydd “Llygad y Ffynnon”. Talwyd am fframio tysteb i’r Webbiaid hefyd.

e). Diogeledd gwybodaeth. Gweithredwyd yn unol â gofynion y gyfraith.

f). Cyhoeddi cyfrol ynghylch ffynhonnau Morgannwg. Y Cadeirydd yn gobeithio dechrau ar y gwaith yn y dyfodol agos.

ff). Cais am fwrdd yn “Lle Hanes” Eisteddfod Genedlaethol 2019. Clywyd nad yw’r Fforwm Hanes am fod â bwrdd yn yr Eisteddfod eleni, ond y bydd â bwrdd yn Eisteddfod Genedlaethol Tregaron 2020.

g). Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst. Mae cyfarfod wedi’i drefnu, a Gareth Wyn Pritchard wedi derbyn gwahoddiad i draddodi cyflwyniad yng nghyfarfod y Gymdeithas yno ynghylch ffynhonnau Llandudno. Penderfynwyd y dylai’r Cadeirydd gadeirio’r cyfarfod, neu oni all hi fod yn bresennol, yr Ysgrifennydd. Mae angen sicrhau bod yno offer, sef gliniadur, taflunydd a sgrin, a’u bod oll yn cydweithio â’i gilydd.

ng). Cysylltu ag unigolion i fod yn aelodau o Bwyllgor y Gymdeithas. Gwnaed hynny, ond bach o ymateb fu.

h). Ailgyhoeddi’r alwad am Swyddog Cyhoeddusrwydd. Ni fu ymateb.

i) Ailysgrifennu at y Comisiwn Henebion ynghylch cynnal arolwg safonol o ffynhonnau. Gwnaed hynny, a chafwyd ymateb. Ymateb yn awgrymu nad oes gan y Comisiwn mo’r adnoddau ar hyn o bryd, oherwydd toriadau, ac awgrymu y gallai’r Gymdeithas Ffynhonnau geisio arian o ffynonellau eraill.

Mae’r llythyr yn cydnabod, o leiaf, fod ffynhonnau yn rhan o faes diddordeb y Comisiwn. Penderfynwyd y dylid ysgrifennu’n ôl gan ddiolch am eu hawgrymiadau a bod y Comisiwn yn cydnabod yr angen am gofnodi ffynhonnau.

4. Adroddiad yr Ysgrifennydd.

a). Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer. Adeg yr ymgynghoriad ynghylch adeiladu ffordd osgoi Caernarfon, aethpwyd â swyddogion y contractwyr (Jones Bros., Rhuthun) i’r safle, dangoswyd y ffynnon iddynt, a chafwyd addewid y nodid hynny’n ofalus wrth gynllunio’r gwaith. Ddiwedd Ebrill gwelwyd fod y gwaith cloddio wedi dod yn beryglus o agos at y ffynnon, a gyrrwyd neges at Bryn Williams, swyddog Jones Bros, yn mynegi pryder. Cysylltwyd â Chyngor Gwynedd ar yr un pryd.

Erbyn dechrau Mai roedd y ffynnon yn y cyflwr y mae heddiw. Gyrrwyd at yr Aelod Seneddol a’r Aelod Cynulliad lleol, at Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth, ac at y wasg a’r cyfryngau. Ni chafwyd unrhyw ymateb swyddogol, namyn datganiad bod y Llywodraeth “wedi ystyried presenoldeb Ffynnon Fair trwy ‘bob cam o'r broses ddatblygu”.

Os dim arall, darfu i’r gohebu a’r datgan dynnu sylw at y ffynnon hon yn neilltuol, a phwnc ffynhonnau sanctaidd yn gyffredinol. Mae dŵr y ffynnon yn dal i lifo trwy bibell blastig, a bydd rhaid disgwyl i’r gwaith ddarfod cyn y gellir gweld a oes modd adfer y safle.

b). Ffynnon Ddyfnog, Llanrhaeadr yng Nghinmeirch. Fis Mai mynegwyd pryderon wrth yr Ysgrifennydd ynghylch cynlluniau i ddatblygu safle Ffynnon Ddyfnog yn Llanrhaeadr, gerllaw Dinbych yn ganolfan addysg/ymwelwyr. Yn benodol, pryderon y gallai gwaith hwyluso mynediad at y safle a darparu cyfleusterau addysgol yno ddifrodi safle bregus sydd, efallai, yn enghraifft brin iawn o addasu ffynnon sanctaidd ganoloesol yn ganolfan adfer iechyd, yn “sba” yn y cyfnod modern cynnar.

Ysgrifennwyd at yr awdurdodau lleol (Cyngor Llanrhaeadr a Chyngor Sir Ddinbych) ac at Cadw yn mynegi pryder ynghylch hyn. Y canlyniad fu cyfarfod ar y safle ddechrau Mehefin gyda chynrychiolwraig y rhai sydd y tu ôl i’r bwriad, pryd y bu iddi esbonio beth yn union oedd mewn golwg ganddynt.

Os yw’r grŵp sy’n pwyso am newid y safle yn cadw at yr hyn a esboniwyd wrth yr Ysgrifennydd, ei farn ef yw na fydd hynny’n difrodi’r lle. Ni fydd y “cyfleusterau addysgiadol”, er enghraifft, fawr mwy nag eisteddfa awyr-agored, ac ni fwriedir codi adeiladau ychwanegol. Dipyn o syndod, fodd bynnag, fu deall y bu hyn ar y gweill ers sawl blwyddyn, ond nad oedd Cadw’n ymwybodol ohono hyd nes i’r Ysgrifennydd dynnu sylw at y peth: a hynny mewn man lle mae sawl heneb restredig.

Dywedodd yr Ysgrifennydd yr ofnai fod hyn, ac achos Llanfair-is-gaer, yn tanlinellu, unwaith yn rhagor, yr angen am ddiogelu ffynhonnau sanctaidd o dan yr un  ddeddfwriaeth ag y sy’n diogelu henebion eraill, er, efallai, nad yw safle’r ffynnon yn cynnwys unrhyw adeiladwaith. Y mae yna broses gofrestru, ond y mae’n gofyn am dystiolaeth fanwl ynglŷn â phob un safle unigol, ac nid yw traddodiad llafar fel petai’n cyfrif llawer tuag at hynny. Yn achos Ffynnon Ddyfnog, mae yna adeiladwaith: yn achos Ffynnon Fair, nid oes yna ddim: dim ond dogfen, enwau lleoedd cyfagos, a thraddodiad llafar. Eto, mae’r naill, fel y llall, yn rhan o’n treftadaeth ni.

Mae sefyllfaoedd fel hyn yn rhwym o godi, drachefn a thrachefn, hyd nes y bo mesur o ddiogelwch cyfreithiol i ffynhonnau sanctaidd. Mae’n amlwg nad ydi’r cyrff mwyaf perthnasol – Y Comisiwn Henebion a Cadw – am symud i’r cyfeiriad hwnnw o’u gwirfodd, felly rhai pwyso arnynt. Awgrymodd yr Ysgrifennydd y gallai’r Gymdeithas  lythyru, gohebu â’n haelodau seneddol a chynulliad, a ryddhau datganiadau; creu cyhoeddusrwydd, hynny yw, a gorfodi’r awdurdodau i ymateb. Rhaid i’r Gymdeithas  fod yn fwy na chorff cofnodi: rhaid iddi weithredu er mwyn sicrhau dyfodol i’n ffynhonnau sydd yn rhan mor werthfawr o’n treftadaeth ni fel cenedl.

c). Dywedodd yr Ysgrifennydd iddo draddodi cyflwyniadau ynghylch ffynhonnau sanctaidd gerbron Clwb Cinio Arfon ym Mrynrefail ar 1af o Fawrth a Chymdeithas Hanes y Tair Llan yn Llandwrog ar y 12fed o Fawrth. Mynegwyd cryn ddiddordeb ym mhwnc ffynhonnau sanctaidd, a bu’n gyfle i rannu ôl-rifynnau o “Llygad y Ffynnon” a thaflenni aelodaeth.

Canmolwyd yr Ysgrifennydd am y gwaith cyhoeddusrwydd.

5. Adroddiad y Trysorydd.

Cafwyd adroddiad y Trysorydd, a ddangosodd ostyngiad o £203.61c yn y cyfrif banc rhwng 1.7.18 a 1.7.19, o £2,399.95 i £2,196.34c. Hynny’n rhannol oherwydd talu am argraffu “Llygad y Ffynnon”: cyflwynwyd 3 siec dâl gan y wasg yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf, ond ni chyflwynir rhagor na dwy yn ystod y flwyddyn ariannol hon. Mynegodd mai dymunol iawn fyddai cynyddu aelodaeth, a phenderfynwyd  gadael ffurflenni aelodaeth ym mhebyll cymdeithasau cyffelyb eu diddordebau yn yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Cytunodd Mike Farmworth i fynd â ffurflenni ag ef,  gan ei fod yn darlithio ar bwnc ffynhonnau ym Mhenbedw a Dinbych. Diolchodd y Trysorydd i Dennis Roberts am ei gyngor a’i gymorth parod, ac i Howard Huws: mae gwaith cadw trefn ar yr arian ac ar y rhestr aelodaeth yn waith tîm. Pwysleisiodd Dennis Roberts fod angen cynyddu aelodaeth er mwyn cadw’r llyfrau yn y du. Mae gyrru 51 copi o “Llygad y Ffynnon” drwy’r post yn golygu gwario, ond y mae 30 aelod yn derbyn copi electronig, bellach.

Dywedodd y Llywydd fod rhai cymdeithasau wedi dileu’r cynnig i dalu unwaith am oes o aelodaeth, neu’n gwahodd y rhai sydd eisoes yn aelodau am oes i dalu’n flynyddol neu wneud cyfraniad. Penderfynwyd gwahodd aelodau am oes i godi aelodaeth flynyddol, trwy’r banc, a derbyn copi electronig o “Llygad y Ffynnon”. Penderfynwyd cynnwys eitem yn rhifyn nesaf “Llygad y Ffynnon” yn apelio at aelodau am oes presennol i wneud hynny. Dywedodd y Cadeirydd iddi dalu £30 o’i gwirfodd am logi ystafell y Cyfarfod Cyffredinol heddiw’r 13eg o Orffennaf 2019.

6. Adroddiad yr Archwiliwr Mygedol.

Adroddwyd fod y cyfrifon oll yn gyflawn ac yn gywir.

7. Adroddiad Golygydd “Llygad y Ffynnon”.

Adroddodd y Golygydd fod digon o ddeunydd ar gyfer “Llygad y Ffynnon” ar hyn o bryd, ond anogodd yr aelodau i barhau i yrru cyfraniadau, er mwyn amrywio’r cynnwys. Diolchodd i Dennis Roberts am ei gymorth technegol. Derbyniwyd awgrym Dennis Roberts y dylid datgan yn y copi printiedig y deunydd ychwanegol sydd yn y copi electronig. Dywedodd y Golygydd y dylid argraffu llai o gopïau papur – o 70 i 55, hyd yn oed os nad yw hynny’n gwneud fawr o wahaniaeth yn y pris. Gyrrir copïau electronig i’r Llyfrgell Genedlaethol, yr Amgueddfa Werin, ac i Ymddiriedolaeth Ceredigion. Penderfynwyd y dylid gyrru copïau electronig i’r Gymdeithas Enwau Lleoedd, Cymdeithas Llafar Gwlad, Cadw a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, hefyd.

8. Cynlluniau ar gyfer y dyfodol.

Ar gynnig y Llywydd, penderfynwyd y dylai’r Ysgrifennydd drefnu’r Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol nesaf ym Mangor ar ddydd Sadwrn yng Ngorffennaf 2020, gyda thaith o gwmpas rhai o ffynhonnau’r ardal i ddilyn yn y prynhawn.

Trafodwyd Eisteddfod Ceredigion 2020 yn Nhregaron. Awgrymodd y Llywydd y gallai  Mike Farnworth gynorthwyo gyda’r ochr dechnegol, ac efallai traddodi cyflwyniad ynghylch Ffynhonnau Ceredigion.

Os cynhelir Eisteddfod Genedlaethol 2021 yng Nghaernarfon, awgrymwyd y gallai’r  Ysgrifennydd draddodi yno ynghylch ffynhonnau’r ardal honno.

9. Unrhyw fater arall.

Ffynnon Sulien, Corwen. Adroddodd y Cadeirydd ei bod wedi ceisio ymweld â Ffynnon Sulien yng Nghorwen, ond bod y fynedfa wedi’i chau, gyda weiren bigog am y giât a rhybuddion ynghylch cŵn gwarchod ar y safle. Ofer fu pob ymgais i gysylltu â’r perchnogion presennol. Cyflwynodd i’r Cyfarfod ddeiseb oddi wrth y Gymdeithas at y perchnogion, yn eu hatgoffa bod y ffynnon yn Safle Rhestredig y mae’r gyfraith yn ei diogelu rhag ei handwyo neu’i newid mewn unrhyw ffordd, ac yn gofyn am fynediad rhesymol at y ffynnon.  

Penderfynwyd y dylid cyflwyno’r ddeiseb ar lun llythyr oddi wrth swyddogion y Gymdeithas, yn ddwyieithog gyda’r Gymraeg yn gyntaf a’r Saesneg yn ail mewn inc o liw gwahanol. Yr ysgrifennydd i lunio’r llythyr ac i’w yrru ogylch y swyddogion er mwyn cael eu llofnodion, cyn ei yrru ymlaen at berchnogion Ffynnon Sulien.

Penderfynwyd y dylid ysgrifennu i’r un perwyl at Cadw, gan dynnu sylw at y sefyllfa a gofyn iddynt ymateb, ac at Gyngor Tref Corwen a Chyngor Sir Ddinbych hefyd. 

10. Dyddiad a lleoliad y Cyfarfod Cyffredinol nesaf

Cynhelir y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol nesaf ym Mangor yng Ngorffennaf 2020. Yr Ysgrifennydd i drefnu.

Gwibdaith y pnawn.

Wedi’r Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol yn y bore, aeth yr aelodau ar wibdaith er mwyn ymweld â thair ffynnon:

a). Ffynnon Degla, Llandegla. Cafwyd fod y ffynnon yn weddol dda ei chyflwr, ond achubodd y Trysorydd (gan fod ganddo esgidiau priodol) y cyfle i dynnu brigau allan ohoni. Mae yno fwrdd gwybodaeth ynghylch defnydd y ffynnon ar gyfer defod iacháu’r “digwydd” neu “glwyf Tegla” (epilepsi), a chanfuwyd yno ddau geiliog plastig. Roedd yno hefyd garpia wedi’u clymu ar frigau’r goeden gerllaw.

b). Ffynnon Sara, Derwen. Cafwyd fod y ffynnon anghysbell ond sylweddol hon mewn cyflwr eithaf da, ond bod angen ei charthu. Anarferol fu canfod yno hen rybudd swyddogol nad yw’r dŵr yn addas i’w yfed.

c). Ffynnon Sulien, Corwen. Cafwyd nad oedd modd mynd at y safle (gw. uchod). Gan fod rhif teleffon y perchnogion yno, gadawyd neges ar eu peiriant ateb yn amlinellu cais y Gymdeithas am fynediad at y ffynnon.

Wedi hynny fe ohiriwyd i’r Rug am baned.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Ffynnon Cors Tyddyn Oer, Bethel, Caernarfon.

Ddechrau mis Medi eleni bu Mr Seiriol Owen, Tan y Cae, Bethel mor garedig â dangos imi ffynnon ar dir gerllaw Tyddyn Oer yn y pentref hwnnw.

Y mae yna adeiladu tai ar y tir hwn ar hyn o bryd, ond hyd y gallaf gasglu, y mae’r perchennog yn bwriadu cadw’r ffynnon. Y mae’r ffynnon ar dir preifat, ac yn bendant nid oes dim croeso i neb ymweld â’r ffynnon heb ganiatâd o flaen llaw.

                        

Y ffynnon gyda’r crawiau o’i chwmpas a’r goeden afalau gerllaw iddi

Ffynnon Cors Tyddyn Oer wedi carthu ychydig arni   HH.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Ffynnon Ddeiniol, Llanddeiniolen.

 Yn Rhifyn 21 (Nadolig 2006) “Llygad y Ffynnon” cawsom wybod gan y diweddar John E. Williams, Allt Riwth, Llanrug fod “Ffynnon Ddeiniol, ym Mhant Tan Dinas yn union islaw Dinas Dinorwig ar yr ochr orllewinol ac yng ngheg Lôn Bach y Gof lle byddai ceffylau pwn yn cario llechi i’r Felinheli cyn sefydlu Lein Smith i Lanberis. Mae ’na ffrwd yn rhedeg drwy’r ffynnon ac ar draws gwlad i arllwys yng Nghaernarfon. Tros y ffordd mae hen ffermdy Tan Dinas, gynt a oedd yn gapel Rhyd Fawr…Yma y deuai fy hynafiaid tros yr esgair o’r Gors i’r cyrddau cyn adeiladu Capel y Glasgoed, felly mae lleoli’r ffynnon ym Mhentir yn anghywir. Byddem yn mynd heibio i’r fan ar Suliau i Landdeiniolen.”

Tarddle Ffynnon Ddeiniol, Llanddeiniolen.        HH.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC   

Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer

Daeth pwt bach ychwanegol o dystiolaeth ynghylch y ffynnon hon i’n sylw yn ddiweddar, sef brawddeg o lythyr a ysgrifennodd Richard Griffith, Plas Llanfair, o Ddulyn at ei wraig gartref ym 1649, yn cyfarwyddo ynghylch gwaith amaethyddol:

                “…cause them to cutt all the freshe ground that cannot be plowed within the two

                  Broome fields between pen/y/brin and finnon vaire, for to be burntt for Rie…”

HH.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

‘…yn enwog am Iacháu pob Clefyd…’: 

Saint Govan’s Well yn ystod  350 mlynedd (parhad).

Mae holl adroddiadau dechrau’r 19eg ganrif yn tystio i boblogrwydd y ffynnon â phobl yn ceisio adferiad iechyd; dywed arweinlyfr Dinbych-y-pysgod ym 1818 “y gellir gweld yn agos i ugain o gleifion ar unwaith yn golchi eu haelodau ac yn taenu ar eu cymalau chwyddedig a chrupul blastrau o’r clai coch yn llawn dŵr y ffynnon.”20 

Janet Bord (cyfieithwyd gan Howard Huws)                                                                         (i’w pharhau)

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

  ‘Heb Ddŵr, Heb Ddim’

Ffynhonnau Caerdydd a’r Cylch

 Robin Gwyndaf

(Rhan gyntaf darlith a draddodwyd ym Mhabell y Cymdeithasau yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, 7 Awst 2018. Cadeirydd: Eirlys Gruffydd-Evans; Trefnydd a Chyfieithydd: Howard Huws.) 1.

Gwyddom oll am yr hen air: ‘Heb Dduw, heb ddim’. Mor rhwydd fyddai aralleirio’r geiriau cyfarwydd hyn: ‘Heb ddŵr, heb ddim’. A gwir iawn hefyd yn hanes ffynhonnau Caerdydd a’r cyffiniau.

Tua’r flwyddyn1610 rhyw 1500 yn unig oedd poblogaeth Caerdydd. Rhyw 300 oedd nifer y cartrefi, gyda’r trigolion yn byw, yn bennaf, bryd hynny mewn dau blwyf: Plwyf Sant Ioan a Phlwyf y Santes Fair. Erbyn 1840, fodd bynnag, roedd y boblogaeth wedi cynyddu i10,000. O hyn ymlaen, yn arbennig gyda dyfodiad y ddau ddiwydiant: glo a haearn, cynyddu roedd y boblogaeth ar raddfa eithriadol iawn.

Hyd at 1850 derbyniai trigolion Caerdydd eu dŵr yn bennaf o’r ffynonellau hyn: Afon Taf; ffynhonnau preifat; a ffynnon gyhoeddus yn Heol Eglwys Fair (St Mary’s Street), ger hen Neuadd y Dref, y ‘Guild Hall’, lle roedd Banc Lloyds yn ddiweddarach. Roedd Eglwys y Santes Fair yn dyddio o’r unfed ganrif ar ddeg. Hi oedd yr eglwys fwyaf yn y dref, ond fe’i dinistriwyd gan lifogydd mawr Bae Bryste yn 1607.

cid:D04F6462-2871-4B62-85CC-0A1F136B4D5A@default

 

Hen Ffynnon Heol Eglwys y Santes Fair. Llun: Phil Cope.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Ffynhonnau’r Gogarth

Yng nghyfarfod y Gymdeithas ar ddydd Mercher yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanrwst eleni cafwyd cyflwyniad cyflwyniad ardderchog gan Gareth Pritchard, Llandudno ar destun “Ffynhonnau’r Gogarth”. Llawer o ddiolch iddo am rannu â cynifer ohonom ni’r fath wybodaeth ddiddorol, ac i’r Cadeirydd am gadw trefn arnom: edrychwn ymlaen at Dregaron y flwyddyn nesaf!

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Chwedl Ffynnon Frynach, Sir Benfro.

Mae Gerallt o Gymru yn adrodd chwedlau ynghylch digwyddiadau rhyfeddol yn ardal Cemais, gogledd Sir Benfro. Un ynghylch bwyta llanc o’r enw Seisyllt Esgair-hir gan lu o frogaod, ac un arall ynghylch bwyta dyn gan lygod mawrion. Yna’r chwedl ganlynol:

“Hefyd yn yr un farwniaeth, yn oes Henri’r Cyntaf, rhybuddiwyd tirfeddiannwr cefnog,

ag iddo dŷ ym mhen mwyaf gogleddol y Preselau, am dair noson yn olynol gan

freuddwydion y canfyddai, pe rhoddai ei law o dan garreg a grogai uwchben tarddell

fyrlymus gerllaw, o’r enw Ffynnon Frynach [Bernacus], y canfyddai yno dorchau aur,

felly aeth y trydydd diwrnod, ond derbyniodd, yn hytrach, anaf marwol gan wiber.”

Fe’ch rhybuddiwyd!

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Apêl at Aelodau Am Oes

Yn y gorffennol bu i Gymdeithas Ffynhonnau Cymru, fel sawl cymdeithas gyffelyb, gynnig “aelodaeth am oes” i unigolion am bris rhesymol (iawn). Bu hynny’n fodd codi cronfa o arian wrth gefn i’r Gymdeithas mewn ychydig amser, ar gyfer talu am gyhoeddi “Llygad y Ffynnon” a gweithgareddau eraill.

Gwariwyd yr arian yn ofalus, ond gyda phris argraffu yn cynyddu, mae arnom codi rhagor eto. Mae’r Gymdeithas, felly, yn gwahodd aelodau am oes i godi aelodaeth flynyddol hefyd, trwy’r banc, a derbyn copi electronig o “Llygad y Ffynnon” yn y fargen. Byddai hynny o gymorth mawr inni barhau i ddwyn “Llygad y Ffynnon” allan ddwywaith y flwyddyn, a chynnal a diwygio gwefan y Gymdeithas. Cysylltwch â’r Trysorydd neu’r Ysgrifennydd (manylion isod).

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

             

“Llygad y Ffynnon” yw cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Y golygydd yw Howard Huws, Bangor, a gellir gyrru unrhyw gyfraniad at y rhifyn nesaf ato yn golygydd@ffynhonnau.cymru erbyn 11.11.2019, os gwelwch yn dda. Gellir ei alw ar 01248 351503 neu 07870 797655.

Mae pob croeso i unrhyw un sydd â diddordeb yn natur, hanes ac arwyddocâd ffynhonnau Cymru ymuno â’r Gymdeithas. Y tâl aelodaeth yw £10 y flwyddyn i unigolion, £15 i deulu, ac £20 i gorfforaeth; ac anogir pawb i dalu trwy archeb banc uniongyrchol, os gwelwch yn dda – mae’n arbed cymaint o drafferth. 

Er mwyn ymaelodi, neu adnewyddu aelodaeth, llanwch y ffurflen ar-lein yn http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffurflen_aelodaeth.htm a gyrrwch hi at Gwyn Edwards yn trysorydd@ffynhonnau.cymru, neu cysylltwch â Gwyn neu unrhyw swyddog arall yn uniongyrchol.

Cofiwch fod ôl-rifynnau 1-40 “Llygad y Ffynnon” yn awr ar gael ar gryno-ddisg. Mae’n drysorfa o wybodaeth ynghylch ffynhonnau ein gwlad, a hynny am ddim ond £6.50c. Er mwyn archebu copi, cysylltwch â Dennis Roberts yn dennis.h.roberts@btinternet.com.

Cofiwch hefyd am WEFAN Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn www.ffynhonnau.cymru, neu gallwch ein canfod tan Ffynhonnau Cymru. Mae yno doreth o wybodaeth, gan gynnwys manylion ffynhonnau unigol, copïau o ôl-rifynnau “Llygad y Ffynnon”, manylion a hanes y Gymdeithas, a ffurflen ymaelodi ar-lein.

 

NADOLIG LLAWEN

A BLWYDDYN NEWDD DDA

IN HOLL AELODAU A THANYSGRIFWYR NI.

 

Home Up