Home Up

  Llygad y Ffynnon

 

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Rhifyn 46, Haf 2019

 

DIFRODI FFYNNON FAIR

Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer, fel y bu (uchod) ac fel y mae (isod).

   

 Difrodi Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer

Wedi mynd swyddogion Jones Bros (Ruthin), contractwyr ffordd osgoi Caernarfon, i safle Ffynnon Fair fisoedd yn l, a dangos y ffynnon iddynt, syndod fu canfod ddechrau mis Mai fod tunelli o bridd a cherrig wediu gwthio ar ei phen hi. Mae dŵr y ffynnon yn awr yn llifo iw nant blaenorol trwy beipen blastig, ar saflen un llanastr. Llwyddais i dynnu lluniau or man, er gwaethaf gwrthwynebiad rhyw Sin-mewn-swydd o giaffar safle: ond does a ŵyr sut lun fydd ar y lle erbyn ir gwaith ddarfod.

Rhoddwyd gwybod am hyn i Gyngor Gwynedd, ond yn l yr Adran Briffyrdd yno, mater i Lywodraeth Cymru ywr ffordd osgoi. Ysgrifennwyd ar ran y Gymdeithas at Ken Skates AC (Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth) er mwyn protestio ynghylch y difrod, gyda chopau at Lesley Griffiths AC, Sin Gwenllian AC, Hywel Williams AS, Y Comisiwn Henebion a Cadw. Gofalwyd hysbysur cyfryngau hefyd, ac o ganlyniad fe gafodd y digwyddiad a gwrthwynebiad y Gymdeithas Ffynhonnau gryn sylw: ond hyd yn hyn, nid yw neb wedi cynnig ceisio adfer y safle.

Er gwybodaeth, dyma gopi or neges a yrrwyd at Ken Skates:

Par: Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer

 

Ysgrifennaf atoch er mwyn rhoi gwybod i chi fy nheimladau ynghylch yr hyn sydd wedi digwydd i Ffynnon Fair, Llanfair-is-gaer, o ganlyniad i waith adeiladu ffordd osgoi Caernarfon. Fisoedd yn l, ymatebais ir ymgynghoriad ynghylch cynllun y ffordd osgoi trwy roi gwybod bod y ffynnon hon, a gofnodwyd gyntaf ym 1458, yng nghyffiniaur gwaith arfaethedig, ac y dylid gofalu nad amherid arni. Euthum Swyddog Cyswllt y Cyhoedd yr ymgymerwyr, Jones Bros Ruthin,  ir safle ei hun, ac fei dangosais iddo. Cefais sicrwydd yr ystyrid y ffynnon wrth gynllunior gwaith adeiladu. 

 

Erbyn yr ail or mis hwn, yr oedd yn amlwg imi fod y gwaith ar y safle yn peryglur ffynnon: prin y gellid peidio sylwi ar y chwydfa fawr o bridd a cherrig yn y cae cyfagos, ac at lanastr y coed diwreiddiedig. Er gwaethaf hynny, a serch bod boncyffion coed oedd wedi eu taflu oi chwmpas, yr oedd y ffynnon yn dal i lifon ddirwystr; felly tybiais (yn ddigon gwirion) fod y Llywodraeth ar contractwyr Jones Bros ar gweddill wedi hidior wybodaeth a roddais iddynt, ac y byddair safle yn cael ei ddiogelu ai dwtio wedi ir gwaith ddarfod. 

 

Dau ddiwrnod yn ddiweddarach yr oedd y darddell wedii gorchuddio gan dunelli o gerrig a phridd coch, ar unig weddill oedd mymryn o lif allan o diwb plastig wedii orchuddio, i bob golwg, bag bin. Allai ddim mynegi i chi pa mor drist, pa mor siomedig, ac ie, pa mor ddig (os caniateir dicter cyfiawn) yr wyf o ganlyniad ir hyn sydd wedii wneud. Rhoddwyd yr wybodaeth i Swyddog Cyswllt y Cyhoedd, ac am a wn i, bu iddo yntau ei rhoi ir sawl syn ei gyflogi, ac ymlaen ir Llywodraeth. Fei hanwybyddwyd. 

 

Teg gofyn, felly, pam yr ymgynghorwyd r cyhoedd o gwbl. Pa ddiben sydd i hynny, pan anwybyddir y canlyniadau? Ai fel math o ymarferiad cysylltiadau cyhoeddus yn unig? Maen edrych i mi fel petair cyfan eisoes wedii benderfynu, waeth beth fu barn y cyhoedd, ac mai dipyn o addurno ffenestr yn unig fu gyrrur Swyddog i holi am y ffynnon. 

 

Gallaf glywed y gwadu ar ymesgusodi wrth imi ysgrifennur geiriau hyn. Fe ddywedwch, debyg, y cynhaliwyd arolwg, ac y gwnaed asesiad ystyrlon, ac y bu ymgysylltu ac ymgynghori trwyadl; ac y mae llefarydd ar ran eich Llywodraeth wedi datgan ei bod wedi ystyried presenoldeb Ffynnon Fair trwy bob cam o'r broses ddatblygu.

 

Wir? Beth, felly, fu canlyniad eich ystyried? Penderfynu y dylid gollwng ar Ffynnon Fair hynny o fudreddi ag y gallai tarw dur ei wthio. Ni fu eich ystyried yn ddim ond  ymarferiad ticio blychau. Yr oedd y ffynnon hon yn hynafol, yn sanctaidd, yn rhan fechan iawn ond gwerthfawr on treftadaeth ni fel cenedl: ond y maen amlwg nad yw geiriau fel hynafol, sanctaidd a treftadaeth yng ngeirfar Llywodraeth, nac yn golygu dim i bwy bynnag arall benderfynodd gyflawnir weithred ddrwg hon. Ni allwch amgyffred y fath bethau, maen amlwg. 

 

Pe bain ddinistr oherwydd anwybodaeth neu dwpdra, gellid ei hanner ei esgusodi: ond yr oeddech yn gwybod, ac nid ydych yn dwp. Y mae hyn wedi digwydd oherwydd difaterwch ymwybodol, oeraidd, syn fwy na fandaliaeth ddifeddwl: y maen fwriadol wrth-hynafol, gwrth-ysbrydol, gwrth-ddiwylliannol, yn yr un ysbryd ag y chwalwyd cymuned Epynt ac y boddwyd Capel Celyn. Dyna ansawdd ein Llywodraeth. 

 

Dwin sicr y dywed rhywun y gwnaed ymchwil trwyadl, ac y cyflogwyd archeolegydd i archwilior safle o flaen llaw, ac na chanfu yntau ddim yno a deilyngai ei ddiogelu. Wrth gwrs ni chanfu. Y mae a wnelo archeoleg gwrthrychau materol, a hyd y gwn i ni fu erioed  unrhyw olion materol yno iw canfod. Ar un adeg, bu dŵr yn llifo o agen naturiol. Enwr allt uwchlaw iddi oedd (ac yw) Allt Ffynnon Fair. Ir gorllewin or ffynnon ceir eglwys Llanfair-is-gaer, ac eithaf cyffredin yw bod ffynnon sanctaidd yn ymyl eglwys ac (fel yn yr achos hwn) ar ffin y plwyf. Pan adeiladwyd ffordd osgoir Felinheli, caewyd y ffynnon o dan y ln (Ln Ffynnon Fair) syn arwain o gylchfan Griffiths Crossing i fyny i gyfeiriad y B4366, ac yr oeddwn i fy hun yn tybio, ar un adeg, y collwyd y ffynnon yn llwyr yr adeg honno: ond na, gofalwyd y gallair dŵr barhau i lifo allan. Nid olion materol oedd yn diffinio presenoldeb ac arwyddocd y ffynnon, ond traddodiad llafar, sydd yr un mor bwysig yng nghyfanrwydd ein treftadaeth ni. Meddyliwch am y Mabinogi, fel y maent wediu lleolin fanwl yn nhirwedd Cymru. Ni all archeolegydd ddweud fawr ddim wrthych am hynny. 

 

Yn wir, nid yw o wahaniaeth mawr gan archeolegwyr a yw safleoedd yn cael eu dinistrio ai peidio. Mae gwaith archeolegwyr, y cloddio ar datgymalu, yn aml yn dinistrior union beth y maent yn ymchwilio iddo: ond cyn belled a bo ganddynt gofnod cywir or manylion ar mesuriadau, maent yn fodlon. Maer gwrthrych yn parhau i fodoli, fel petai, yng nghrombil cyfrifiadur. Nid peth felly yw traddodiad llafar, yn enwedig yng Nghymru. Yma maen rhaid angori hanes wrth lecyn, wrth fan penodol, er mwyn ir hanesyddol fod ag arwyddocd ar gyfer y presennol ar dyfodol. Yr wyf fin gweld Ffynnon Fair yn dystiolaeth i barch tuag at y Forwyn Fair, a thuag at ffynonellau dŵr gln, dibynadwy eu llif. Y mae Jones Bros, neu Lywodraeth Cymru, neu bwy bynnag arall fun gyfrifol am yr anfadwaith, yn gweld twll yn y ddaear dŵr yn llifo ohoni, dim gwahanol i gannoedd o rai tebyg, niwsans yn ffordd y gwaith mewn llaw: dinistrier hi, rhag oedi dim ar gyflawnir cytundeb. 

 

Maen debyg gennyf y bu ir ymarferiad ticio blychau gynnwys ymgynghori Cadw, ac efallair Comisiwn Henebion, hefyd. Gellid tybio, yn sicr, y byddai cyrff cadwraethol or fath ym mlaen y gad wrth ddiogelu henebion: ond nage, nid yn achos ffynhonnau sanctaidd. Am nad oes yno olion materol, nid ywr cyrff hyn, hyd y gellir gweld, ag unrhyw ddiddordeb mewn pethau or fath. Er mwyn i safle gael ei gofrestrun heneb, a chael ei ddiogelu gan y gyfraith, rhaid iddo fodloni meini prawf niferus a llym: ac nid yw traddodiad llafar o fawr werth yn y broses honno. 

 

Dylai cyrff cenedlaethol fel hyn fod wedi cynnal arolwg o ffynhonnau sanctaidd ein gwlad, eu cofnodi au diogelu, ymhell cyn hyn: nhw ywr unig gyrff sydd r gallu i wneud hynny. Ond ni wnnt, gan bledio diffyg adnoddau: syn ffordd  o ddatgan nad yw ffynhonnau sanctaidd ar restr eu blaenoriaethau. Mentrwn ddweud, pe bai dichon i Ffynnon Fair ddenu ymwelwyr, neu pe bai Edward I wedi codi llathen o wal oi blaen, y byddai swyddogion Cadw ar Comisiwn Henebion oll yno am y gorau, ac yn fuan iawn yn canfod yr adnoddau angenrheidiol iw diogelu. Y mae nad ydynt ar ei chyfyl, ac nad oes ganddynt ddim iw ddweud yn ei chylch, yn rhoi lle i rywun amau diben y cyrff hyn, a holi: Pa beth yr aethoch allan iw achub?

 

A ellir achub dim o Ffynnon Fair? Wn i ddim. Ar hyn o bryd nid oes yno ond pibell blastig hyll yn gollwng ychydig or llif a fu yno cyn y gwaith diweddar: maer gweddill, debyg yn llifo ir ddaear rhywle o dan y llanastr. Y lleiaf y gellid ei wneud yw datgloddio yn l at y tarddiad fel yr oedd cyn y gwaith diweddar, a gosod, os oes modd, bibell gadarn i gludor holl lif allan i fan lle gellid ei weld unwaith yn rhagor. Gallai hynny fod yn gyfle i greu tarddle newydd a theilyngach ohoni, fel y gwnaed yn ddiweddar yn Ffynnon Wyddelan, Dolwyddelan, a Ffynnon Fyw, Mynytho: ond o weld eich gwaith hyd yn hyn, amheuaf a oes gennych chi, yr awdurdodau, unrhyw awydd gwneud dim or fath. Does dim cydymdeimlad lle ni fo cydwybod. 

 

Fy mwriad wrth ysgrifennu atoch yw rhoi gwybod i chi, y gŵr syn gyfrifol am drafnidiaeth yng Nghymru, fy marn ynghylch yr hyn sydd wedii wneud, yr hyn y bu i chi ran ynddo. Gallwch faddau imi dybio na ddigwydd dim o ganlyniad i hynny, ond os daw ich meddwl y gellid ceisio adfer y ffynnon, croeso i chi gysylltu mi ir perwyl hwnnw. Yn unig, da chi, peidiwch ag ysgrifennun l ataf gan geisio cyfiawnhaur difrodi. 

 

Yn gywir, 

Howard Huws

Ysgrifennydd Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Pe hoffech ychwanegu eich llais at y brotest, gan ofyn am adfer y safle, croeso i chi gysylltu r canlynol:

 

Gohebiaeth.Lesley.Griffiths@llyw.cymru

Gohebiaeth.Sian.Gwenllian@llyw.cymru

Gohebiaeth.Ken.Skates@llyw.cymru

hywel.williams.mp@parliament.uk

nmr.wales@rcahmw.gov.uk

cadw@gov.wales

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Ffynnon Ofuned Fwyaf Gogleddol Ynysoedd Prydain?

Unst yw ynys gyfannedd fwyaf gogleddol Ynysoedd Prydain, ac y maen gartref i tua 630 o bobl. Yno ceir tarddell or enw Helia Brune neu Yellabrun, sydd (yn l y tarddwr geiriau Jakob Jakobsen) yn cynnwys yr elfennau hen Lychlyneg brunnr (tarddell, ffynnon, man lle codir dŵr neu lle mae gwartheg yn yfed) a hela- neu jela- (iachusol).1 Cyfeirnod Arolwg Ordnans y ffynnon yw HP 594046.

 

Ffynnon Yellabrun, Unst, Ynysoedd Shetland

Nid Jakobsen oedd y cyntaf i sylwi ar y ffynnon. Yn ei lyfr A description of the Shetland Islands, comprising an account of their geology, scenery, antiquities, and superstitions, mae Samuel Hibbert yn datgan:

                Ymysg y bryniau sarff-faen y bu imi fynd i drafferth fawr wrth eu harchwilio

  thrafferth fawr er mwyn canfod cromad haearn, mae nant bur syn enwog

  ers talwm am ei rhinweddau iachaol tybiedig. Hyd yn ddiweddar arferid

  cerdded at ei tharddell, a thaflu ar lecyn cyfagos tair carreg. Maer arfer hwn

  cyn hyned, fel y codwyd pentwr sylweddol gan yr offrymau hyn; ond gan y bu

  dylanwad duwr dyfroedd ar encil ers hir amser, cydnabyddir yn llawer llai aml

  yn awr. Arferol, hefyd, wedi aberthu ir duw, fu yfed dŵr y darddell, a sicrhi

  iechyd ir llowciwr selog. Felly cafodd y nant yr enw Yelaburn neu Hielaburn,

  sef Nant Iechyd.2

 

Nid dynar unig draddodiad ynghylch y ffynnon, oherwydd ar lafar gwlad mae hanes y cyflawnwyd llofruddiaeth yno. Dyma a dywedodd Alan Fraser o Crosbister ym 1983:

Mae hen ffynnon yno Yellabrun, mae on un pentwr o gerrig rŵan, ar dyb oedd yr aeth rhywun heibio, a gafodd beth wnaeth o neu rywbeth? Ar dyb oedd y llofruddiwyd ef yno. Ac yn l pob tebyg, ceisiasant brofi nad oedd yn gyfrifol am ei weithredoedd y lladdwyd ef ou herwydd, a dywedasant mair prawf o hynny fyddai llif o ddŵr, dŵr ysbrydol, yn codi lle y dienyddiwyd ef, yn brawf nad ef oedd y sawl a wnaeth ef [y camwedd]. A dyna pam Yellabrun, ac yr oeddent i a thaflent ddarn arian neu rywbeth, gofuned ffynnon, a gwnaent dair gofuned wrth iddynt fynd heibio i hon. A dyna sut y crynhoir y pentwr hwn o gerrig gan bobl yn mynd heibio ac yn taflu rhywbeth i mewn, carreg neu rywbeth, ond fel arfer taflent arian neu geiniogau i mewn ir ffynnon. Mae Yellabrun yn ffynnon ofuned, welwch chi.3

Cydnabyddir cymorth Eileen Brooke-Freeman, Swyddog Prosiect (Enwau Lleoedd), Shetland Amenity Trust, gyda chanfod yr wybodaeth hon.

1. Jakobsen, J. The Place-names of Shetland. London: David Nutt (A. G. Berry), 1936, t. 31.

2. Hibbert, S. A description of the Shetland Islands, comprising an account of their geology, scenery, antiquities, and superstitions. Edinburgh: Archibald Constable & Co., 1822, t. 409.

3. Casgliad Llafar Archifau Shetland SA 3/1/49, 1983.

 

         Christopher Naish (cyfieithwyd gan H. Huws)

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

yn enwog am Iachu pob Clefyd: 

Saint Govans Well yn ystod  350 mlynedd (parhad).

Cldd Fenton ei adroddiad 1807 disgrifiad or gell yn y capel, gan grybwyll dim ond arfer gwneud addunedau tra wedi ymwasgu iddi. Yn ei adroddiad nesaf, a ysgrifennwyd yn fuan wedyn, maen amlwg iddo gyrchur capel o gyfeiriad y  tir, gan y tro hwn y dechreuodd disgrifiad maith or gell wyrthiol a fedrai guddio sant a ymlidiwyd yn agos gan ei erlynwyr paganaidd cyn symud at y ffynnon yn y capel, ac yna at Saint Govans Well ei hun.

Ar ochr ogleddol y capel ar y llawr mae ceudod bychan, yn arddangos peth l gwlybaniaeth megis diferiad o ryw darddell ym mhen y clogwyn, a chan hidlo trwyddo ffurfia waddodiad mwdlyd yno, a ddefnyddir ac y bernir ei fod yn effeithiol tu hwnt ar gyfer anhwylderaur llygaid, er y bernir yn graff fod y Sibyl hynafol [sef ei ffordd ysmala ef o gyfeirio at warchodes y ffynnon, yr hon y mae yntaun amau ei bod yn gorliwio rhinweddaur ffynnon] syn goruchwylior dyfroedd gwyrthiol honedig, trwy ei halcemeg neilltuol hi ei hun, yn cyfrannu fwyaf at eu rhinweddau. Gan adael y capel, parhaf i ddisgyn sawl gris carreg hyd nes y cyrhaeddaf y ffynnon sancteiddiedig, lle mae cleifion crupul yn golchi eu haelodau, llawer o ba rai a ddeuant o rannau mwyaf anghysbell perfeddwlad y dywysogaeth i geisio esmwythd yma, ac a adawant eu baglau ar l yn offrwm addunedol ar yr allor, megis a welais wediu gosod yno pan ymwelais ddiwethaf r feudwyfa hon.18 

Pererinion afiach yn gobeithio cael eu hiachu

Ar fordaith o amgylch Prydain Fawr ym 1813, ymwelodd dau ddyn (Richard Ayton a William Daniell) r capel, gan ddisgrifior adeilad, y gell ar ffynnon yn fanwl iawn. Aeth eu tywysydd hwy i mewn ir capel i ddangos iddynt yr arddangosfa faglau:

Aeth ein tywysydd, yn awyddus i weld llwyr gadarnhau ein ffydd, ni ir tu mewn, lle gwelsom, yn crogi or muriau, sawl bagl, a gynaliasant y crupul ar crediniol at y ffynnon, ac a grogwyd yma yn dystiolaeth iw hiachd, ac yn offrymau diolch iw gwaredwr graslon.

Yna aethant ymlaen drwyr capel a chyfarfuant dau blentyn a ddaethant ir ffynnon er mwyn eu hiachu. Maen werth dyfynnu adroddiad Ayton yn llawn, gan y portreada yn ddiffuant gyfyngder enbyd cleifion 200 mlynedd yn l pan nid oedd gofal meddygol dibynadwy:

Mae ychydig risiaun arwain or capel i lawr at y ffynnon, ac wrth inni ddisgyn cyfarfuom geneth druenus, guriedig a oedd yn straffaglu i fyny gydar drafferth ar boen fwyaf, ac wediu chrymu tan bwysau piser mawr o ddŵr, yr hwn y dywedodd hi wrthym ei bod hi am ei yfed. Bun wael ei hiechyd am flynyddoedd lawer, a chynt bu iddi yfed y dŵr yn rheolaidd iawn yn ystod deuddeng mis, ond gan fynd yn waeth, yr oedd wedi ymgynghori meddyg, a ddatganodd, wedi prawf maith, na allai liniaru dim arni, ai bod yn awr wedi dychwelyd eto, megis iw noddfa olaf, at Saint Gowan. Roedd methiant y meddyg wedi deffro ynddi ei holl hyder yn y sant, ac nid oedd ond yn ofni y gallai fod wedi digio wrth ei diffyg amynedd blaenorol hi. Wrth inni esgyn or ffynnon, gwelsom addunedwr arall nad oeddem wedi sylwi arno or blaen, bachgen tlawd yn eistedd ar graig, ai lygaid yn syllun ddiwyro ac yn dduwiol ar y capel. Roedd yntau hefyd yn dioddef gan glefyd, a hir y bun yfed or dŵr swyn heb unrhyw les iw iechyd, a heb unrhyw niwed iw ffydd: roedd yn rhy wan i weithio, a threuliai llawer oi amser ymysg y creigiau unig hyn, yn ei ddiddanui hun i bensel, nas hyfforddwyd ef erioed sut iw ddefnyddio, ond ai galluogai, rhyw ddiwrnod, fe obeithiai, i wneud llun cywir or grisiau, y capel ar ffynnon. Ymddangosair trueiniaid hyn yn gwbl anwybodus o bob manylyn ynghylch genedigaeth a hanes Saint Gowan, ac feu cyflwynasant eu hunain iw ofal heb ymdrafferthu ynghylch ei gymwysterau. Nid yw fymholiadau innau ynghylch y pwnc hwn (a gellir tybio bod fy nymuniadau yn y mur [cyfeiria at wneud dymuniad tra wedi ymwasgu ir gell yn y graig] wedi peri imi ymholi pheth taerineb,) wedi arwain at unrhyw gasgliadau boddhaol. Ymddengys fod amheuaeth a oedd yn sant o waed coch cyfan a fewnforiwyd o Iwerddon ym more Cristnogaeth, ynteun Sir Gawaine, nair Brenin Arthur, ac yn batrwm o wrhydri a chwrteisi, wedii ganoneiddio ar l ei farwolaeth trwy gamgymeriad ar ran y werin. Yn y naill achos ar llall, ni wyddys ddim am ei anturiaethau mewn cysylltiad r man garw hwn, ac efallai ni chaniateir inni fyth wybod a fu fyw neu bu farw yma.19

Dengys sylwadau Ayton fod cwlt personol y sant yn parhau i ffynnu hyd yn oed cyn ddiweddared dechraur 19eg ganrif. Ni wyddair ferch ar bachgen claf pwy oedd y sant, ond roedd ganddynt ffydd lwyr yn ei allu iw hiachu.

18 Richard Fenton, A Historical Tour Through Pembrokeshire (London, 1811), 414-16

19 Richard Ayton, A Voyage Round Great Britain (London, 1814), 91-2

Janet Bord (cyfieithwyd gan Howard Huws)                                                                         (iw pharhau)

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Cofiwch ddod ir cyfarfodydd pwysig canlynol!

Cyfarfod Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst

Pnawn Mercher y 7fed o Awst 2019, 1 or gloch

Gareth Pritchard, Llandudno: Ffynhonnaur Gogarth

Pabell y Cymdeithasau 1.

 

Cyfarfod Blynyddol Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Bore Sadwrn y 13eg o Orffennaf 2019, am 10.30 or gloch

Cwrdd yn Festri Capel Bethesda, Stryd Newydd, Yr Wyddgrug CH7 1NZ.

Paned ar gael, ond dewch chinio gyda chwi.

Yna ymweliad thair ffynnon:

Ffynnon Degla, Llandegla

Ffynnon Sara, Derwen

Ffynnon Sulien, Corwen

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Hen Ffynnon Cwm-y-glo.

Ymddangososdd y gerdd ganlynol, Hen Ffynnon y Cwm yn un o rifynnau Ecor Wyddfa eleni. Yr awdur ywr Parch. Collwyn Morgan, a symudodd o Gwm-y-glo yn Arfon i fod yn Rheithor Penmorfa a Dolbenmaen ym 1899. Mae yng Nghwm-y-glo nifer helaeth o ffynhonnau a tharddellau, felly ni ellir dweud, ar hyn o bryd, at ba un yn union y cyfeiriar gerdd hon, os at unrhyw un neilltuol o gwbl. Rydym yn ddiolchgar i Dafydd Whiteside Thomas am ailgyhoeddir gerdd, ac i Geraint Jones, Trefor, am dynnu ein sylw ati. gol.

 

Hen ffynnon loyw Cwmyglo,                                Mae hon yn wyrth yn llaw ein Duw

O fron y llechwedd dardd,                                   I estyn dŵr ir dre,

Ai ffrydiau clir ar hyd y gro                                Meddyges enwog yw ir byw

Bob amser arnom chwardd;                                I iachus wellar lle;

Maen fendith uwch darfelydd dyn,                      Drwy rydwelaun glir a gln

I bawb o bobl y lle,                                              Y daw in drysau ni;

Cyfrannu mae yn helaeth, un                               Ar holl deuluoedd fawr a mn,

O roddion pennaf ne.                                         Au llon groesawant hi.

 

Croesawa hon y baban bach                               Yng nghanol tymor haf-ddydd poeth

I fyd y dagrau i fyw;                                           Mae ei hadfywiol rin

A than ei dyfroedd peraidd iach                          Yn nerthur gweithiwr hanner noeth

Cyflwynir ef i Dduw;                                           I oddef gwres yr hin;

Gwasnaetha iddon llon o hyd,                          Maen disychedu pawb or bron,

Mewn adfyd, poen a hedd,                                 Cyfoethog a thylawd,

Drwy ddydd priodas addas fyd,                           Ar teithiwr blin wrth basio hon

Hyd ddydd iw roi mewn bedd.                           Ai drachtia yn ei rawd.

 

Bu llawer o ieuenctid llon                                   Pan dderfydd ffrydiau bryniau ban,

Au bron yn llawn o dn,                                    Ym mhoethder hir-ddydd haf,

Yn chwarae gynt o amgylch hon                         Ar holl ffynhonnau gylch y fan,

Gan seinio melys gn;                                         Bydd hi yn ffrydion braf;

Ond fel darfyddair bwrlwm dŵr                         A phan bor ddaear hygar hon

Cyn cyrraedd min y lan,                                      Or bron gan rew yng nghlo

Aeth rhain cyn cyrraedd oedran gŵr,                Yn rhydd y rhedai dyfroedd llon

I orwedd ger y Llan.                                           I bawb o Gwmyglo.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Ffynnon Helen, Caernarfon.

Nid oes dim dirgelwch ynghylch lleoliad Ffynnon Helen yng Nghaernarfon. Y mae iw gweld ar fap Arolwg Ordnans Mn 1:10,560 1890-91 fel St Helens Well yng ngardd gefn tŷ sylweddol or enw Bryn Helen ar Ln Parc, yn union gyferbyn phen stryd Henwaliau. Adeiladwyd y tŷ cyn 1834 (pryd y maen ymddangos ar fap or dref), yn gartref i William Mathias Preece, debyg. Rhanwyd y tŷ wedi 1890 ond cyn 1918, gyda rhan ddeheuol yr adeilad rhestredig Gradd II bellach yn breswylfa or enw Llwyn Helen. Yng ngardd gefn Llwyn Helen maer ffynnon: y cyfeirnod grid yw SH48215 62166. Ni ddylid ceisio ymweld r ffynnon heb ganiatd y preswylwyr.

Y cyntaf, hyd y gwn i, i wneud cofnod ysgrifenedig or ffynnon fur naturiaethwr John Ray ym 1662, adeg un oi deithiau. Dywed:

                Near Carnarvon remain still some Ruins of an old Town, which the Welch call Caer-Segon,

                 i.e. the Segontium of the Ancients: There is a little Chapel, with a Well close by it, dedicated

                 both to St. Elyn, as is also the River fast by,  called the Saints River; these are about a

                 Quarter of a Mile South of the Town.1

 

Gan ysgrifennu rhywbryd cyn ei farwolaeth ym 1723, dywed Henry Rowlands yn ei Mona Antiqua Restaurata fod capel Helen iw weld yng Nghaer Segont yn ei oes ef (there to this day).2 Wrth gofnodi ei deithiau yntau yng ngogledd Cymru rhwng 1773 a 1778, dywed Thomas Pennant fod ffynnon, near the fort, yn dwyn enwr dywysoges, and some very slight remains of ruins are to be seen adjacent. Tradition says, the chapel stood on that spot.3

Yn l W. H. Jones (Old Karnarvon, 1889) nid oedd dim yn weddill or capel erbyn yr ysgrifennai ef, ac ni chynhwyswyd Capel Helen yn rhestr yr Esgob Meyrick o eglwys a chapeli Esgobaeth Bangor ym 1561.4 Yn l Harold Hughes a Herbert North, yn ysgrifennu ym 1924, yr oedd yn y ffynnon yr adeg honno ddigonedd o ddŵr, ac arferai pobl gyrchur ffynnon oherwydd ei dŵr iachusol, gan fynd ag ef ymaith mewn poteli.5 Honna erthygl yn y Journal of Antiquities y canfuwyd darnau arian Rhufeinig yng nghyffiniaur ffynnon: ond ni rydd fanylion, felly ni ellir dyfalu a ywr fath ddarnau ond yn rhan o hap-wasgariad daearyddol yr arian mn Rhufeinig a ollyngwyd yng nghymdogaeth Segontium, ynteu a ganfuwyd y fath grynodeb o ddarnau yn y man neilltuol hwn ag i beri amau bod wnelo eu presenoldeb yno r ffynnon yn benodol.6

Adroddodd Hughes a North fod y tir o amgylch y ffynnon wedii godi llawer, a bod grisiau bellach yn arwain i lawr at ddyfrgist lechfaen. Pan ymwelais r man fis Ionawr eleni cefais y ffynnon mewn gelli bach o goed conwydd Leylandii (neuu cyffelyb), ond roedd y grisiau yno o hyd, yn arwain tua phum troedfedd i lawr at seston a luniwyd, i bob golwg, o lechfaen. Y mae hwnnwn mesur tua phum troedfedd sgwr, ond ni phrofais pa mor ddwfn oedd y dŵr ynddo. Maer dŵr yn llonydd, gyda dail, brigau, a chasgliad helaeth iawn o beli plastig colledig yn nofio ynddo; ond o glustfeinio, gellir clywed dŵr yn gollwng rhywle gerllaw. Mae gwaith cerrig (tan dywarchen) yn do ar tua hanner y seston, gyda cholofn bregus yr olwg yn ei gynnal rhag mynd i ben iddo.

Cymwynas r ffynnon fyddai ei chlirio ai glanhau, ond go gyfyng ywr gofod yno ar gyfer cyflawnir gwaith. Y mae, o leiaf, yn bodoli o hyd, ac nid oes golwg ei bod tan fygythiad: hir y parhao felly.

Maer chwedlau Cymreig yn cyfeirio at dair gwahanol Helen. Yn gyntaf, Helen o Gaerdroea (Elen Fannawg). Yn ail, y Santes Helen, gwraig yr Ymherawdr Constantiws I a mam yr Ymerhawdr Cystennin. Ganed Cystennin yn Ni (yn ne Serbia heddiw), ond erbyn tuar flwyddyn 700 yr oedd chwedl ar led yi ganed ef ym Mhrydain.7 Erbyn hanner cyntaf y ddeuddegfed ganrif credid bod Helen yn ferch i Coel o Gaercolun, ac arweiniodd hyn, ynghyd r chwedl ynghylch ei rhan allweddol hi yn ailddarganfyddiad y Groes Sanctaidd, at gysegru llawer i eglwys yn Lloegr yn ei henw hi.8

Yn drydedd, Elen ferch Eudaf, gwraig chwedlonnol Macsen Wledig. Y ddogfen hynaf i gysylltu unrhyw Elen neu Helen Chernarfon yw Breuddwyd Macsen Wledig, a ysgrifenwyd yn y ffurf sydd ar glawr heddiw tua diwedd y 12fed ganrif, ac efallai cyn hwyred thua 1215-17, wrth i Lywelyn Fawr geisio esbonio a chyfiawnhau ymlediad ei rym tros Gymru gyfan trwy bwysleisio parhad y cysylltiad rhwng y Cymry ar Rhufeiniaid.9 Edrydd y chwedl sut y canfu Macsen Wledig ei wraig Elen brydferth yn Aber Seint, a oedd, wrth gwrs, yng nghraidd teyrnas Llywelyn, Gwynedd.10

Bu cryn orgyffwrdd rhwng y naill Helen ar llall yn yr hen chwedlau a chroniclau, felly efallai y gellid disgwyl y ceid capel wedii gysegru yn enwr Santes Helen (a ffynnon sanctaidd gysylltiedig) yng nghyffiniaur hen gaer Rufeinig: ond pwy ai sefydlodd, a phaham? Prin ywr enghreifftiau o gysegriadau cyffelyb yng Nghymru. Ceir Llanelen yng Ngwent, a cheid un arall yn Llanrhidian yng Ngŵyr. Ceir Tref Elen (Bletherston) yn Sir Benfro, a ffynnon or enw Elens Well yn Llanhuadain, yn yr un sir. Yn l Stent Caernarfon (1352) ceid trefgordd or enw Lanelen a thir a ddelid trwy Sca Elena (y Santes Elena) yng nghwmwd Twrcelyn ym Mn.11 At ei gilydd, gellir gweld bod y cysegriadau yn tueddu i fod yn y rhannau hynny o Gymru a oedd yn fwy agored i ddylanwadau Seisnig: felly tybed ai dyna syn gyfrifol am y Capel Helen ar Ffynnon Helen yng Nghaernarfon, hefyd?  

Yr oedd Edward I mor ymwybodol Llywelyn Fawr o arwyddocad a grym dilysol enwr Ymerodraeth Rufeinig, ac o bwysigrwydd Caernarfon yn y cyswllt hwnnw. Parodd ailgladdu yno gorff newydd-ganfyddedig tywysog mawr, tad yr ymherawdr bonheddig Cystennin, ac aeth atin fwriadol i geisio ailgreu gogoniant Rhufain yno, hyd at ddynwared ffurf muriau Caergystennin, a gosod eryrod ymerodraethol ar binaclau tŵr uchaf y castell, er mwyn pwysleision symbolaidd ei hawl ef iw gydnabod yn frenin Gwynedd, olynydd cyfreithlon a grymus Macsen ar Rhufeiniad.12 Buasai iddo bwysleisior cysylltiad Rhufeinig (a chael ei weld yn anrhydeddu santes frenhinol) trwy sefydlu capel yn enwr Santes Helen yno, neu newid cysegriad blaenorol iw henw hi, yn gwbl gyson hynny.  

1. Derham, J. Select Remains of the Learned John Ray . London: George Scott, 1760, t. 228.

2. Rowlands, H. Mona Antiqua Restaurata. Ail argraffiad. London: J. Knox, 1766, t. 165.

3. Pennant, Thomas. The Journey to Snowdon (ail gyfrol Tours in Wales). London: Henry Hughes, 1781, t. 222.

4. Jones, W. H. Old Karnarvon. Caernarvon: H. Humphreys, (1889), tt. 163-164.

5. Hughes, H., a North, H. The Old Churches of Snowdonia. Bangor: Jarvis & Foster, 1924, tt. 236-237.

6. https://thejournalofantiquities.com/2016/01/29/st-helens-holy-well-caernarfon-gwynedd-wales/ dyddiedig 7.11.2018. Cynhwysodd awdur (neu awduron) yr Historia Brittonum yn y 9fed ganrif chwedl ir perwyl y claddwyd Constantinus, mab Cystennin yng Nghaer Seint, ac iddo hau tri hedyn, aur, arian ac efydd, ar balmant y ddinas honno, fel na fyddai i unrhyw ddyn fywn dlawd yno.

Cyfeiriad, debyg, at y darnau arian Rhufeinig a ganfyddid yno. Gw. Roberts, B. F. Breudwyt Macsen Wledig. Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies, 2005, tt. lxvii-lxviii.

7. Palliser, D. M. Medieval York: 600 1540. Oxford: OUP, 2014, t. 20.

8. Forester, T. (gol.) The Chronicle of Henry of Huntingdon. London: Henry G. Bohn, 1853, tt. 28-29.

9. Roberts, B. F., op. cit., t. lxxxv.

10. ibid., t. 6.

11. Baring-Gould, S., a Fisher, J. Lives of the British Saints. Felinfach: Llanerch Publishers, 2000,

Rhan 6, t. 259.

12. Roberts, B. F., op. cit., t. lxviii.

                                                                                                                                                                         Howard Huws.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Cofiwch ddod ir cyfarfodydd pwysig canlynol!

Cyfarfod Blynyddol Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Bore Sadwrn y 13eg o Orffennaf 2019, am 10.30 or gloch

Cwrdd yn Festri Capel Bethesda, Stryd Newydd,

Yr Wyddgrug CH7 1NZ.

Paned ar gael, ond dewch chinio gyda chwi.

Yna ymweliad thair ffynnon:

Ffynnon Degla, Llandegla

Ffynnon Sara, Derwen

Ffynnon Sulien, Corwen

O dan arweiniad Eirlys Gruffydd-Evans

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Cyfarfod Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst

Pnawn Mercher y 7fed o Awst 2019, 1 or gloch

Gareth Pritchard, Llandudno: Ffynhonnaur Gogarth

Pabell y Cymdeithasau 1.

 

Croeso cynnes iawn ir ddau gyfarfod.

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Dyma Swyddogion Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Llygad y Ffynnon yw cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Y golygydd yw Howard Huws, Bangor, a gellir gyrru unrhyw gyfraniad at y rhifyn nesaf ato yn golygydd@ffynhonnau.cymru erbyn 11.11.2019, os gwelwch yn dda. Gellir ei alw ar 01248 351503 neu 07870 797655.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Mae pob croeso i unrhyw un sydd diddordeb yn natur, hanes ac arwyddocd ffynhonnau Cymru ymuno r Gymdeithas. Y tl aelodaeth yw 10 y flwyddyn i unigolion, 15 i deulu, ac 20 i gorfforaeth; ac anogir pawb i dalu trwy archeb banc uniongyrchol, os gwelwch yn dda maen arbed cymaint o drafferth.

Er mwyn ymaelodi, neu adnewyddu aelodaeth, llanwch y ffurflen ar-lein yn http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffurflen_aelodaeth.htm a gyrrwch hi at Gwyn Edwards yn trysorydd@ffynhonnau.cymru, neu cysylltwch Gwyn neu unrhyw swyddog arall yn uniongyrchol.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Cofiwch fod l-rifynnau 1-40 Llygad y Ffynnon yn awr ar gael ar gryno-ddisg. Maen drysorfa o wybodaeth ynghylch ffynhonnau ein gwlad, a hynny am ddim ond 6.50c. Er mwyn archebu copi, cysylltwch Dennis Roberts yn dennis.h.roberts@btinternet.com.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Cofiwch hefyd am WEFAN Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn www.ffynhonnau.cymru, neu gallwch ein canfod tan Ffynhonnau Cymru. Mae yno doreth o wybodaeth, gan gynnwys manylion ffynhonnau unigol, copau o l-rifynnau Llygad y Ffynnon, manylion a hanes y Gymdeithas, a ffurflen ymaelodi ar-lein.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 Home Up