Home Up

Llygad y Ffynnon

 

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Rhifyn 44, Haf 2018

 

 Canfod Delwau Cŵn Mewn Tarddell?

Ddiwedd 1979 canfu chwilotwr yn defnyddio synhwyrydd metelau gelc (neu gelciau) hynod ddiddorol o wrthrychau cynhanesyddol, Rhufeinig a diweddarach yn Llys Awel, Tan y Gopa, Abergele. Roedd yno 533 o ddarnau arian Rhufeinig or 4edd ganrif; blaen picell o Oes y Pres; breichled; broetsh or 9fed ganrif; darnau o wifrau, a delw fechan or duw Mercher. Yn fwy diddorol fyth, fodd bynnag, roedd yno ddwy ddelw o gŵn (tua 5cm o uchder) ar eu heistedd au tafodau allan, delw arall o filgi, a dau blac, y naill llun ci arno, ar llall r hyn a allai fod yn llun ci, neu efallain gynnig ar ysgrifennu enw.1

Nid ywr gwrthrychau hyn yn unigryw. Cafwyd delwau cyffelyb yn sawl rhan or hen Ymerodraeth Rufeinig, ac yn rhanbarth Britannia. Cafwyd delw o gi neu flaidd ai dafod allan (ac un o Fercher yn dal pwrs, fel yn Llys Awel) yng nghelc Southbroom ger Devizes ym 1714, a delw o flaidd ar ei eistedd yn Woodeaton, Swydd Rydychen. Y diweddaraf iw ganfod (ym Medi 2017) yw delw o Swydd Gaerloyw, eto i dafod allan: ond camgymeriad, wrth gwrs, fu datgan mai hwn oedd yr un cyntaf oi fath iw ganfod ym Mhrydain.2

Ceir delwau cyffelyb yng Ngwlad Belg a gogledd-ddwyrain Ffrainc, hefyd, ac weithiau y maer genau thafod yn dod allan ohonynt, neu ddarn o gorff dynol wediu dal ynddynt. Y celc tebycaf i Lys Awel yw un o Chartres, lle cafwyd dwy ddelw o gŵn ymysg offrymau or ganrif gyntaf OC ar ail, ynghyd llestri cyfan, esgyrn dynol ac anifeiliaid, wediu gosod mewn ffynhonnau a phydewau.3

Ymylol i faes diddordeb pennaf darllenwyr y cylchgrawn hwn fyddair manylion hyn, heblaw am un peth: yn debyg i gelc Chartres, roedd celc Llys Awel, yn l adroddiadau ar y pryd, wedii osod mewn tarddell. Mae erthygl di-ddyddiad (Treasure find at a sacred spring) gan un Jayne Thomas mewn papur newydd dienw (y Daily Post, efallai) yn dyfynnu Richard Brewer o Amgueddfa Genedlaethol Cymru ir perwyl hwnnw. Awgrymar dyfyniad ei fod yn cyfeirion benodol at safle Llys Awel, ond y maen bosibl ei fod yn sn, yn hytrach, am weithred gyffredinol offrymu gwrthrychau mewn tarddellau er mwyn ceisio iechyd.4 Y mae archeolegydd fun gysylltiedig r safle yn cofio bod y gwrthrychaun awgrymu cysylltiad chysegr gwella, ond nid a oeddent yn gysylltiedig ai peidio nant neu darddell.5

Cymylwyd hanes y canfod gan y ffaith na ddaeth y gwrthrychau i sylw archeolegwyr am flwyddyn a rhagor wedi eu palu or ddaear, ac ni chadwodd eu canfyddwyr gofnod manwl o blen union y cawsant hyd iddynt. Er y bu gan y canfyddwyr ganiatd perchen y safle iw archwilio, yr oeddent yn gwrthod dweud, i ddechrau, ymhlen union yr oedd; a hynny, efallai, am nad oeddent am i eraill ysbeilior man, ac oherwydd bod archeolegwyr yn gwgun fawr ar ddefnyddwyr synwyryddion metel. Yr oedd (ac y mae) ceiswyr trysor yn gwneud difrod ofnadwy i safleoedd hanesyddol bregus. Ni ddaeth y mater i sylw hyd nes ir canfyddwyr gynnig y gwrthrychau i Amgueddfa Caer; a hyd yn oed wedyn bu gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru gryn waith eu cael nhw yn l ir wlad hon.6  

Gwyddys y cysylltid cŵn yn neilltuol duw meddygaeth y Groegwyr, Asclepios, ac mai rhan o ddefod trin cleifion yn ei deml yn Epidafros oedd y llyfid hwy gan gŵn sanctaidd. Y maen wir fod poer cŵn yn cynnwys sylwedd antiseptig.7 Cysylltid cŵn r duw Brythonaidd Nodens (Nudd/Lludd), duw hela ar mr, a oedd theml fawr yn Lydney yn Swydd Gaerloyw. Yno hefyd credid y gallai llyfiad ci wella dolur ac anhwylder, ac ymddengys y bur seintwar yn ganolfan cwlt iachu: canfuwyd naw delw o gi yno.8 Parhaodd y gred hon yn hir: cofiaf fy nhad, a modryb imin crybwyll yr arferid peri i gi lyfu dolur, gan gredu y byddai hynnyn ei wella.  

Un posibilrwydd, felly, yw y bu tarddell yn Llys Awel yn ganolbwynt cwlt iachu, ac y gosodwyd y delwau o gŵn ynddi yn benodol megis offrymau addas at y diben hwnnw. Posibiliadau eraill yw mai trwy gyd-ddigwyddiad  y gadawyd y gwrthrychau yn agos i darddell, neu fod ysgolheigion wedi rhagdybio mai mewn tarddell yu canfuwyd, oherwydd mai mewn mannau or fath y canfuwyd enghreifftiau eraill o wrthrychau tebyg yn y gorffennol. Yng Nghymru, canfu defnyddwyr synwyryddion metel gryn nifer o wrthrychau ym mannau corsiog ym mlaenau Ddawan ac yn Llanddunwyd, Morgannwg.9

Mentrus tu hwnt, fodd bynnag, fyddai dal bod cysylltiad uniongyrchol rhwng arferion Rhufeinig ar hyn a gofnodid yma lawer yn ddiweddarach, megis offrymu pinnau neu ddarnau arian mewn ffynhonnau er mwyn gwella anhwylderau. 

Felly er bod y darganfyddiad hwn yn ddiddorol iawn, rydym eto i weld canfod offrymau sylweddol or hen oes mewn ffynnon yng Nghymru yn ystod archwiliad archeolegol gofalus.

                                                                            H.H.  

1 Manley, J.F. 1982: Finds from Llys Awel, Abergele, Archaeology in Clwyd 5, tt. 67.

2 https://www.telegraph.co.uk/news/2017/09/27/roman-licking-dog-never-seen-britain-found-metal-detector-enthusiasts/ Leon Watson, Daily Telegraph 27.9.2017.

3 Durham, E. (2014) Style and substance: some metal figurines  from south-west Britain. Britannia, 45, tt. 195-221 http://centaur.reading.ac.uk/39196/1/DurhamSouthbroom.pdf

4 Mae erthygl Durham hefyd yn datgan y canfuwyd y gwrthrychau mewn tarddell, ac yn cyfeirion l at adroddiad Manley: ond nid ywr adroddiad hwnnwn sn dim am darddell, dim ond y canfuwyd y darnau arian Rhufeinig wediu gwasgaru dros ardal eang.

5 Neges e-bost gan Stever Grenter at Howard Huws, 21.5.2018.

6 Elizabeth Grice, Treasure hunt finds secret Roman remains. The Times, ?15.1.1981; Gohebydd dienw, Controversy over Roman site finds, Daily Telegraph 19.1.1981; Alan Bennett, Row as lost city is found, Daily Express, 19.1.1981; Gohebydd dienw, Archaeologists hit out over Roman secret, Rhyl Journal, 29.1.1981.

7 Sanctuary of Asklepios, Epidauros. https://warwick.ac.uk/fac/arts/classics/students/modules/greekreligion/database/clumcc/

8 Roman Britain: Templum Marti Nodentis. http://roman-britain.co.uk/places/lydney_park.htm

9 J. L. Davies. Refresh of the Research Framework for the Archaeology of Wales 2011-2016: Romano British. https://www.archaeoleg.org.uk/pdf/review2017/romanreview2017.pdf

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

yn enwog am Iachu pob Clefyd: 

Saint Govans Well yn ystod  350 mlynedd (parhad).

Lleoliad Saint Govans Well

Ceir St Govans Well gerllaw St Govans Chapel, filltir ir de o Bosherston yn Sir Benfro (Cyfeirnod Grid SR96709295).  Ceir mynediad agored ir capel ar ffynnon, ond weithiau y maer ffordd o Bosherston ar gau oherwydd maes tanio cyfagos y fyddin. Rhaid dilyn y ln tua glan y mr hyd oni chyrhaeddir y maes parcio, yna cerdded i lawr rhes faith o risiau carreg geirwon (y dywedir na ellir mou cyfrif) ir capel ar ffynnon. Llenwar capel y gofod rhwng y clogwyni, a rhaid mynd trwyddo i gyrraedd y ffynnon. Ni wyddys ddim, i bob golwg, am hanes y capel, er y credir ei fod or 13eg-14eg ganrif, ai darddiad yn hŷn na hynny, debyg. Fei hadferwyd yn y 1980au.

Adeilad carreg bychan yw, yn un siambr 18 troedfedd wrth 12 troedfedd, gyda thri drws. Mae un ohonynt, yn y wal ogledd-ddwyreiniol, yn arwain i gell naturiol yn y graig, y cell y sant honedig a grybwyllir drachefn ymhellach ymlaen. Y tu mewn ir capel gellir gweld allor garreg, cawg, meinciau carreg a ffynnon. Mewn gwirionedd, mae dwy ffynnon yma, er nad yw enwr sant ond ar un ohonynt; maer llall yn ddienw, i bob golwg, ac y mae y tu mewn ir capel, ar y llawr ir chwith o ddrws y wal ogleddol. Ceir ffynnon y sant trwy adael y capel ar yr ochr ddeheuol a mynd i lawr grisiau geirwon tua glan y mr; mae mynedfar ffynnon yn wynebur capel. Mae ffynhondy carreg drosi, gyda tho corbelog a chapan drws carreg.8 

Yr ymweliadau cynharaf a gofnodwyd

Bur capel ar ffynhonnaun enwog ers canrifoedd, ac wediu hir sefydlu ar y llwybr twristiaid, yn enwedig yn y 19eg ganrif, felly erbyn hyn mae gennym lawer o ddisgrifiadau ohonynt dros y 350 mlynedd diwethaf. Yr un printiedig cynharaf y deuthum ar ei draws hyd yn hyn yw cofnod John Ray, yn dilyn ei ymweliad ym 1662:

Oddi yno'r un Diwrnod i St. Gobins Well, wrth Lan y Mr, lle, o dan y Clogwyn, y saif Capel bychan, wedii gysegru ir Sant hwnnw, ac ychydig islaw iddo Ffynnon, enwog am Iachu pob Clefyd. Y mae, o Ben y Clogwyn ir Capel, Disgynfa o 52 Gris.9

Nid yw Ray yn crybwyll y ffynnon o fewn y capel, ond crybwyllir y ddwy mewn cofnod ynghylch Bosherstone yn Parochialia Edward Llwyd, y dyddio o tua 1700.

Capel hynafol or enw St Goveans ger glan y mr rhwng 2 graig fawr. O fewn y Capel mae tarddell ac un arall islawr Capel tuar mr. Ceir bod dŵr y tarddellau hyn yn dda ar gyfer llawer o anhwylderau. [i]0 

Cynhwysodd dyddiadur Syr Thomas Gery Cullum ar gyfer 1775 ddisgrifiad oi ymweliad ar y 27ain o Orffennaf ffynnon St Gobin, syn neilltuol o ddiddorol gan y bu modd iddo weld cleifion yn defnyddio dŵr y ffynnon. Cyfeiria hefyd at Offeiriades y Capel, a i ati i gasglu rhoddion gan ymwelwyr, arfer a geir yn rhai ffynhonnau sanctaidd neilltuol o boblogaidd lle y pwysid ar ymwelwyr, efallai, i offrymu arian i warchodes, er yn yr achos hwn ni ddywedir a oedd hi, mewn gwirionedd, yn darparu unrhyw wasanaethau ar gyfer cleifion a ddeuent yno i geisio iachd. Efallai mai hi oedd perchnoges neu ddeilyddes y tir, neu ddim ond rhywun a drigai gerllaw a ganfu y gallai ennill ychydig arian gan bererinion, os oedd hi ar gael,  trwy eu cyfarwyddo yn y defodau.

[Y maer ffynnon] yn agos iawn at y mr, wedii gorchuddio rhyw waith cerrig bras. Maer dŵr yn glaear, heb unrhyw flas neilltuol. Mae rhai eton credu ynddo. Roedd gwraig dlawd wrtho i gŵr o Gaerfyrddin, agos i 40 milltir [i ffwrdd]; roedd ganddo Boen yn ei Glun; golchodd y Rhan ac yfodd y Dŵr. Rydych yn disgyn iddi trwy Gapel bychan nad ywn hynafol iawn, 18 wrth 12. Yn un pen ceir rhywbeth tebyg i Allor...efallair hen Allor. Ar yr Allor hon y rhoddir arian yr Ymwelwyr, os digwydd nad yw Offeiriades y Capel yno. Felly pan oeddwn innau yno, ar Wybodaeth a gefais oedd gan y wraig dlawd ai gŵr; pan ddychwelais [ar ei ffordd allan, h.y.] fei gwelais i hi, a gofynnodd imi faint yr oeddwn wedii adael iddi yn y Capel. Mae gan yr adeilad sedd garreg oi amgylch i gyd. Ynddo mae Pwllyn bychan a alwant yn darddell, yn dda ar gyfer y Llygaid. Cymerir y dŵr allan chragen Llygad Maharen...Nifer y grisiau ir Capel yw tua 70, oddi yno ir Ffynnon, 30...

Mae ceudwll bychan yn y creigiau yn agos at y Capel, ym mha un, y dywedir wrthych, y cafodd ein Gwaredwr loches rhag yr Iddewon; gallwch eto weld l ei Gorff.

Gyda llaw, efallai nad anodd yw ir Ffynnon hon gynnal ei Henw, os ymwelir hi gan Bobl a all gerdded agos i 40 milltir ac yn l drachefn!11

 

8 Ceir rhagor o ddisgrifiadau or ffynhonnau yn Francis Jones, The Holy Wells of Wales (Cardiff, 1954), 208;  Baring-Gould a Fisher, op.cit., III, 144-5;  cronfa wybodaeth Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru, Coflein capel NPRN 95059, ffynnon NPRN 32502;  Ymddiriedolaeth Archeolegol Dyfed capel PRN 630, ffynnon y capel well PRN 102724, St Govans Well PRN 1268

9 William Derham, D.D., Select Remains of the Learned John Ray, M.A. and F.R.S. with his Life (London, 1760), 242

10 Edward Llwyd, Parochialia Being a Summary of Answers to Parochial Queries in Order to a Geographical Dictionary, etc., of Wales, Part III North Wales and South Wales (continued) (London, 1911), 74

11 Herbert M. Vaughan, A Synopsis of Two Tours made in Wales in 1775 and in 1811, yn Y Cymmrodor, XXXVIII (1927), 46-7

Janet Bord                                                                                                                                          (iw pharhau)

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Dyma Swyddogion Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

 

                             Robin                      Eirlys                      Howard                          Gwyn                       Dennis

                          Gwyndaf,           Gruffydd-Evans,                Huws,                         Edwards,                   Roberts,

                           Llywydd.              Cadeirydd.               Ysgrifennydd.                   Trysorydd.          Archwiliwr Mygedol.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Cyfarfod Cyngor Cymdeithas Ffynhonnau Cymru, 24.4.2018.

Cyfarfod Cyngor y Gymdeithas am 2:00 or gloch prynhawn dydd Mawrth y 24ain o Ebrill 2018

ym Mhlas Tan-y-bwlch.

COFNODION  

Yn bresennol: Eirlys Gruffydd-Evans (Cadeirydd), Robin Gwyndaf (Llywydd), Howard Huws (Ysgrifennydd), Gwyn Edwards (Trysorydd), Dennis Roberts (Archwiliwr Mygedol).

1. Croesor Cadeirydd.

Croesawyd yr aelodau ir cyfarfod gan y Cadeirydd E. Gruffydd-Evans, gan ddatgan ei diolch ir Plas am ddarparur ystafell.

2. Ymddiheuriadau.

Derbyniwyd ymddiheuriadau Bill Jones a Rhys Mwyn.

3. Cofnodion Cyfarfod Cyngor 2017, a materion yn codi.

Darllenwyd cofnodion Cyfarfod Cyngor 1.4.2017. Feu cafwyd yn gywir, ac fei derbyniwyd yn ffurfiol.

Materion yn codi:  

   a) Cadarnhau penodi Eirlys Gruffydd-Evans yn Gadeirydd.

         Cadarnhawyd hynny.

  b) Gyrru copi electronig o fynegai ffynhonnau sanctaidd Dyfed at y Cadeirydd.

            Cadarnhawyd fod yr Ysgrifennydd wedii gyrru at y Cadeirydd.

   c)Dogfennaur Gymdeithas.

            Clywyd eu bod eto gan y Cadeirydd, er iddi gysylltu r Llyfrgell Genedlaethol, ac i hwythau addo  cysylltun l      hi. Ni fu modd iddi fynd nhw i Aberystwyth ei hun yn ddiweddar, oherwydd anhwylder.

         Awgrymodd y Llywydd y gallair Cadeirydd roir papurau mewn blychau, ac y byddai yntaun mynd nhw i Aberystwyth. Cytunwyd i hynny.

  ch) Hysbysu Gwasg y Lolfa ynghylch manylion cywir y Gymdeithas, ar gyfer ei dyddiadur blynyddol.

          Yr Ysgrifennydd wedii hysbysu.

     d) Rhoir mynegai i gynnwys l-rifynnau Llygad y Ffynnon ar y wefan ac ar ddisg. Clywyd nad ywr Ysgrifennydd eto wedi cwblhaur gwaith hwn, ond y bwriada wneud hynnyn fuan.

         Derbyniwyd hynny.

   dd) Hyrwyddo derbyn fersiwn electronig o Llygad y Ffynnon gan aelodaur Gymdeithas.

    Clywyd fod yr Archwiliwr Mygedol, y Trysorydd ar Ysgrifennydd, rhyngddynt, wedi llwyddo i gynyddun sylweddol nifer y rhai syn derbyn y fersiwn electronig yn hytrach neun ogystal r un papur.

     e) Cysylltu r aelodau hynny oedd heb dalur tl aelodaeth, a diwygior rhestr aelodaeth.

          Clywyd fod y Trysorydd ar Archwiliwr Mygedol wedi diwygior rhestr yn drwyadl, a bod llawer or rhai fun ddyledwyr yn awr wedi talu eu tl aelodaeth o ganlyniad iw hatgoffa.

      f) Gofyn i Rhys Mwyn ymuno r Pwyllgor.

          Gwnaed hynny gan yr Ysgrifennydd, a bu iddo gytuno i ymuno.

 4. Diogelu Data Cyffredinol.   

Clywyd fod dogfen wedii chyhoeddi gan y Llywodraeth yn rhoi canllawiau i gymdeithasau ynghylch y Rheoliad Diogelu Data Cyffredinol sydd ar ddod i rym. Rhaid i Gymdeithas Ffynhonnau Cymru, fel pob cymdeithas arall syn dal data personol ei haelodau, ufuddhau ir Rheoliad.

Clywyd fod y swyddogion eisoes yn dilyn yr arferion a argymhellir gan y Rheoliad, a bod yr Archwiliwr Mygedol wedi llunio Hysbysiad Preifatrwydd iw osod yn Llygad yn Ffynnon yn rheolaidd. Rhaid ir  swyddogion fod yn ymwybodol y gall pobl ofyn am ddiddymu manylion personol a ddelir ar gyfrifiadur.

Yn l y Rheoliad, rhaid rhoi gwybod i bobl sut yr ydym am ddelio efo ceisiadau cyrchiad pwnc. Cynigiwyd a derbyniwyd y dylair Trysorydd ddelio cheisiadau or fath.

Parthed y ffurflen ymaelodi, gellir ychwanegu ati ffurf ar eiriad yn galluogi aelodau i ganiatu cadw gwybodaeth ar y rhestr aelodaeth, ac yn rhoi gwybod iddynt ymhle y gallant gael gwybodaeth am eu hawliau Rheoliad Diogelu Data Cyffredinol. Dywedodd yr Archwiliwr Mygedol y gallai argraffu geiriau ir perwyl hwnnw ar y ffurflenni aelodaeth presennol. Cytunwyd y dylair Ysgrifennydd ac yntau drafod hynny. Gofynnodd y Llywydd am yrru 30 copi or ffurflen ymaelodi ddiwygiedig ato, iddo eu dosbarthu yn l y cyfle.

Cofnodir trwy hyn fod pwnc dyletswyddau swyddogion Cymdeithas Ffynhonnau Cymru o dan y Rheoliad Diogelu Data Cyffredinol wedii drafod gennym. Diolchwyd ir Archwiliwr Mygedol am wneud cymaint o waith ar fyr rybudd er mwyn egluror pwnc cymhleth hwn iw gyd-swyddogion.

Ar gyfer argraffiad nesaf y ffurflen ymaelodi, cytunwyd y dylid cynnwys arni gyfeiriad gwefan y Gymdeithas, a manylion sut mae cyfrannu rhodd ariannol iddi.

5. Adroddiad yr Ysgrifennydd \ Golygydd Llygad y Ffynnon.

Clywyd fod rhifyn diwethaf Llygad y Ffynnon (Nadolig 2017) wedii gyhoeddin rhwydd, gan ddefnyddior argraffwyr blaenorol ym Mwcle, sydd yn rhatach ac yn hwylusach nar wasg ym Mangor a ddefnyddiwyd ar gyfer rhifyn Haf 2017. Trowyd y fersiwn Word electronig yn fersiwn .pdf gan yr Archwiliwr Mygedol, ac fei gyrrwyd at bawb syn ei ddymuno. Mae 26 o 84 aelod y Gymdeithas yn derbyn y fersiwn electronig, bellach. Awgrymwyd y dylid cynnwys ym mhob rhifyn y dyddiad cau ar gyfer cyfraniadau ir rhifyn dilynol. Byddain dda cael adolygiad o lyfr J. Beckerman ar Ffynnon Elian yn y rhifyn nesaf: y Golygydd i ofyn i Tristan Grey Hulse am un. Bydd angen i gyfraniadau at rifyn Haf 2018 gyrraedd y Golygydd erbyn diwedd mis Mai.

6. Adroddiad y Trysorydd.

Cyflwynodd y Trysorydd adroddiad hyd at y 5ed o Fawrth 2018. Y maer sefyllfan well nag y bur llynedd, gyda 142 yn fwy yn y coffrau, yn rhannol oherwydd ei waith yn cysylltu ag aelodau oedd heb ailymaelodi. Bu i ychydig beidio ag ailymaelodi oherwydd eu bod yn heneiddio, au  golwg yn pallu, ond yn gyffredinol bu ymateb da, gyda rhai yn ychwanegu rhoddion ariannol. Diolchwyd ir Trysorydd ar Archwiliwr Mygedol am eu gwaith manwl a thrafferthus gyda hyn.  

Mae derbyn 479 o arian aelodaeth yn ffafriol o gymharu blynyddoedd diweddar; anelir at ragor eleni. Mae 84 o aelodau ar hyn o bryd, 39 yn rhai am oes; 24 yn talu trwy archeb banc (codiad sylweddol), a 21 yn talun flynyddol. Penderfynwyd, onid yw aelod wedi talu erbyn y 1af o Hydref, yna y dylid gyrru llythyr atgoffa ato neu ati, gan ddatgan mai dull y Gymdeithas o dalu yw trwyr banc, onid oes rheswm penodol pam na ellir hynny.

Awgrymodd y Llywydd y dylid cynnwys yn Llygad y Ffynnon apl garedig am gyfraniad ariannol gan y rhai syn derbyn copi papur, gan fod costau postio ac argraffu yn cynyddu. Awgrymodd y Trysorydd y dylid rhoir arian at brosiect penodol, sef cyhoeddi llyfr y Cadeirydd ynghylch  ffynhonnau de Cymru, nas cyhoeddwyd hyd yn hyn. Awgrymodd y Llywydd y dylair Cadeirydd ar Ysgrifennydd ar y cyd fod yn gyfrifol am baratoir gwaith, ac y byddai yntau yn fodlon cynorthwyo gyda gwybodaeth o gasgliadaur Amgueddfa Werin. Gallai hwn fod yn gynllun tair blynedd, gydar Gymdeithas yn cyhoeddi. Gellir cyhoeddi fersiwn electronig am y nesaf peth i ddim arian.

7. Cynlluniau ar gyfer y dyfodol:

                     Cynhelir y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol ar Orffennaf yr 21ain ym Mhlas Tan-y-bwlch. Mae angen trefnur cyfarfod flwyddyn o flaen llaw, ac awgrym y Llywydd oedd bod angen denu pobl yno trwy hysbysrwydd o flaen llaw.

 

                     Cyfarfod y Gymdeithas yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd, ddydd Mawrth y 7fed o Awst 2018. Mae ystafell wedii harchebu gan yr Ysgrifennydd, a thalwyd amdani. Bydd y Llywydd yn traddodi ynghylch Ffynhonnau Caerdydd; cyhoeddwyd crynodeb yn Y Dinesydd eisoes. Ymddiheurodd y Llywydd am gynllunio geiriad y dystysgrif ddiolch i Thelma a Barry Webb heb ymgynghori r Gymdeithas, ond roedd angen brys er mwyn ei chwblhau mewn pryd. Maer Llywydd am dalu i Tegwyn Jones, Bow Street, am y llythrennu, ond awgrymodd y gallair Gymdeithas, efallai, gyfrannu at hanner pris y fframio. Cytunwyd i hynny.

Yr Ysgrifennydd i  gyfieithu ar y pryd os daw Thelma a Barry ir cyfarfod anrhydeddu yn yr Eisteddfod. Ar gynnig y Llywydd, cytunwyd i anfon tocyn o ffurflenni ymaelodi ac l-rifynnau Llygad y Ffynnon iddo, iw rhoi yn ller Amgueddfa Werin yn Lle Hanes yr Eisteddfod eleni.

 

                     Cyfarfod y Gymdeithas yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Conwy, 2019

Awgrymodd y Llywydd y dylair Gymdeithas anelu at ymbresenoli yn y Lle Hanes yn Eisteddfod 2019, gan y bydd nifer dda or aelodau yno. Dywedodd y Cadeirydd y byddai angen i rywun fod ynon barhaus, ac na cheir yno ddim ond darn o fwrdd ar wal y tu cefn.

Yn siaradwr posibl yn y cyfarfod yn yr Eisteddfod, awgrymwyd Gareth Pritchard, sydd yn byw yn Rhiwledyn, Llandudno: y Cadeirydd i ofyn iddo, daw ateb erbyn Cyfarfod Cyffredinol y Gymdeithas yng Ngorffennaf. Yn enwau eraill awgrymwyd Janet Bord neu Angharad Wynne, sydd yn wybodus, ac yn byw ger Llantrisant. Cynhelir Eisteddfod Genedlaethol 2020 yng Ngheredigion.

                     Ethol rhagor o aelodau Cyngor.

Gan fod nifer aelodaur Cyngor yn prinhau, awgrymwyd y canlynol yn rhai y gellid gofyn iddynt a fyddai ganddynt ddiddordeb mewn dod yn aelodau ohono:

Janet Bord; Elfed Gruffydd;  Anne Owen; Bleddyn Jones Swyddog AHNE Llŷn; Einion Tomos, Archifydd Prifysgol Bangor; Steffan ab Owain; Hedd Ladd-Lewis; Cynan Jones, Beddgelert; Tecwyn Vaughan Jones; Dafydd Whiteside Thomas, Llanrug, ac Angharad Wynne, Llantrisant. Cytunodd y Trysorydd i ofyn i Angharad Wynne. Penderfynwyd cysylltu r unigolion hyn, gan eu cael yn aelodau or Gymdeithas yn gyntaf, onid ydynt eisoes. 

 

                     Ystyried penodi Swyddog Cyhoeddusrwydd.

Tybiair Llywydd bod angen un, ond bod rhaid cael rhywun sydd ar gael i wneud y gwaith. Dywedodd fod angen rhoi rhagor o gyhoeddusrwydd ir Gymdeithas, a rhannu baich yr Ysgrifennydd / Golygydd Llygad y Ffynnon. Gan y byddain swydd wirfoddol, byddain rhaid cael rhywun sydd chariad at ffynhonnau, yn ogystal ag amser, egni ac ymroddiad. Os gellir cael rhagor o aelodau, efallai y gellir cael hyd i rywun yn eu plith.

Penderfynwyd ailgyhoeddir alwad am Swyddog Cyhoeddusrwydd a ymddangosodd yn rhifyn diwethaf Llygad y Ffynnon.

8. Unrhyw fater arall.

 

                     Dywedodd y Llwydd fod sawl cymdeithas bellach yn cynnal cyfarfodydd ffn, neu Skype. Pan fo angen trafod materion penodol, pendant, er enghraifft, ac er mwyn arbed costau teithio. Nid ywr dechnoleg ddim yn broblem.

               Penderfynwyd ystyried yr awgrym.

                     Dyddiad y cyfarfod Cyngor nesaf: penderfynwyd gadael y pwnc tan y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol nesaf.

 

                     Cyfarfod Cadwch Cymrun Daclus ym Mhlas Glyn-y-weddw yn Nhachwedd 2017. Dywedodd y Trysorydd y bun gyfarfod buddiol, a fu yno ac mewn cysylltiad r trefnydd, Angharad Wyn. Ym mis Mawrth eleni anfonwyd at Cadwch Cymrun Daclus adroddiadau or tri chyfarfod a gynhaliwyd yn Llŷn, Brycheiniog a Sir Benfro, gan argymell adfer 20 o ffynhonnau, cael cynllun codi ymwybyddiaeth leol, a phobl iw gwarchod au cynnal.

Yr ydys yn aros am adborth gan Cadwch Cymrun Daclus. Mae angen gwaith cyllido i baratoi cais iw roi gerbron Cronfar Loteri.

 

                     Wrth ir Llywydd gyflwyno i Richard Segget or Comisiwn Henebion, arbenigwr ar dai cynnar, gopi o ail argraffiad ei gyfrol ynghylch Hedd Wyn, darfu iddo sn wrth y Comisiwn y byddain dda iddynt roi ar eu hagenda gynnal arolwg safonol o ffynhonnau gan ddefnyddior holl wybodaeth sydd ar gael ac wedii chrynhoi. Nid ywr pwnc yn cael ei ystyried gan y Comisiwn ar hyn o bryd, felly dylair Gymdeithas ysgrifennu atynt. Dywedodd y Cadeirydd ei bod wedi ysgrifennu atynt flynyddoedd yn l, ond mair ateb oedd bod angen i ffynnon fod nodweddion neilltuol yn y gellid ei chofrestru ai gwarchod. Penderfynwyd ailysgrifennu at y Comisiwn.

 

                     Awgrymodd yr Archwiliwr Mygedol y dylid cael gofod yn Llygad y Ffynnon  ar gyfer yr aelodau. Byddai yn cynnwys materion megis yr isod:

1.                   Pwy ywr swyddogion, gyda lluniau ohonynt.

2.                   Cofnodion y Pwyllgor Gwaith ar Cyngor

3.                   Hysbysiad Preifatrwydd o dan Rheoliad Diogelu Data Cyffredinol

4.                   Hysbysebion y Gymdeithas

5.                   Gwybodaeth am y wefan, Cryno ddisg Llygad y Ffynnon  ayb

Derbyniwyd yr awgrym.

Gan nad oedd dim rhagor iw drafod, daeth y cyfarfod i ben am 16:15 or gloch.

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

FFYNNON PEN-Y-BRONNYDD, TREGARTH

 

Ffynnon Pen-y-bronnydd, Tregarth.

 

Y ffynnon yn ei chynefin. Maer bibell ddraenio ar waelod y llun yn mynd dŵr i gae islaw..

Saif rhes tai Pen-y-bronnydd (neu Ben-y-bronydd) yng nghymuned Tregarth, ar ochr orllewinol Ln Tal Cae syn arwain or A5 i Dregarth, yng Nghyfeirnod Arolwg Ordnans SH 60342 68738. Cofnodwyd yr enwr tai gyntaf tuar flwyddyn 1900, ond ceir yr enw Pen y bronnith yn nogfen Ystd y Penrhyn dyddiedig 1717.

Rhed llwybr o Ln Tal Cae heibio i flaen y rhes tai, i gyfeiriad Cororion. Gam neu ddau chwith or llwybr, mewn clwt o dir gwlyb, ceir ffynnon adeiledig at ddefnydd gwlad. Nid ywn ffynnon sanctaidd: maen gyflenwad dŵr go ddibynadwy at ddibenion  beunyddiol; rhywbeth syn gynyddol brin y dyddiau hyn.

Fis Tachwedd diwethaf daeth i sylw Cymdeithas Ffynhonnau Cymru bod cais wedii wneud gan gwmni Cornerstone Telecommunications Infrastructure Ltd (Slough) am ganiatd cynllunio ar gyfer codi mast telathrebu 17.5m, dau gabinet offer, un cabinet mesurydd ac offer cysylltiedig ar y tir yn union y tu l ir ffynnon. Barn y rhai cyfarwydd r safle yw y gallai hyn arwain at ddifrodi neu hyd yn oed ddileur ffynhonnell hon.

Wedi ymweld r safle, gyrrwyd gwrthwynebiad at Gyngor Gwynedd yn enwr Gymdeithas, yn gofyn nid am atal y cynllun, ond am leolir mast ar offer ychydig ymhellach or ffynnon ei hun. Teimlid y byddai hynnyn gyfaddawd derbyniol gan bawb. Cyhoeddwyd yn y North Wales Chronicle 17.5.18, fodd bynnag, fod y Cyngor wedi penderfynu caniatur cais cynllunio er gwaethaf pob gwrthwynebiad.

Nid oedd unrhyw reswm cynllunio, meddid, yn erbyn hynny, ac roedd cais blaenorol ar safle 200 medr ir de wedii atal oherwydd yr effaith bosib ar heneb gofrestredig Cytiau Parc Gelli.

                Howard Huws

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

YN EISIAU: SWYDDOG CYHOEDDUSRWYDD

Mae ar Gymdeithas Ffynhonnau Cymru angen Swyddog Cyhoeddusrwydd er mwyn cynyddu diddordeb y cyhoedd ym mhwnc ffynhonnau Cymrun gyffredinol, ac yn eu harwyddocd hanesyddol a diwylliannol. Hynny er mwyn ceisio diogelu ein ffynhonnau, a chadw a lledaenu gwybodaeth yn eu cylch. Gwaith y Swyddog fydd:

 

                     Tynnu sylw at ffynhonnau lleol, eu hanes au traddodiadau, gan ysgogi casglu gwybodaeth amdanynt;

                     Codi ymwybyddiaeth ynghylch ffynhonnau ymysg cynghorau lleol a chymdeithasau bro;

                     Annog ysgolion i gyflwyno ffynhonnau lleol i blant yn rhan ou gweithgareddau addysgiadol;

                     Diogelu ffynhonnau rhag eu difrodi, eu hanghofio neuu colli;

                     Hyrwyddo Cymdeithas Ffynhonnau Cymru a chynyddu ei haelodaeth.

Swydd ddi-dl, wirfoddol fydd hon, ond byddain ychwanegiad gwerthfawr at grynodeb gyrfa unrhyw unigolyn syn amcanu gweithio ym meysydd cadwraeth, addysg, hanes neu gymdeithaseg.  

Y maen swydd ddelfrydol at gyfer unigolyn brwdfrydig a gweithgar o unrhyw oedran, ac yn neilltuol ar gyfer rhywun sydd am brofiad gwaith cyn mynd ymlaen i addysg bellach neu swydd arall.

Y maer Gymraeg yn hanfodol ar gyfer y swydd hon, a byddai trwydded yrru yn fanteisiol iawn. Dylair sawl sydd diddordeb gysylltu r Ysgrifennydd yn cyfarchiad@yahoo.co.uk neu trwy alw 07870 797655 / 01248 351503.

 

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

HYSBYSIAD PREIFATRWYDD (yn unol r Rheoliad Diogelu Data Cyffredinol)

Mae gan y gymdeithas wybodaeth am enwau, cyfeiriadau, rhifau ffn a chyfeiriadau e-byst aelodau mewn ffeil ar gyfrifiadur. Cafwyd y wybodaeth hon or ffurflen gais am aelodaeth a dderbyniwyd gan y Gymdeithas. Defnyddir yr wybodaeth i gysylltu r aelodau ynglŷn materion yn ymwneud r Gymdeithas, megis cylchredeg ein cylchgrawn Llygad y Ffynnon, ac i brosesu tanysgrifiadaur aelodau . Bydd y data y maer Gymdeithas yn ei gadw yn cael ei drin yn gyfrinachol, gyda hawl gweld gan Swyddogion y Gymdeithas yn unig. Pan ddelo aelodaeth i ben diddymir cofnod yr aelod oddi ar y ffeil aelodaeth. Mae gan Aelodau hawl i gopi caled, o fewn mis o ofyn amdano, or  wybodaeth amdanynt a gedwir gan y gymdeithas, ar hawl i ofyn am gywiro eu gwybodaeth neui diddymu oddi ar y cyfrifiadur. Ynghylch y materion hyn dylid cysylltu Thrysorydd y Gymdeithas. 

Derbynwyd yr uchod gan Bwyllgor Gwaith y Gymdeithas ar Mawrth y 24ain o Ebrill 2018.

 CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

Llygad y Ffynnon yw cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Y golygydd yw Howard Huws, Bangor, a gellir gyrru unrhyw gyfraniad ato yn golygydd@ffynhonnau.cymru. Gellir ei alw ar 01248 351503 neu 07870 797655.

Mae pob croeso i unrhyw un sydd diddordeb yn natur, hanes ac arwyddocd ffynhonnau Cymru ymuno r Gymdeithas. Y tl aelodaeth yw 10 y flwyddyn i unigolion, 15 i deulu, ac 20 i gorfforaeth; ac anogir pawb i dalu trwy archeb banc uniongyrchol, os gwelwch yn dda maen arbed cymaint o drafferth. Er mwyn ymaelodi, neu adnewyddu aelodaeth, llanwch y ffurflen ar-lein yn http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffurflen_aelodaeth.htm a gyrrwch hi at Gwyn Edwards yn trysorydd@ffynhonnau.cymru, neu cysylltwch Gwyn neu unrhyw swyddog arall yn uniongyrchol.

Cofiwch fod l-rifynnau 1-40 Llygad y Ffynnon yn awr ar gael ar gryno-ddisg. Maen drysorfa o wybodaeth ynghylch ffynhonnau ein gwlad, a hynny am ddim ond 6.50c. Er mwyn archebu copi, cysylltwch Dennis Roberts yn dennis.h.roberts@btinternet.com.

Cofiwch hefyd am WEFAN Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn www.ffynhonnau.cymru, neu gallwch ein canfod tan Ffynhonnau Cymru. Mae yno doreth o wybodaeth, gan gynnwys manylion ffynhonnau unigol, copau o l-rifynnau Llygad y Ffynnon, manylion a hanes y Gymdeithas, a ffurflen ymaelodi ar-lein.

CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC CFfC

 

Home Up