Home Up

Llygad y Ffynnon

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru.

Rhifyn 41, Nadolig 2016.

  Croeso i Lŷn!

 

Gwynfor Ellis yn ei elfen wrth y Ffynnon Fyw.

Cawsom ddiwrnod wrth ein boddau ddydd Sadwrn yr 16eg o Orffennaf, pryd y cynhaliwyd Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yng Nghanolfan Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr. Daeth criw go dda at ei gilydd, ac wedir Cyfarfod Cyffredinol ei hun yn y bore, aeth tua dwsin ohonom ymlaen ar wibdaith trwy Lŷn yn y pnawn, gan ymweld thair ffynnon tan arweiniad brwdfrydig a gwybodus Gwynfor Ellis, Mynytho.

 Y ffynnon gyntaf yr ymwelwyd hi oedd Ffynnon Felin Bach ar ffin orllewinol Pwllheli, tua chwarter milltir ir dwyrain o Bont Pen-sarn (Cyfeirnod Ordnans SH 236429  335324; Cod Post LL53 5TF). Maen adeilad rhestredig Gradd II, ac fei crybwyllir ym mhryddest Cynan, Mab y Bwthyn:  

Does dim wna fenaid blin yn iach

   Ond dŵr o Ffynnon Felin Bach.

Aethom ymlaen wedyn i Fynytho, lle ceir ffynnon nodedig a lwyr adferwyd yn ddiweddar, sef y Ffynnon Fyw.

Mae hon yn darddell ddiddorol iawn, a gysegrwyd yn wreiddiol yn enw Curig Sant. Maei henw Ffynnon Fyw, braidd yn anarferol yng Nghymru, er fei ceir yn gyffredin yng Ngwlad Groeg megis symbol or Forwyn Fair, tarddler dyfroedd bywiol. Y mae o ddiddordeb neilltuol i aelodaur Gymdeithas hon oherwydd y modd yi llwyr adferwyd yn ddiweddar. Ar un adeg yr oedd agos wedii cholli yng nghanol drysni a llaid, ond trwy waith caled, penderfynol fei cliriwyd ac fei hatgyweiriwyd yn drylwyr iawn, fel ei bod bellach yn wirioneddol werth ei gweld. Os ydych am ymweld hi, fei ceir y tu cefn o gapel Horeb, Mynytho, yng Nghyfeirnod Ordnans SH 30908 30876, Cod Post LL53 7RS.

 

Ffynnon Fyw, Mynytho, wedi ei hadfer.

Ceir rhagor o hanes adfer y Ffynnon Fyw yn Rhifyn 15 (Nadolig 2003) Llygad y Ffynnon.

Aethom ymlaen wedyn at y drydedd ffynnon ar ein gwibdaith, sef Ffynnon Engan, Llanengan. Dyma ffynnon a achubwyd o ddifancoll trwy ymdrechion Ken ac Eirlys Gruffudd, ac y maen hyfryd ei gweld yn ei chyflwr presennol, ac er 1996 yn Adeilad Rhestredig Gradd II.

Bu bri mawr ar gysegrfa Einion Frenin yn Llanengan cyn y Diwygiad Protestannaidd.

 Yn l cywydd Hywel ap Dafydd ab Ieuan  (tua 1460) i eglwys Einion Frenin:

Gorffenaist gaer y ffynnon,

 A thŵr rhudd it wneuthur hon.  

Cofnododd Leland bererindota mawr yno pan ymwelodd yntau r fan ym 1538. Parheid i godi dŵr ohoni at ddibenion bedyddio cyn ddiweddared dechraur 20fed ganrif, a dywed H.R. Roberts yn ei Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn (1910) y gellid gweld yno wal gerrig betryal, seddi a grisiau.

Eithr ni wyddai na Myrddin Fardd na Francis Jones amdani, ac erbyn ymweliad y Comisiynwyr Brenhinol ym 1964 nid oedd yno ond  ychydig olion gwaith cerrig. Maer ffynnon fel y mae heddiw yn tystio i waith adfer trylwyr yn y 1990au, ac ychwanegwyd at harddwch y safle gan waith tirlunio crefftus ogylch all-lif y ffynnon.

Ffynnon Engan, Llanengan.

Ceir Ffynnon Engan yng Nghyfeirnod Ordnans SH 229307 327079, Cod Post LL53 7LL.

 Dwin sicr y cytunai pawb fu ar y wibdaith y cafwyd pnawn gwerth chweil, gyda gweld y ffynhonnauyn yn eu cyflwr presennol

yn hwb mawr inni yn ein hymdrechion i ddiogelur gweddill.  

 

Mae modd llwyddo!

 cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol Cymdeithas Ffynhonnau Cymru

Canolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr, 16.7.2016.

 Croesor Cadeirydd. Croesawyd pawb ir Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol gan yr Ysgrifennydd (H. Huws) ar ran y Cadeirydd (D. Jones).


Ymddiheuriadau:
Nia Rhosier.

1. Cofnodion Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol 2015.  

Darllenwyd y cofnodion. Cynigiwyd ac eiliwyd eu bod yn gywir, a phleidleisiwyd o blaid hynny.

2. Cofnodion Cyfarfod Pwyllgor y Gymdeithas, Canolfan y Fron Goch, Caernarfon, 17.11.15.

a.) Penodwyd Howard Huws yn Olygydd Llygad y Ffynnon, gydag Anne Williams i gynorthwyo gyda darllen y proflenni.

3. Cofnodion Cyfarfod Cyngor y Gymdeithas, Plas Tan y Bwlch, Maentwrog, 9.4.2016.

a.) Clywyd fod Anne Williams yn dymuno ymddiswyddo or Cyngor. Derbyniwyd ei hymddiswyddiad, gyda diolch iddi am ei holl waith.

b.) Penodwyd Dafydd Jones yn Gadeirydd.

c.) Penodwyd Howard Huws yn Ysgrifennydd.

4. Y Rhestr Aelodaeth.

Penderfynwyd fod angen adolygur rhestr aelodaeth, er mwyn gweld pwy syn parhau i dalur tl aelodaeth blynyddol. Os oes rhai nad ydynt, yna byddwn yn eu hatgoffa.

5. Llygad y Ffynnon.

Penderfynwyd y dylid gyrrur cylchgrawn allan ar ffurf electronig i bob aelod, ac eithrior rhai syn datgan eu bod am dderbyn copi papur. Bydd hyn yn arbed llawer o draul cyhoeddi.  Hyd yn hyn, mae 3 o 110 aelod y Gymdeithas wedi gofyn am gopi digidol. Bydd rhifynnau 1-40 Llygad y Ffynnon ar gael ar ddisg yn y dyfodol agos am 6.50c yr un, ac y mae ffurflen archebu ar gael.

6. Archifaur Gymdeithas.

Ar awgrym y Dr Robin Gwyndaf, penderfynwyd y dylid gyrrur archifau ir Llyfrgell Genedlaethol. Talodd Robin Gwyndaf deyrnged ir rhai fun cynnal y Gymdeithas, ac yn arbennig i Eirlys Gruffydd ar diweddar Ken Gruffydd, am eu gwaith yn ystod y blynyddoedd.

7. Adroddiad yr Ysgrifennydd.

Darllenwyd adroddiad gan Eirlys Gruffydd, yn amlinellu hanes sefydlur Gymdeithas ym Mehefin 1996. Cyhoeddwyd dwy gyfrol ar ffynhonnaur gogledd ar canolbarth. Bu cydweithio chymdeithasau eraill, a gobeithiwyd sefydlu cymdeithas i gynnwys pawb sydd diddordeb mewn ffynhonnau: ond wedi ymadawiad y Dr Jonanthan Wooding i Awstralia, ni ddaeth ddim or bwriad hwn. Y sefyllfa o hyd yw nad yw ffynhonnau wediu diogelu yn swyddogol.

Adroddiad yr Ysgrifennydd (parhad). Eto, bu cynnydd yn y diddordeb mewn ffynhonnau, ac yn yr aelodaeth. Mae pob aelod newydd yn cael dau neu dri chopi o rifynnau blaenorol Llygad y Ffynnon, ac y maen dda gweld y gwaith yn parhau.

8. Adroddiad y Trysorydd.

Rhannwyd copi or fantolen ariannol ddiweddaraf. Gan na fu Trysorydd am y rhan fwyaf or llynedd oherwydd marwolaeth Ken Gruffydd, bu Eirlys yn talu oi phoced ei hun am rai pethau cyn y penodwyd Trysorydd newydd, felly ad-dalwyd rhagor na 400 o bunnoedd iddi. Mae hynny wedii ddangos ar y fantolen. Mae 505 yn y cyfrif cyfredol, a 1,892 yn y cyfrif cadw, sef cyfanswm o 2,907 ar hyn o bryd. Y mae rhai pobl yn parhau i dderbyn Llygad y Ffynnon, ond heb dalu aelodaeth: felly mae rhestr wedii thynnu o bobl nad ydynt wedi talu ers 3 blynedd, a bydd y Trysorydd (G. Edwards) yn cysylltu nhw. Oni thalant, rhoddir y gorau i yrrur Llygad atynt. Diolchwyd i Dennis Roberts yr Archwiliwr am ei gyngor ai ofal.

Dywedodd R. Gwyndaf nad gwaith Trysorydd nac unrhyw swyddog arall yw atgoffa pobl eu bod heb dalu. Yng Nghymdeithas y Cymod, mae pob aelod newydd yn talu trwy archeb banc: ac awgrymodd y dylai Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ddilyn y drefn honno. Dywedodd E. Gruffydd bod pobl wedi cael ffurflen ir perwyl hwnnw. Awgrymodd R.Gwyndaf y dylid gorfodi hynny. Clywyd bod 10 yn talu trwy archeb banc ar hyn o bryd. Mae 39 o aelodau am oes nad oes unrhyw enillion ychwanegol yn deillio ohonynt. Rydym bellach yn gyrru at bawb: a phenderfynwyd onid ywr rhai na ddarfu dalur llynedd neur flwyddyn gynt yn ymateb, y rhoddir y gorau i yrrur Llygad atynt. Awgrymodd D. Roberts y dylai talu trwy archeb banc ddod yn orfodol i aelodau newydd yn y dyfodol.

Diolchwyd i Gwyn Edwards a Dennis Roberts am eu gwaith.

9. Adroddiad yr Archwiliwr Mygedol.

Cafwyd adroddiad gan Dennis Roberts fod y cyfrifon wediu harchwilio ganddo au cael yn gywir.

10. Adroddiad Golygydd Llygad y Ffynnon.

Mae Llygad y Ffynnon wedii gynhyrchu ar gyfrifiadur, ai roi i argraffwr ym Mwcle gydag archeb am nifer o gopau: y pris yw 80 am 120 o gopau. Gan fod rhai aelodau wedi mynegi y byddain well ganddynt gopau papur, cytunwyd y dylair Golygydd newydd (H. Huws) gael prisiau gan argraffwyr ardal Bangor. Penderfynwyd y dylid ystyried penodi Swyddog Aelodaeth i helpur Ysgrifennydd, cynyddu aelodaeth a chael aelodau i adnewydduu tanysgrifiad, mewn cyfarfod Pwyllgor yn y dyfodol.

Dywedodd R. Gwyndaf fod hwn yn gyfle newydd i gael rhagor o aelodau. Dylid chwilio am argraffwyr newydd, ond cadwr safon.

COFIWCH FOD YNA WASTAD GROESO I CHI GYFRANNU ERTHYGLAU, HANESION, LLUNIAU, NEWYDDION A MANION I LLYGAD Y FFYNNON! MAE POB TAMAID BACH O WYBODAETH YN CYFRANNU AT Y DARLUN CYFAN O GYFOETH EIN TREFTADAETH!

11. Cynlluniau ar gyfer y dyfodol.

a). Dywedodd R. Gwyndaf ei fod yn frwd dros sefydlu Lle Hanes yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Dylair Gymdeithas fod yno, ond rhaid cael aelodau i fod yn gyfrifol am ofalu am safler Gymdeithas Ffynhonnau. Holwyd ynghylch cost y bwriad, a dywedodd R. Gwyndaf y dylid ystyried y syniad, o leiaf.  

b). Cyfarfod Eisteddfod Genedlaethol 2016, Y Fenni. Cynhelir cyfarfod y Gymdeithas ym Mhabell y Cymdeithasau 2, ddydd Mercher 3.8.16, am 12:30. Bydd y Dr Robin Gwyndaf yn traddodi cyflwyniad ynghylch Cyfoeth Ffynhonnau Cymru. Mae R. Gwyndaf wedi gyrru llythyr yngylch y cyflwyniad at bapurau bro er mwyn tynnu sylw at yr achlysur a chynyddu diddordeb.*

12. Unrhyw fater arall.  

a). Ar bleidlais unfrydol, penodwyd Eirlys Gruffudd yn aelod anrhydeddus or Pwyllgor.

b). Tynnodd R. Gwyndaf sylw at gyfrol Maritime Wales in the Middle Ages gan y diweddar Ken Lloyd Gruffydd, a oedd yn arbenigwr yn y maes. Mae Eirlys Gruffydd wedii dwyn trwyr wasg, ar pris yw 25 yr un.

13. Dyddiad a lleoliad y cyfarfod cyffredinol nesaf.

Gan fod adroddiadaur banc yn dueddol o gyrraedd yn hwyr ar gyfer y Cyfarfod Cyffredinol yng Ngorffennaf, awgrymwyd cynnal y Cyfarfod Blynyddol ychydig hwyrach ymlaen yn y flwyddyn.  Penderfynwyd ar ddydd Sadwrn yr 22ain o Orffennaf 2017.

Gofynnodd R. Gwyndaf a oes modd gwneud cais i gyfarfod Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ddod yn rhan o raglen swyddogol Canolfan Uwchgwyrfai? Byddai wedyn yn cael cyhoeddusrwydd yn neunydd Canolfan Uwchgwyrfai. Dywedodd Anne Williams y byddair Ganolfan yn fodlon ystyried y mater, pe bair Gymdeithas yn cynnal darlith. Efallai na fyddai modd cynnwys gwybodaeth am Gyfarfod Cyffredinol yn unig.

Clywyd fod pris Canolfan Uwchgwyrfai yn 15 yr awr, gan gynnwys paned. Ceir Tan-y-bwlch am ddim, os bydd ystafell ar gael.

Awgrymodd R. Gwyndaf y dylid cysylltu efo Tan-y-bwlch i ofyn a fyddai lle ar gael: Eirlys Gruffydd i holi. Onide, parhau efo Canolfan Uwchgwyrfai. Rhoddir yr wybodaeth yn rhifyn nesaf Llygad y Ffynnon. Dirprwywyd ir Swyddogion yr hawl i benderfynu hyn cyn gynted ag y bo modd.

Diolchwyd i Marian Elias or Ganolfan am ddarparu lluniaeth ysgafn.

Gyda hynny daeth rhan ffurfiol y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol i ben, ac aeth yr aelodau ar daith chwilio ffynhonnau Llŷn. Penderfynwyd ymweld Ffynnon Felin Bach, Pwllheli; Ffynnon Fyw, Mynytho; a Ffynnon Engan, Llanengan.

*A da dweud y cafwyd cyflwyniad gwerth chweil gan y Dr Robin Gwyndaf ar destun Cyfoeth Ffynhonnau Cymru ar ddydd Mercher Eisteddfod y Fenni.

cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

Cydymdeimlad: ar ran Cymdeithas Ffynhonnau Cymru, dymunwn fynegi ein cydymdeimlad r Dr Robin ac Eleri Gwyndaf ar achlysur eu 

 colled drist fis Hydref eleni, pan laddwyd eu mab-yng-nghyfraith, Eifion Gwynne o Aberystwyth, mewn damwain yn Sbaen.  

cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

 

Croeso yma i un arall on haelodau, JANET BORD, sydd wedi hen ennill ei phlwyf ym maes yr ymchwil i ffynhonnau, eu hanes au harwyddocad. Mae ei llyfrau ai herthyglaun batrwm o ysgolheictod gofalus a thrylwyr, a phleser mawr yw derbyn ganddir wybodaeth ganlynol ynghylch Ffynnon Dudur.  

Ffynnon Dudur, Darowen, Maldwyn

Darfu i Tristan Gray Hulse a minnau ymweld Darowen, yn ymyl Machynlleth ym Mhowys, yn Ebrill 2016 i chwilio am Ffynnon Dudur. Dyma ffynnon y sant or chweched ganrif, Tudur, a sefydlodd eglwys Darowen, lle y dywedir yi claddwyd. Bu ganddo gysylltiadau Sir Ddinbych, hefyd, gan fod ffynnon arall yn Llanelidan yn dwyn ei enw.

Yn l cofnod Ymddiriedolaeth Archeolegol Clwyd Powys (PRN 1725), mae Ffynnon Dudur ym mhen gogledd-orllewinol mynwent Darowen, bellach ar ffurf draen y tu allan i wal y fynwent. Yn l ffynhonnell arall a ganfm ar-lein, fodd bynnag, y maer ffynnon mewn cae ir de-ddwyrain or eglwys. Mae map Arolwg Ordnans o ddiwedd y 19eg ganrif yn dangos ffynnon (megis W) yn y man olaf, ond nis enwir. Cysylltais r Parchedig Roland Barnes, na wyddai ymhle y ceid Ffynnon Dudur: ond cyfeiriodd ef ni at Mrs Wigley, un or trigolion lleol, a gytunodd in cyfarfod yn yr eglwys. Cyfarfuom yn l ein cynllun, ac er na wyddai Mrs Wigley, chwaith, ymhler oedd ffynnon y sant, roedd yn ymwybodol or ffynnon yn y cae.

O flaen yr eglwys mae clwt bach trionglog o dir a ddefnyddir yn faes parcio, gyda ln fach yn arwain i lawr oddi yno. Ar yr ochr chwith, ym mhen y ln, ceir git syn arwain i mewn i gae. Ir chwith or git ceir hen bwmp haearn, ac ir dde, tŷ unllawr or enw Caerffynnon. Yn y cae y maer llwybr yn mynd yn syth ymlaen hyd ymyl gardd y tŷ unllawr, ac yn union y tu draw i ben yr ardd, ar y dde, ceir pant gwlyb wedii ffensio, yn llawn tyfiant, lle gellid gweld y ffynnon yn union yn ei ganol: ond mae wedii hesgeuluson arw.

Y maer hyn syn ymddangos yn debyg i glawr carreg wedii guddio, gan fwyaf, tan ddalennau haearn gwrymiog, gyda changhennau or gwrych amgylchynnol (sydd wedi tyfun wyllt) yn gorwedd o gwmpas. Wrth inni edrych ar y ffynnon, daeth y ffermwr ir golwg, a chadarnhaodd yntau nad ywr ffynnon byth yn hesb: ond ni wyddai ai Ffynnon Dudur oedd ai peidio. Defnyddid y dŵr, ers llawer dydd, gan yr ysgol ar preswylwyr lleol, gyda phwmp wrth git y cae er eu cyfleuster.

Ni chanfm eto unrhyw gadarnhad dogfennol hanesyddol mai hon, mewn gwirionedd, yw Ffynnon Dudur, ond ymddengys hynnyn debyg. Mae cyfeiriad hanesyddol at y ffynnon mewn tirlyfr o 1663, lle y dywedir yi lleolid ar dir llan Darowen, ac y maer cae lle gwelsom y ffynnon yn ddigon agos ir eglwys i fod yn rhan or tir hwnnw. Ar fap degwm o ddechraur 19eg ganrif maer enw Pant y pistill ar y cae, ond ysywaeth heb enwir pistyll ei hun: ond yr oedd ganddo ei amgae sylweddol ei hun, ac yr oedd popeth yn ei gylch yn cefnogi ein teimlad mai hon, yn wir, yw Ffynnon Dudur. 

Yr oedd y Parchedig Barnes wrth ei fodd o glywed am ein hymweliad, ac ni wastraffodd amser cyn ymweld r ffynnon ei hun. Dywedodd wrthym y bwriadai wneud ymweliad r ffynnon yn rhan o wasanaethau bedyddio yn y dyfodol.

Janet Bord

Awst 2016  

cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

FFYNNONGROYW.

Rhag ofn nad ydych erioed wedi gweld y ffynnon syn rhoi ei henw i bentref Ffynnongroyw yn Sir y Fflint, dyma i chi lun gan Dai Roberts o Fostyn ohoni, diolch i Paul o Gymdeithas Bwcle. Ceir y ffynnon yn Well Lane yn y pentref, a dyma i chi atgofion Ness Davies (ganed 1917) amdani:

 

 Na i ddeu thych chi be on ni yr adag yna ynd, Ffynnongroyw. Wel Ffynnongroyw ydi... dach chin gwbod be ma... maen feddwl, ynt, bo gynnon ni ffynnon yma. A mi odd in groyw. Ag odd y ffynnon... dyma Well Lane, man nwn galw... dach chin gweld? Wel yn ganol y pentra, i lawr yn Well Lane ma, mi o na ffynnon. Mae i yna rwan, ond bo nw di ch hi fyny. A dwi di bod yn deuth y cownsils ma, ond man nw yn deud bod nwn mynd i ail i hagor i. A ma in ffynnon sy di bod yn rhedag ar hyd yr oesoedd. A dena odd yn job mwya ni odd cario dŵr. Ag on in cario i nghartre fi, yndoedd, ag on in cario i ddau ne dri o gartrefi erill, ag on nwn rhoid ceniog. On in lwcus yn cl ceniog.

Gellir clywed atgofion Ness Davies yn https://museum.wales/articles/2011-03-29/The-Welsh-dialect-of-Ffynnongroyw-East-Clwyd/ 

 cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

Ffynhonnau Maramureș, Romania

 

Ddiwedd mis Awst diwethaf treuliais ychydig ddiwrnodau yn rhanbarth Maramureș yng ngogledd Romania, am y ffin r Wcrin. Nid af fi ddim i draethu yma am yr holl ryfeddodau a welais yno: cewch ddarllen rhagor am hynny yn rhifynnau nesaf Llafar Gwlad, os ydych diddordeb. Digon dweud yma y deuthum ar draws dau fath o ffynnon ddiddorol.

 

 

 

Aiasmacwfaint Brsana, ger Sighet ym Maramureș.  

 

 

Eicon Y Ffynnon Fywiol, ac arwydd Dŵr Sanctaidd

 

Uchod mi welwch aiasma, sef ffynhonnell dŵr sanctaidd syn gysylltiedig    safle o bwys crefyddol. Yn yr achos hwn, cwfaint Brsana ger dinas Sighet. Er mor hynafol yr olwg arnynt, in golwg ni, ywr adeiladau pren yno, feu codwyd oll er 1993, ac y maent yn cynnwys math ar dabernacl pren uwchben ffynhonnell dŵr sanctaidd ar gyfer defodaur Eglwys Uniongred ar miloedd pererinion syn ymweld r lle.  

 

Arwydd ffynhonnell dŵr yfadwy gerllaw pistyll.

 

Math arall ar ffynhonnell a welais oedd y tsiwri, sef tarddle dŵr yfed. Arwyddir safler darddell, a bod y dŵr yn addas iw yfed, trwy osod ffon yn y ddaear gerllaw,  ac ar ei phen, gwpan neu lestr i ben i  waered.  

 

Gwelais hwy ar fy nheithiau. Byddai yno bobl yn llenwi piseri a chaniau r dŵr, oherwydd er bod gan ardaloedd trefol Romania gyflenwadau dŵr go ddiogel a dibynadwy, mae llawer or farn nad yw dŵr tap iw gymharu dŵr yr hen ffynnonellau dibynadwy fun cyflenwi eu hynafiaid ers canrifoedd. Yn aml nid oes dŵr tap yng nghefn gwlad: maer trigolion yn dibynnu ar eu ffynhonnau eu hunain, a chodwyd eu tyddynnod gyda golwg ar leoliad y cyflenwad dŵr agosaf. Mae dŵr, wedir cwbl, yn drwm drybeilig iw gario!

HH.

 cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

 

Pleser gennym yw cynnwys yn y rhifyn hwn o Llygad y Ffynnon ran gyntaf crynodeb o erthygl gan TRISTAN GREY HULSE or Bontnewydd, Llanelwy. Mae Tristan yn aelod or Gymdeithas, ac yn adnabyddus iawn nid yn unig am ei ddiddordeb dwfn mewn ffynhonnau sanctaidd ac agweddau eraill ar ein treftadaeth ysbrydol, ond hefyd am ei wrthrychedd ai drylwyredd ysgolheigaidd. Ym maes hanes safleoedd sanctaidd, mae hynny o wybodaeth ddibynadwy syn weddill yn aml wedii chuddio tan drwch o ddychmygion, tybiaethau a ffantasau; felly da cael cryman miniog meddwl Tristan i hel yr holl chwyn or ffordd, a chaniatu inni olwg eglur ar ein hetifeddiaeth.

 

Ffynnon Leinw, Cilcain (1)

 

Ceir Ffynnon Leinw, Cilcain yn union ir de o ffordd yr A541 rhwng yr Wyddgrug a Dinbych, yng nghongl ogledd-orllewinol coedwig yn union ir gorllewin or Hendre (Cyfeirnod AO 186 677). Mae hanes y darddell hon yn gymhleth ac, yn aml, yn ddryslyd.

 

Ar ei daith trwy Gymru ym 1188 arhosodd Gerallt Gymro noson yng Nghastell Rhuddlan, lle y clybu:

 Y mae tarddell nepell o Ruddlan, yn rhanbarth Tegeingl, sydd nid yn unig yn treio ac yn llenwin rheolaidd fel y mr, ddwywaith ym mhob pedair awr    ar hugain, ond ar adegau eraill yn aml yn codi ac yn gostwng liw nos a lliw dydd.

 

Yr oedd Gerallt eisoes wedi sylwi ar ffynnon gyffelyb ei hymddygiad ger Castell Dinefwr yn Nyfed.

 

Ym 1572 cyhoeddodd Humphrey Llwyd ei Commentarioli Britannicae Descriptionis Fragmentum, lle crybwyllir bod yn Nhegeingl:

 

Mae yn Nhegeingl ffynnon o natur ryfeddol sydd, a hithau chwe milltir or mr,  ym mhlwyf Cilcain, yn treio ac yn llenwi ddwywaith y dydd. Eto sylwais ar hyn yn ddiweddar, pan gyfyd y lleuad or gorwel dwyreiniol ir de (ar ba adeg y llif yr holl foroedd) bod dŵr y ffynnon hon yn treio ac yn llenwi ar yr adeg honno.

 

Maer frawddeg gyntaf fel petain adleisio Gerallt, ond maen lleolir ffynnon yng Nghilcain. Gŵr o Ddinbych oedd Llwyd: yr oedd yn amlwg yn gyfarwydd Chilcain, ac wedi sylwi ar duedd y ffynnon i fynd yn hesb ar adegau neilltuol or flwyddyn.

 

Y cyntaf in hysbysu ynghylch enwr ffynnon yw David Powel yn ei argraffiad o daith Gerallt Gymro, llei geilw yn Fynon Leinw. Wedi hynny crybwyllir y ffynnon gan Camden ym 1586 a 1603, a Speed ym 1611/12. Ym 1694 rhoddodd Richard Mostyn o Nannerch wybod i Edward Llwyd am Fynnon Leinw, gan ddweud nad oedd nac yn treio nac yn llenwi, er y bu yn y gorffennol, fel y dywedant. Tybiai Mostyn nad Ffynnon Leinw oedd yr un a gofnodid gan Gerallt, ond yn hytrach, Ffynnon Asa, ffynnon sylweddol y dywedid ei bod hithau hefyd yn treio ac yn llenwi.

 

Tua 1699 mae gohebwyr Llwyd yn crybwyll Ffynnon Fihangel a Ffynnon Leinw ym mhlwyf Cilcain;  Ffynnon y Santes Gatrin, Ffynnon y Beili a Ffynnon Maes Garmon ym mhlwyf yr Wyddgrug; ac yn y Cwm, tarddell hynod iawn Ffynnon Asa, y dywedid ei bod yn treio ac yn llenwi gydar mr, ond bod cadw golwg arni am naw awr wedi profi nad gwir hynny.

 

Mae Moses Williams (1723) yn crybwyll nad oedd Ffynnon Leinw, Cilcain bellach yn llenwi ac yn treio, er y dyfalai Williams fod yr enwn awgrymu y bu felly yn y gorffennol. Dywed Thomas Pennant (1781) fod y ffynnon yn un betryal, gyda wal ddwbl oi hamgylch. I grynhoi:

 

         Gerallt Gymro yn crybwyll tarddell yn ymyl Rhuddlan syn treio ac yn llenwi ddwywaith y dydd, ond hefyd yn aml yn ystod y dydd;

         Humphrey Llwyd yn uniaethu tarddell Gerallt ffynnon dreio-a-llenwi ddienw yng Nghilcain, sydd hefyd yn hesb ar adegau or flwyddyn;

         David Powel yn enwir ffynnon yng Nghilcain a grybwyllir gan H. Llwyd, sef Ffynnon Leinw;

         William Camden yn crybwyll ymddygiad hynod ffynnon Cilcain;

         Richard Mostyn ac Edward Llwyd yn awgrymu y byddai Ffynnon Asa, Cwm, yn cyfateb yn well i darddell Gerallt, ac nad yw Ffynnon Leinw, Cilcain, bellach yn ffynnon dreio-a-llenwi.

 

Nid Ffynnon Leinw a Ffynnon Asa mor unig ffynhonnau ou bath. Honnid yr un peth am o leiaf deg arall yng Nghymru, a cheir eraill yn Lloegr. Amhosibl dweud yn sicr pa un or ddwy ywr darddell y clywsai Gerallt Gymro amdani, ond bu cynnwys Ffynnon Leinw yn arolwg daearyddol dylanwadol William Camden, Britannia, yn fodd sefydlun gyhoeddus bod ffynnon yng Nghilcain a fwydid gan darddell a dreiai ac a lenwai.

 

Mewn gwirionedd, ni chadarnhawyd fod unrhyw un or ffynhonnau hyn yn gwneud dim or fath. Mae pob ffynnon yn tueddu i amrywio o ran llif, a llawer yn mynd yn gwbl hesb ar dywydd sych. Gall  dŵr tarddellau ar garreg galch hydraidd, fel rhai Sir y Fflint, lifon afreolaidd, diflannu o dan y ddaear, ac yna ailymddangos drachefn, weithiau gryn bellter i ffwrdd. Nodwyd hynny yn achos plwyf Cilcain ei hun yn Parochialia Edward Llwyd, lle y dywedir bod eu holl nentydd yn plymio. O gofio hynny, ac y gallai peth amser fynd heibio cyn i ddŵr glaw dreiddio trwyr ddaear ar creigiau i ailgyflenwir tarddellau hyn, nid rhyfedd iddynt weithiau ffrydion fyrlymus, ac weithiau beidio. Hynny, maen debyg, a barodd adnabod un ohonynt megis y ffynnon a leinw, ac i bobl dybio bod a wnelo hynny r un grym a yrrai lanw a thrair mr.

 

I Nennius, Gerallt ac Edward Llwyd, yr oedd ymddygiad anarferol tarddellau, llynnoedd a llanwau yn destun rhyfeddod a chwilfrydedd mawr, ond yn anesboniadwy. Rhyfeddod naturiol oedd ffynnon Cilcain gan wŷr dysgedig fel Humphrey Llwyd a Thomas Pennant, hefyd: ond ni cheisient gynnig rheswm am y llenwi ar treio. Yn ei bryddest hirfaith Poly-Olbion (1613), mae Michael Drayton yn mydryddu sylwadau Humphrey Llwyd am y ffynnon yng Nghilcain fel a ganlyn:

 

As also be thy Spring, such wonder who dost win,

That naturally remote, six British1 miles from sea,

And rising on the firm, yet in the natural day

Twice falling, twice doth fill, in most admired wise,

When Cynthia2 from the East unto the South doth rise,

Then mighty Neptune3 flows, then strangely ebbs thy Well;

And when again he sinks, as strangely she doth swell...

 

                 1 Cymreig, hynny yw. 2 Y Lloer. 3 Y mr.

 

Eto, yn ei sylwadau ar gynnwys y gerdd, maer hynafiaethydd John Selden (1584-1654) nid yn unig yn datgan mai Finon Leinw yn Kilken ywr gwrthrych, ond hefyd yn cyfeirio at sylwadau H. Llwyd a Powel, ac at ffynhonnau cyffelyb yn Nhrenewydd yn Notais ym Mro Morgannwg.

 

  rhagddo i hanner awgrymu, i dafod yn ei foch, bod Natur yn darparur fath ryfeddodaun fwriadol er mwyn creu penbleth i ddysgedigion. Yn wir, yr oedd yr hinsawdd ddeallusol yn newid: ac yn ei Micrographia (1665), maer athronydd arbrofol Robert Hooke yn wfftio at y syniad o ryfeddodau naturiol, gan geisio esbonio ymddygiad ffynnon Cilcain trwy ddamcaniaethu y gallair darddell fod chysylltiad tanddaearol r mr. Yr oedd yr Oes Wyddonol ar wawrio.

 

Diddorol a gwers inni yw cydnabod cyn lleied or dysgedigion a ysgrifenasant ynghylch Ffynnon Leinw ai gwelodd erioed. Yr oedd ei statws megis rhyfeddod naturiol yn parhau oherwydd bod awduron yn dibynnu ar awdurdod awduron blaenorol, yn hytrach nai hastudio. Eithr ni ddarfu am y diddordeb yn y ffynnon gyda diwedd oes y rhyfeddodau naturiol. Yn hytrach, caniataodd hynny  ddwyn ir amlwg agweddau eraill ar hanes y ffynnon, a chynnig model newydd agosach, efallai, at y ffeithiau gwirioneddol, a mwy cydnaws hydeimleddau Gothig a Rhamantaidd y ddeunawfed ganrif ar ganrif ganlynol. Y model hwnnw yw bod Ffynnon Leinwn ffynnon sanctaidd.

 

(iw pharhau)

 

cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

 

FFYNHONNAU CYMRU AR SIPSIWN

 

Cyfrol ddiddorol eithriadol yw The Dialect of the Gypsies of Wales John Sampson, a gyhoeddwyd gyntaf ym 1926. Treuliodd Sampson flynyddoedd yn byw gydar Sipsiwn, yn dysgu eu hiaith, yn cofnodi eu chwedlau ac yn astudio eu diwylliant. Rhydd inni olwg ar fyd llefarwyr Romani olaf Cymru, ychydig flynyddoedd cyn ir byd hwnnw ddiflannu. Yma a thraw yn ei gyfrol ceir cyfeiriadau at ffynhonnau neilltuol, ac arferion neu gredoau cysylltiedig nhw. Dyma rai y sylwais arnynt:

 

Am ffynnon ym Mn, dywedir (t.145): Unwaith y flwyddyn byddair darddell hon yn cynhyrfu: a phe bai unrhyw un a gyflawnasai drosedd, megis llofruddiaeth, teflid ef ir dŵr cynhyrfus hwn; ac os oedd iw achub, ac nid ei ddinistrio, byddair dŵr yn ei fwrwn fyw ar dir sych (chwedl ynghylch diheurbrawf mewn tarddell ym Mn).

 

Am ffynnon arall, dywedir (t.148): Arferai fy mam-yng-nghyfraith fwydo hances yn y darddell (yng Nglan-y-mor [sic]) ai fowldion llun calon, ai gosod eton llaith ar ei chalon ei hun (swyn i wella afiechyd a achosid gan wrachyddiaeth). Ymhellach (t.179-180): Dwi wedi fy witsio. Af yno, ir ffynnon fechan yng Nglan-y-mr, ac ymolchaf, ac yfaf oi dŵr (dywedwyd gan Syforella Wood).

 

Rhestrir rhai ffynhonnau eraill, hefyd, au henwau Romani yn aml yn gyfieithiadau or Gymraeg:

 

I gozhvali cheni (y ffynnon swyn): Ffynnon hud, tarddell iachaol; yn enwedig honno yn Llandrillo-yn-Rhos.

Glanimoraki cheni (ffynnon Glan-y-mr): Tarddell iachaol ddirgel yng Nglan-y-mr.

I cali cheni (y ffynnon ddu): Ffynnon Ddu, yn ymyl y Drenewydd.

I loli cheni (y ffynnon goch): Cae Coch, yn ymyl Trefriw (ffynnon ddurllyd).

Saraci cheni (ffynnon Sara): Ffynnon Sara, Clawddnewydd.

I iŵzhi cheni (y ffynnon bur): Ffynnongroyw, yn ymyl Mostyn.

I chenako gaf (ller ffynnon): Treffynnon.

 

Gallai rhywun dybio y byddai ffynnon glan-y-mr yn enw addas ar Ffynnon Drillo yn Llandrillo-yn- Rhos, ond mae rhestr Samson yn awgrymu mai dwy wahanol ffynnon ydynt. A all unrhyw un awgrymu ymhlen union y mae, neu yr oedd, Ffynnon Glan-y-mr? Ac a ŵyr unrhyw un pa darddell oedd honno ym Mn y bwriwyd troseddwyr tybiedig iddi? Byddain ddiddorol iawn gwybod!

 cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf

 

Llygad y Ffynnon yw cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Y golygydd yw Howard Huws, Bangor, a gellir gyrru unrhyw gyfraniad ato yn golygydd@ffynhonnau.cymru . Gellir ei alw ar 01248 351503 neu 07870 797655.

 

Mae pob croeso i unrhyw un sydd diddordeb yn natur, hanes ac arwyddocd ffynhonnau Cymru ymuno r Gymdeithas. Y tl aelodaeth yw 10 y flwyddyn i unigolion, 15 i deulu, ac 20 i gorfforaeth; ac anogir pawb i dalu trwy archeb banc uniongyrchol, os gwelwch yn dda maen arbed cymaint o drafferth. Er mwyn ymaelodi, neu adnewyddu aelodaeth, llanwch y ffurflen ar-lein yn http://www.ffynhonnaucymru.org.uk/ffurflen_aelodaeth.htm a gyrrwch hi at Gwyn Edwards yn  trysorydd@ffynhonnau.cymru , neu cysylltwch Gwyn neu unrhyw swyddog arall yn uniongyrchol.

 

Yn dilyn y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol, bun rhaid i Dafydd Jones ymddeol or Gadeiryddiaeth a phob swydd arall am resymau meddygol. Yr ydym, felly, yn chwilio am GADEIRYDD NEWYDD ar gyfer y Gymdeithas. Maer dyletswyddaun gyfyngedig i gadeirior Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol yng Ngorffennaf ac un Cyfarfod Pwyllgor ym mis Mawrth, a chynrychiolir Gymdeithas o bryd iw gilydd os bydd angen. Pwy hoffair swydd ddymunol hon?

 

Cofiwch hefyd fod l-rifynnau 1 - 40 Llygad y Ffynnon yn awr ar gael ar gryno-ddisg. Maen drysorfa o wybodaeth ynghylch ffynhonnau ein gwlad, a hynny am ddim ond 6.50c. Er mwyn archebu copi, cysylltwch Dennis Roberts yn dennis.h.roberts@btinternet.com.

 

Cofiwch hefyd am WEFAN Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn www.ffynhonnau.cymru, neu gallwch ein canfod tan Ffynhonnau Cymru. Mae yno doreth o wybodaeth, gan gynnwys manylion ffynhonnau unigol, copau o l-rifynnau Llygad y Ffynnon, manylion a hanes y Gymdeithas, a ffurflen ymaelodi ar-lein. 

 

Os oes arnoch awydd ein helpu, a bod gennych ychydig amser, mae gwir angen creu MYNEGAI i gynnwys 40 rhifyn cyntaf Llygad y Ffynnon. Byddai o gymorth mawr i bobl ganfod gwybodaeth berthnasol heb orfod bustachu trwy bob un rhifyn, ac i swyddogion a chyfranwyr weld pa wybodaeth a gyhoeddwyd eisoes, rhag inni ein hailadrodd ein hunain! Gwerthfawrogid y fath gymorth yn fawr.

NADOLIG LLAWEN A BLWYDDYN NEWYDD DDA I CHWI OLL! YMLAEN NI YN 2017!

cffcffcffcffcffcffcffcfcffcffcffcffcf