Home Up

LLYGAD Y FFYNNON

CYLCHLYTHYR CYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU                                                                                                 Rhif 36 Haf 2014

 

FFYNNON FAIR A LN CROGFRYN

gan Kevin Slatterly

 

Ci ffynhonnau eu hystyried yn lleoedd arbennig, a hynny, gellid tybied, gan eu bod yn darparu cyflenwad o ddŵr gln. Yn y cyfnod cyn-Gristnogol, yn oes y Celtiaid ar Rhufeiniaid, credid eu bod yn gartref ir duwiau. Yn yr un modd, credid bod y duwiaun byw mewn ffrydiau, afonydd a llynnoedd. Darganfuwyd gwrthrychau megis tlysau a chleddyfau a daflwyd i mewn iddynt yn rhodd neun aberth ir duwiau.

Yn 601, gorchmynnodd y Pab Gregori ei genhadon i ddinistrio unrhyw gerfluniau a mythau a oedd yn gysylltiedig r ffynhonnau (roedd rhai ffynhonnau, yn sgil mythau or fath, yn gysegrfeydd poblogaidd y priodolid iddynt rym iachaol ac maen bosibl bod sail wyddonol neu fiolegol i hyn oherwydd presenoldeb mwsoglau arbennig ac ati), gan sicrhau yr un pryd eu bod yn dod yn fannau Cristnogol hylan.1 Mae dros 400 o ffynhonnau Cymru heddiw yn dwyn enwaur saint.2

 Maer ffynnon a adwaenwn ni heddiw fel Ffynnon Fair ( SH795805) wedii lleoli rai cannoedd o fetrau ir gorllewin o Eglwys Sant Ilar, Llan-rhos. Pam, tybed, fod y ffynnon wedii chysegru i Fair yn hytrach nag i Sant Ilar?

Codwyd yr eglwys wreiddiol gan y brenin Maelgwn Gwynedd. Maen debyg iddi gael ei hadeiladu ar y safle arbennig hwn gan fod yna ffynnon gerllaw a fyddain darparu cyflenwad o ddŵr gln. Roedd hefyd yn cael ei hystyried yn ffynnon sanctaidd. Maelgwn oedd brenin cyntaf gogledd Cymru, ac roedd ei dad, Cadwallon, wedi gyrrur Gaeliaid (Gwyddelod) o ogledd Cymru ac Ynys Mn.  Cododd nifer fawr o eglwysi o fewn ac oddi allan iw deyrnas. Dywedir ei fod yn hoff o wrando ar farddoniaeth ac epigau. Roedd ei gadarnle, y Faerdre, rai cannoedd o fetrau ir gorllewin or eglwys ar ffynnon.

Maen debyg ir eglwys gael ei henwi ar l Sant Eleri (Saesneg: Hilary), o Wytherin neu Sant Ilar (Hilaire) o Poitiers yn Ffrainc.3 Roedd Sant Eleri (a fu farw yn 670) yn fab ir brenin Dingat o dder Alban, a gafodd ei ddisodli gan Edwin o Northumberland. Ffodd y teulu i Went, ond aeth Eleri i astudio dan Sant Asaff yn Llanelwy. Yn ddiweddarach, sefydlodd fynachlog a chwfaint gyda Gwenfrewi, a oedd yn ferch iw gefnder.

Roedd Sant Ilar (a fu farw yn 368) yn coleddur gred fod Iesu yn gyfartal Duw, yn hytrach nai fod yn israddol iddo. Cafodd y gredo hon ei mabwysiadu gan y cyngor eciwmenaidd a gynhaliwyd yn Nicea yn Nhwrci yn 325, ac fei hadwaenir fel Credo Nicea.  Credir hefyd mai Sant Ilar oedd awdur Lladin mwyaf blaenllawr 4edd ganrif, ac enwyd pentrefi ar ei l yng Nghernyw a Chymru.

Cafodd Sant Eleri ei eni wedi marwolaeth Maelgwn Gwynedd, ac y maen fwy na thebyg felly ir eglwys gael ei henwi ar l Sant Ilar o Ffrainc yn hytrach na Sant Eleri or Alban a Chymru, syn perthyn i gyfnod mwy diweddar.

Ymddangosodd yr enw Mair rai canrifoedd yn ddiweddarach. Ym 1350, yn dilyn cytundeb rhwng mynachod Abaty Maenan ar brenin Edward III, daeth yr eglwys dan ofal y mynachod, ac fei hailgysegrwyd iw nawddsant, y Forwyn Fair, syn esbonior enw Ffynnon Fair.4  Ond pam y maer eglwys yn cael ei galwn Eglwys Sant Ilar tra bor ffynnon yn cael ei galwn Ffynnon Fair?

 Ym 1534, penderfynodd Harrir Wythfed ddiddymu grym Eglwys Rufain.  Dinistriwyd y mynachlogydd a thorrwyd cysylltiadau eraill r Eglwys Gatholig. Roedd hyn yn cynnwys ailgysegru eglwysi, dinistrio cysegrfeydd mewn ffynhonnau, ac erlyn pobl am barhau i addoli wrth y ffynhonnau.5 Ymddengys felly ir eglwys ail-fabwysiadu enw Sant Ilar, ond anghofiwyd am y ffynnon, a pharhaodd yr enw Ffynnon Fair ar lafar gwlad.Yn wir, nid ywr ffynnon yn ymddangos ar fap ordnans 1889, ond fei gwelir o 1900 ymlaen. Daeth ir golwg unwaith eto, yn llythrennol, yn dilyn y llifogydd a gaed ar y 10fed o Fehefin 1993.

Ni wnaeth yr ardal ei hun, yn wahanol i diroedd isel Llandudno gerllaw, ddioddef o lifogydd, ond cafwyd cymaint o ddŵr ffo o gaeaur Faerdre a Bryniau yn ymyl fel y bun rhaid clirior llanastr o gylch y llwybr troed syn arwain at y ffynnon. Yn ystod y gwaith hwn yr ailddarganfuwyd y ffynnon. Cafwyd gwared thua hanner can llond berfa o wastraff adeiladu or stad dai yn ymyl, ac aed ati i gloddio ffos gan ddatgelur ffynnon fel ag y mae heddiw.6

 

  Rhed llwybr troed ger y ffynnon, ac fei cofnodwyd ar fap ordnans 1889.   Maen debyg bod y llwybr ei hun yn llawer hŷn, ai fod yn cysylltur Faerdre ag eglwys Sant Ilar.  Maer ffaith bod y goedwig gerllaw, hon eto iw gweld ar y mapiau cynnar, yn cael ei galwn Goed Crogfryn, yn awgrymu bod hwn yn safle strategol i deithwyr a phererinion dros y canrifoedd ac nid yn ffynhonnell dŵr gln yn unig. 

Cafodd y ffordd gerllaw, a elwir yn Ln Crogfryn, ei hadeiladu fel ffordd gyswllt rhwng y B5115 ar A470, a adeiladwyd ym 1985. Cafodd y ffordd ei henwi ar l Coed Crogfryn, y maen torri trwyddo.  Yn l un ddamcaniaeth, maer enwn golygu Coed y Grocbren, ac mae hyn yn plethu r chwedl leol am Dderwen y Diafol gerllaw, lle y ceir mynwent yn ogystal. Ond nid oes unrhyw gofnod bod crocbren wedi bod yma, nac unrhyw hanesion am bobl yn cael eu crogi. Sut bynnag, mae crog hefyd yn golygu croes a chroeshoeliad, fel yn yr enw Gŵyl y Grog, a ddethlir ar y 6ed o Fawrth, y 12fed o Hydref, y 13eg o Fedi neur 14eg o Fedi, gan ddibynnu ar y digwyddiad penodol syn cael ei ddathlu.

Yn Saesneg, defnyddir y term Holy Rood Day.  Gair arall am groes yw rood (Sacsoneg: roda, Hen Saesneg: rod). Efallai ein bod nin fwy cyfarwydd r term rood screen, sef croglen neu sgrin y grog, sgrin wedii cherfion gywrain y gellir gweld trwyddi bron oherwydd y treswaith hynod gain, ac y gosodwyd y grog (rood), sef delw o Grist ar y Groes, arni.  Byddair groglen yn gwahanur gynulleidfa oddi wrth y clerigwyr a oedd yn dathlur offeren, fel na allent weld yr hyn a oedd yn digwydd ond yn rhannol, yn enwedig pan fyddent ar eu gliniau, ond byddair groes iw gweld yn glir. Yn sgil gwrth-ddiwygiad yr 16eg ganrif, cafwyd gwared r croglenni hyn, gan ganiatu ir gynulleidfa weld y cyfan a ddigwyddai.

  Y tu allan ir eglwys, ceid croes garreg, yn dyddio or oesoedd canol fel rheol, a adwaenid fel y Groes Uchel neu Groes Eglwysig, ac yr oedd iddi bedair prif swyddogaeth, sef fel:

                   symbol o statws yr eglwys

                   symbol o statws noddwr yr eglwys

                    cymorth gweladwy i fyfyrio

                   arwyddbost neu fan gorffwys i bererinion a theithwyr yn gyffredinol. Cir croesau hyn eu codin aml ar safleoedd cerrig hynafol neu gynhanesiol.

 

Maen debyg, felly, i Ln Crogfryn a Choed Crogfryn gael eu henwi ar l y grog ar y bryn. Tybed a oedd y grog hon yn sefyll yn y man lle y mae arwyddbost segur y groesffordd, ar yr hen ln a welir 50 metr ir gogledd a 200 metr ir de or eglwys?  Neu, efallai bod gwaelod y groes yn dal i orwedd gerllaw, yn aros i rywun ei ddarganfod ...?

 I grynhoi, maer ffaith bod Eglwys Sant Ilar, Ffynnon Fair, Coed Crogfryn a Ln Crogfryn, ynghyd r Faerdre, a oedd yn ganolfan grym yn y Gymru gynnar, mor agos at ei gilydd yn awgrymu bod hon yn ardal bwysig iawn yn y gorffennol pell.  

1.    John Weston, Data Wales, 2003.

2.    Francis Jones, The Holy Wells of Wales, 1954.

3.    Betty Mills, A Churchyard Diary, 2009.

4.    Fiona Richards,The Creuddyn Grange, 2013.

5.    John Weston,Data Wales, 2003.

6.    Ken Davies, Ffynnon Santes Fair, 1994.

7.    Diolch ir Dr Anne Williams, Clynnog Fawr, am gyfieithur erthygl hon or Saesneg gwreiddiol.

 

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

 CROESO I AELODAU NEWYDD:

Kevin Slatterly, Llandudno

Roberta Inman Roberts, Bodelwyddan

Isoline Greenhalgh, Rowen.

 

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

O GWMPAS Y FFYNHONNAU

FFYNNON BYSEIRI

 

  Mae Ffynnon Byseiri ychydig lathenni ir gogledd o Aberangell (SH8410) ar y ffordd gefn i Aberangell. Ar y garreg uwchlawr ffynnon ceir y geiriau

 FFYNNON BYSEIRI (PWLL SEIRI)

YN DDIBETRUS RHODDODD DDIOD

Diolch i Joe Arwel Hughes, Yr Wyddgrug, am y llun a lleoliad y ffynnon. Tybed a oes gan un ohonoch fwy o wybodaeth amdani?  Byddain dda cael mwy oi hanes.

FFYNNON MEREDITH, LLANBADARN FAWR (SN5364)

 

Gellir gweld y ffynnon hon ar ochr dde'r ffordd syn arwain o Aberystwyth i bentref Llanbadarn gyferbyn Swyddfar Sir. O edrych ar y llun gwelwn fod y dŵr or tir uwchben wedi llifo i mewn iddi lle maer beipen heddiw. Eto nid ywr beipen yn gweddu gydag adeiladwaith y ffynnon ac o bosib mai rhywbeth mwy diweddar yw hi. Roedd y dŵr yn cronni mewn cafn hirsgwar o lechen ac arno maer geiriau RURAL SANIATARY AUTHORITY 1883. Heddiw dim ond pridd a sbwriel sydd yno Nid oes sicrwydd beth yw oed y ffynnon ond mae'n debyg iddi gael ei defnyddio fel ffynhonnell o ddŵr ir trigolion am ganrifoedd lawer. Heddiw maen ffynnon agored ond pan oedd yn cael ei defnyddion gyson roedd drws arni fel ar lawer ffynnon arall. Tybed a oes rhywun yn gwybod pwy oedd y Meredith a roddodd ei enw iddi? Yn rhifyn or Cambrian News am Ragfyr yr ail, 1881, cafwyd yr hanes canlynol yn ymwneud r ffynnon:

 Roedd bachgen or pentref wedi gwneud niwed i ddrws Ffynnon Meredith ac fei galwyd i gyfri o flaen yr Ynadon. Cyfeiriwyd ato fel D. Evans. Daeth y mater i sylw D.P. Jones, Arolygwr Trafferthion (Inspector of Nuisances) ar Dachwedd 14eg am fod ei wraig wedi gweld y bachgen yn cicior clo ar ddrws y ffynnon. Dwedodd wrtho am beidio ond gwrthododd wrando arni. Aeth yr Arolygwr yno a gweld fod olion diweddar ar y clo fel pe bai wedi cael ei gicio. Eiddor Awdurdod Glanweithdra (Sanitary Authority) oedd y ffynnon ac roeddynt wedi ei hatgyweirio a gosod drws. Roedd y cyhoedd wedi arfer mynd at y ffynnon gydai bwcedi i nl dŵr ers cyn cof ac oherwydd hynny roedd dŵr y ffynnon yn cael ei ddifwyno. Dyna pam fod drws chlo wedi ei gosod arni. Cafodd mam y bachgen rhybudd iw gadw dan reolaeth. Ni wyddair Arolygwr bod ei ferch ef ei hun ar bachgen wedi cael ffrae yn yr ysgol y diwrnod hwnnw ac mai dyna pam roedd o wedi mynd ir ffynnon a cheisio malur clo ar drws. Joseph Evans o Aberystwyth oedd yn amddiffyn y bachgen a dywedodd fod y gost o atgyweirior difrod yn llai na hanner coron. Meddai hefyd y gallai gael llu o dystion oedd yn credu y dylair cyhoedd gael rhwydd hynt i ddefnyddio dŵr y ffynnon fel y mynnent. Gan fod y bachgen wedi niweidio eiddor bwrdd rhoddwyd dirwy o swllt arno gydar rhybudd i ymddwyn yn fwy gwaraidd yn y dyfodol neu byddair gosb yn llymach.  

Tybed beth fu hanes y bachgen ar l hynny? Rhaid bod mwy o waith wedi ei wneud ar y ffynnon yn 1883 pryd y gosodwyd y cafn lechen ar arysgrif arni. Byddain dda cael gwybod mwy oi hanes.

FFYNNON YR YSBRYD (SJ224647]

 

Ar y ffordd allan or Wyddgrug tuag at Y Waun a Chilcain gellir gweld pwll sylweddol o ddŵr mewn coedlan wrth ochr y ffordd. Dyma safle Ffynnon yr Ysbryd. Dinistriwyd adeiladwaith y ffynnon pan ledwyd ffordd ym mhumdegaur ganrif ddiwethaf. Ond maer tarddiad yno o hyd. Pan fydd y tyfiant yn uchel yn yr haf ac yn gorchuddior safle, does dim posib gweld y dŵr. Ond yn y gaeaf gallwn weld yn glir fod yma gryn dipyn o ddyfroedd yn cronni ac mae hyn yn awgrymu tarddiad grymus. Ceir hanesyn diddorol am y ffynnon.  

Roedd bachgen or Waun yn canlyn merch i dafarnwr yn Yr Wyddgrug. Arferai gerdded or pentref ir dref ac yn l yn rheolaidd i ymweld i gariad. Credai llawer fod ysbryd neu fwbach yn llechu yn y coed wrth ir ffordd ddechrau dringo wedi mynd heibio ir drofa i fferm Maes Gannon. Byddain gwneud sŵn rhyfedd ac yn dychryn y teithwyr ond er cerdded yno yn gyson ni welodd y bachgen ddim anarferol. Un noson, ar ei ffordd adref gwelodd wraig mewn dillad llwyd, hir, yn sefyll ar y ffordd oi flaen. Sylwodd bod cwcwll dros ei phen ac na allai weld ei hwyneb yn glir yn y gwyll. Gofynnodd iddo a wni e gyd-gerdded hi heibio ir darn coediog ller oedd yr ysbryd. Cytunodd y llanc gan ddweud wrthi nad oedd angen iddi ofni gan iddo gerdded llawer ar y ffordd heb brofi dim byd arallfydol. Wrth iddynt ddod yn nes at y coed meddair wraig, Mae yna ffynnon ger y ffordd. Bore fory, os ei di yno a chodir garreg fawr sy ynddi, fe weli di gadwyn aur. Pan holodd y bachgen sut y gwyddai hi hynny, yr ateb oedd, Roeddwn in gwisgor gadwyn am fy ngwddf y bore'r torrwyd fy mhen i ffwrdd. Sylweddolodd y bachgen mewn braw na allai weld ei hwyneb o dan y cwcwll ond fod ganddi lwmp go rhyfedd o dan ei chesail. Roedd y Ladi Lwyd yn cario ei phen ei hun. Dychrynodd y bachgen am ei fywyd a rhedeg bob cam adref i fynyr ffordd   hir a serth nes cyrraedd diogelwch ei dŷ ai deulu Yn l yr hanes bu yn ei wely am bythefnos yn ceisio dod dros y sioc o gyfarfod ir ysbryd. Dyna sut y cafodd Ffynnon yr Ysbryd neu Ffynnon yr Ellyll (Goblins Well) ei henw. Bellach mae llwybr troed pwrpasol yn mynd dros y fan lle goferai dŵr y ffynnon. Diflannodd y cerrig ar gadwyn aur ond maer dŵr ar chwedl yn aros o hyd.

FFYNNON FIHANGEL, - FFYNNON SANCTAIDD

Llanfihangel Gennaur Glyn. (SN6286)

 

Mae dod o hyd i ffynnon sanctaidd mewn mynwent yn brofiad digon cyffredin ac yn ei gwneud yn hawdd dod o hyd iddi. Serch hynny collwyd ambell ffynnon sanctaidd ar waethar ffaith ei bod mor agos ir eglwys. Cymysg fu hanes Ffynnon Mihangel yn Llandre, Llanfihangel Genaur Glyn ger Aberystwyth. Maer ffynnon iw gweld islaw ochr ddeheuol wal y fynwent mewn man a oedd unwaith yn fuarth Fferm yr Eglwys. Pan ddaeth y rheilffordd gwelwyd fod y ffynnon yn fodd o ddenu twristiaid ir ardal. Ymddangosodd hysbyseb yn yr Aberystwyth Observer yn 1867 yn dweud y dylai pawb oedd yn dioddef or crud cymalau ddod ir ffynnon yn Llanfihangel. Roedd yn enwog am iddi wella nifer fawr o bobl oedd yn dioddef or anhwylder poenus yma. Dywedir fod  y ffynnon ger gorsaf Llanfihangel Genaur Glyn ar Reilffordd y Cambrian, rhyw bum milltir o Aberystwyth a 3 o Borth. Roedd hefyd boster ar orsaf Paddington yn Llundain yn hysbysebu rhinweddau meddyginiaethol y ffynnon. Yn l cyfrol J. Ceredig Davies, Folklore of West and Mid Wales (1911), ym mlynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif roedd adeilad bychan o gwmpas y ffynnon gyda seddau i bobl i eistedd arnynt wrth yfed y dŵr neu olchi eu traed yn y ffynnon.  Roedd basin y ffynnon ei hun yn chwe throedfedd tair modfedd o hyd a phedair troedfedd tair modfedd o led ac wedi ei orchuddio llechi. Roedd grisiau yn arwain i lawr at y dŵr. Yn 1904 ymchwelwyd adeiladaur ffarm a gwnaed llwybr mwy cyfleus i fynd ir fynwent. Rhoddwyd y tir gerllawr ffynnon ir eglwys ar gymuned gan Miss Lewis; un oedd yn byw yn Borth ac yn wraig gyfoethog a datblygwr tiroedd. Crwyd parc yno ai alw yn Parc Bach. Plannwyd coed blodeuog a phlanhigion hyfryd yno a chysegrwyd y fan ar fynwent newydd, gan Esgob Tyddewi yn 1905. Trist yw nodi fod yr adeilad dros y ffynnon wedi ei ddymchwel cyn y Rhyfel Byd Cyntaf ac oherwydd diffyg gofal aeth yr ardd a safler ffynnon yn anialwch. Erbyn diwedd y tridegau roedd y safle yn dir gwag a diffaith ond roedd y ffynnon yno o hyd ac yn beryglus gan y gallai plentyn syrthio iddi a boddi. Wedi sylweddolir perygl llanwyd y ffynnon gyda cherrig o hen bwlpid yr eglwys gan fod un pren newydd wedi ei osod yno. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd torrwyd i lawr y mwyafrif or coed ac ni agorwyd y ffynnon eto tan 1975. Yn y nawdegau fei hadnewyddwyd gydag arian i Gronfa Tywysog Cymru a chymorth y gangen leol o Sefydliad y Merched ar Cyngor Cymuned. Ail drefnwyd y tir oi chwmpas a gwnaed maes parcio yn y fan lle bur Parc Bach fel rhan o Brosiect y Millenium. Mae dŵr yn y ffynnon o hyd oddi fewn i beipen concrit mawr.

FFYNNON CEGIN ARTHUR (SH 55486485)

gan Gareth Roberts

 Maen syndod fod cyn lleied o wybodaeth ar gael am Ffynnion Cegin Arthur syn sefyll tua hanner milltir ir gogledd o bentref Penisar-waun. Yn ystod y l850au byddain denu cymaint 200 o ymwelwyr i gymryd y dyfroedd bob dydd, y rhan fwyaf ohonynt o Loegr. Potelwyd y dŵr ai werthun fasnachol. Lleolir adfeilion sba Ffynnon Cegin Arthur ymysg Coed Blaen y Cae ac er ei holl bwysigrwydd ganrif a hanner yn l, mae gweddillion rhai o adfeilion yr Oes Haearn yn y fro mewn gwell cyflwr. Adeiladwyd y sba ger y ffynnon gan Y Faenol ar ddechraur l850au i gymryd mantais ar y diwydiant twristiaeth newydd ar diddordeb mewn materion iechyd. Dim ond un ffynnon yn Ewrop, a honno yn yr Almaen, oedd a chymaint o haearn yn y dŵr. Dros y canrifoedd cydnabuwyd rhinweddau iachusol y dwr gan fod y ffynnon ei hun wedi ei defnyddio i wella anifeiliaid oedd yn wael. Erbyn 1860 daeth cyfnod euraidd y ffynnon i ben pan agorwyd sba ger Llanrwst. Roedd yn haws mynd yno a daeth Ffynnon Cegin Arthur fel busnes i ben er ir adeilad gael ei ddefnyddio fel tŷ am sawl blwyddyn wedi hynny. Diddorol yw nodi i ddŵr y ffynnon gael ei boteli ai werthu mewn siop yng Nghwm y Glo tan tua 1914. Cymaint oedd dylanwad Ffynnon Cegin Arthur yn ei hanterth nes i feddyg lleol oedd yn gweithio yn Llundain, Arthur Wynn Williams, ysgrifennu cyfrol amdani. Serch hynny ni wyddai neb rhyw lawer am yr adeilad oedd ynon wreiddiol. Maer ffynnon ar sba yn ymddangos yn fach iawn mewn hen lithograff or cyfnod, a hyd y gwyddom, mae un darlun ohoni ar gerdyn post lle mae prif ffocws y llun ar y crawiau neur darnau o lechi o flaen y tŷ yn hytrach nag ar y sba ei hun.

Blwyddyn yn l aeth Cynllun Cerdded a Darganfod Menter Fachwen yno i lanhau ychydig o gwmpas y lle a chlirior tyfiant gwyllt. Credir iddynt ddarganfod lleoliad y drws. Roedd digon o wrthrychau yn y pridd o gwmpas y fynedfa nes eu galluogi i ail-greu ymddangosiad y drws ei hun. Yn ddiweddarach aeth y grŵp i archwilio ychydig yn fwy or ffynnon ei hun. Brics yw ei hadeiladwaith nawr ond yn amlwg roedd y ffynnon wedi ei hamgylchynu cherrig yn wreiddiol. O bosib fod yna le i bobl eistedd oi chwmpas. Darganfuwyd ffos fechan or ffynnon i fynd a dŵr i adeilad arall sef plunge pool neu bwll trochi a lle i nifer o bobl fynd iddo. Yn anffodus, oherwydd bod coedwig fasnachol wedi tyfu o amgylch y ffynnon, mae hyn wedi newid cwrs y dyfroedd ac maer ffynnon nawr yn sych. Dymchwelwyd y rhan fwyaf or sba pan blannwyd y goedwig ond mae yno ddigon ar l iw weld o hyd o gwmpas Ffynnon Cegin Arthur ac mae ganddi stori anhygoel iw hadrodd.

```

Or diwedd cafwyd dealltwriaeth a chytundeb i alluogir llwybr cyhoeddus at y ffynnon i gael ei ddefnyddio fel mynediad ati. Mae Bill Jones a chriw o wirfoddolwyr wedi bod wrthi dros y misoedd diwethaf yn clirior safle ac ail- adeiladur ffynnon. Edrychwn ymlaen yn eiddgar at gael adroddiad llawn a lluniau yn y rhifyn nesaf o Llygad y Ffynnon.

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

PYTIAU DIFYR

Allan o Mi Glywais i. gan Acres Evans tud. 32-36 - Ffynhonnau Shir Gar (Sir Gaerfyrddin) - Priodolwyd i'r ffynhonnau rinwedd bendithiol i wella pob math o glefydau. Medrai rhai symud anhwylderau megis gwendid yn y llygaid, dafadennau ar y dwylo, cryd cymalau, cryfhau'r corff ar meddwl yn ogystal rhoi iachd o holl ddoluriau bywyd, boddio a helpu cariadon a gwneud y tlawd yn gyfoethog ar trist yn llawen. Does ryfedd, felly, fod cymaint o bererindota tua'r ffynhonnau er iachd. Ar l dyfodiad Cristnogaeth i'n gwlad, cysylltwyd y mwyafrif o'n ffynhonnau ag enw sant neu santes arbennig a rhoddwyd iddynt barch crefyddol. Gwaith anodd fyddai nodi holl ffynhonnau Shir Gar. Digon yw rhestru rhai o'r mwyaf adnabyddus ohonynt - Ffynnon Ddewi, Fynnon Deilo, Ffynnon Elian, Ffynnon Dybie, Fynnon Leian, Ffynnon Weniais, Fynnon Ddyfan, Ffynnon Saint, Ffynnon Ddrain, Ffynnon Gollen, Ffynnon Goch, Ffynnon Grech, Ffynnon Lwyd, Ffynnon Las Fynnon Wen, Ffynnon Seiri, Ffynnon Obaith, a Ffynnon Carreg Cennen. Bron na ellid dweud bod i bob pentref yn y sir ryw ffynnon o ddyledus barch. Ac yn hyn o beth does run pentref sy'n fwy nodedig am ei ffynhonnau na Llansteffan yn rhan moryd Tywi. Mae yno hyd heddiw bedair ffynnon, sef Ffynnon Rhosynnau, Ffynnon Sych, Ffynnon Dafolog, ac yn bennaf ohonynt Ffynnon Antwn (SN3410)yng nghysgod y castell hynafol. Ffynnon yn gweithredu er daioni yw Ffynnon Sant Antwn, a hynny, mae'n debyg, am mai ef oedd y mynach Cristnogol cyntaf a dreuliodd ei holl fywyd yn ymarfer duwioldeb ac yn ymladd yn erbyn holl alluoedd y fall. Ac onid difyrrwch i lawer ohonom nir rhai hyn heddiw oedd cael mynd yn blant ar drip Ysgol Sul i Lansteffan - yna plygu ein gloyw bin a'i daflu dros yr ysgwydd chwith i ddŵr y ffynnon? Ac wrth wneud, ddymuno, gan erfyn ar i Sant Antwn, roddi i ni yr hyn oll a ewyllysiem ei gael. Cymaint fu bri Ffynnon Sant Antwn yn y gorffennol fel y lluniwyd un gerdd hynod o ddigri iddi. Cadwyd hi mewn cof gan Dafydd Jones, Cwmtwrch, Nantgaredig, sef yr enwocaf o ofaint Felingwm. Ynddi clodforir rhin a bendith Trochle Llansteffan, sef, yn ein meddwl ni, Ffynnon Antwn.

Lle gorwych yw Llansteffan i wella dynion aflan;

Fe ylch y ffynnon hwy yn wyn, does le fel hyn yn unman.

Roedd Deio bach, Llandeilo a defed ar ei ddwylo,

Wrth fethu'n ln a'i gael yn iach roedd Deio bach yn wylo.

Cychwynnodd yn llawn lludded mewn gobaith am ymwared,

Ac yn y ffynnon ger y bae fe gollodd Dai y defed.

Roedd Bili bach o Brechfa dolur yn ei gylla;

Roedd pob meddygon fawr a mn yn methun ln 'i wella.

 

A'i bwynt ar Lansteffan fe redodd y gŵr a neidio fel broga o gwmpas y dŵr;

Ac wedi dymuno, O, rhyfedd yw'r nod, roedd cylla rhen Bili mor iach ag erid.

 Daeth merch o Drefforest mewn cyflwr tra blin a gyn oedd ei chlefyd sef methu cael dyn;

Hi ddaeth i Lansteffan a'i golchi r dŵr ac wrth syllu ir ffynnon hi welodd i gwr.

Os bydd diffyg synnwyr yn perthyn i rai, mae'r ffynnon yn gweithio yn glyfar a chlau,

Maen gwella y ddannodd, y bendro a'r gowt, mae'n drochle rhyfeddol, am hyn does run dowt.

 

Daeth Sioni y Cardi o Lundain or daith, a hyn oedd ei glefyd, sef colli ei iaith.

Pan ddaeth i'r gymdogaeth fe dd'wedai'r hen bais "Cymrag fi ddim stando, wath fi dim ond Sais"

Fe gredwyd fod twymyn ar Sioni'n ddiau, anfonwyd yn union am feddyg neu ddau;

Dywedai'r meddygon, Gwnewch frys, fynd a'r gŵr i lawr at y ffynnon a'i olchi 'r dŵr.

I lawr i Lansteffan fe awd gyda brys. Cadd Sioni ei stripio i gyd ond ei grys;

Fe'i rhoed ger y ffynnon mewn hen ffetan frag. o'i olchi daeth Sioni i goflo'i Gymrag!

Ac felly dowch chithau am dro yn yr haf i ffynnon Sant Antwn as ydych yn glaf;

Cewch wared o'ch clefyd, a bendith yn str yn y ffynnon ddymuno yn ymyl y mr.

Rhywbeth yn debyg i Ffynnon Antwn yw Ffynnon Carreg Cennen hithau. Ffynnon ddymuno ydyw. Yn ystod yr haf daw ymwelwyr o lawer rhan o'r byd yno i ollwng eu gloyw binnau i'r dŵr gan obeithio cael yr hyn oll a ddymunant. Am barhad y ffynnon, ni raid pryderu am hynny, herwydd yn l y goel cymysgwyd y morter a defnyddiwyd i adeiladu'r castell gan waed pobl y fro. Hyn felly'n sicrhau na ddiddymir fyth mohono.

Dywedir mai merched Brychan Brycheiniog oedd y tair santes Tybie, Lleian a Gwenlais. Mewn lleiandy o'r enw Gelliforynion y treuliair tair chwaer eu bywyd mewn myfyrdod sanctaidd. Yn l y goel, lladdwyd hwy gan haid baganaidd o Saeson neu Wyddelod, ac yn y mannau lle tywalltwyd eu gwaed tarddodd tair ffynnon 'u dwr yn meddu galluoedd meddyginiaethol.

Ffynnon feddyginiaethol ei dŵr hefyd oedd Ffynnon Ddyfan (SN6417) yn Llandyfn ger Llandeilo - sydd a'i dŵr yn dal i ffrydio o hyd. Slawer dydd roedd hon yn un o ffynhonnau enwocaf Cymru a hynny oherwydd ei rhin fendithiol. A'r hyn sy'n ddiddorol ynglŷn r ffynnon yw fod rhaid yfed ei dŵr allan o benglog yn lle cwpan. Rhin arbennig Ffynnon Llandyfn oedd gwella'r parlys a chlefydau tebyg. Ond dywed hen goel fod nifer o gyrff i'w gweld ar un adeg o'i chwmpas, hynny'n tystio nad anffaeledig Ffynnon Ddyfan mwy na ninnau hefyd.

O HANES PLWYFI LLANGELER A PHENBOYR

gan Daniel E Jones (1899) Tud. 1 1-13

Ffynnon Geler ar ddarn o dir oedd un amser yn perchyn i eglwys Llangeler. Yr oedd y ffynnon hon yn gysegredig i Celer Ferthyr; a dywed traddodiad fod cleifion ac anafusion o bellderau yn talu ymweliad hi, ac yn ymolchi yn ei dyfroedd, a chael iachad; a llawer o weithredoedd nerthol a wnaed drwy rinwedd ei ffrydiau yn yr amser gynt.

Ffynnon Llawddog, mewn gallt gerllaw eglwys Penboyr a elwir yn Bron Llawddog. Ffynnon gysegredig ydoedd i Lawddog, nawdd sant eglwys Penboyr. Y mae amryw ffynhonnau yma a thraw yng Nghymru yn dwyn ei enw, a diamheu fod eu dyfioedd yn cael eu hystyried unwaith yn feddyginiaethol.

Ffynnon Fair, at dir Llwynffynnon. Mae Capel Mair yn sefyll heb fod ymhell or ffynnon hon.

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

DIWEDD Y GAN YWR CEINIOG

DAETH YN AMSER TALU TAL AELODAETH AM 2014-2015.

Os nad ydych yn talu drwy drefniant gydach banc bydd y Trysorydd, Mr Ken Lloyd Gruffydd, yn falch iawn o glywed gennych. Bydd ffurflen ail-ymaelodi yn eich rhifyn o Llygad y Ffynnon.

 

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

EISTEDDFOD GENEDLAETHOL LLANELLI, SIR GAR

DYDD MERCHER, AWST Y 6ed am 11.30 ym Mhabell y Cymdeithasau 2

FFYNHONNAU SANCTAIDD

Darlith gan SAUNDRA STORCH, Pontyberem

Cyfarfod Cyffredinol byr i ddilyn. Croeso cynnes i bawb.

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

Cyhoeddir LLYGAD Y FFYNNON gan GYMDEITHAS FF YNHONNAU CYMRU

Argrefiir gan EWS COLOUR PRINT, Stad Ddiwydiannol Pinfold, Bwcle, Sir y Fflint.

Golygydd: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint

Ff6n: 01352 754458 cyfeiriad e-bost: g;mFFyddavgel@talklalkneg

Gwefan Cymdeithas Ffynhonnau Cymru: www.ffynhonnau.Cymnu.org

cffccffccffccffccffccffccffccffccffccffccffc

 

 

Home Up