Home Up

LLYGAD Y FFYNNON

Cylchgrawn Cymdeithas Ffynhonnau Cymru                                                                                Rhifyn 35 Nadolig 2013

LLWYDDIANT CYNHADLEDD LLANDUDNO

Y CRIW YN Y GYNHADLEDD

Ar ddydd Sadwrn Medir 7fed daeth tua thrideg o bobl frwdfrydig at ei gilydd ir gynhadledd flynyddol. Roedd y cyfleusterau yn festri capel Seilo yn ardderchog a phobl wedi dod or Alban a Lloegr i wrando ar ddarlithoedd a rhannu profiadau. Siom ydoedd na allai Gareth Pritchard fod yno i draddodi ei ddarlith ar Ffynhonnaur Gogarth ond drwy gymorth nodiadau manwl a lluniau a PowerPoint llwyddwyd i drosglwyddor wybodaeth. Yn dilyn cafwyd sgwrs gan Ken Davies ar Ffynnon Fair, Llanrhos ac yna darlith ddifyr iawn gan Elfed Gruffydd ar Ffynhonnau Llŷn. Yna dilynwyd gan Tristan Grey Hulse yn son am ffynhonnau a phererindodau. Yn y prynhawn cafwyd amlinelliad gan Bill Jones or gwaith ar Ffynnon Elan, Dolwyddelan. Siom ir gynhadledd oedd deall fod y gwaith yn cael ei lesteirio am fod amharodrwydd ar ran teulu lleol i adael i bobl gerdded ar hyd llwybr cyhoeddus ir ffynnon. Gwnaed deiseb yn y cyfarfod i geisio agor trafodaeth ar y mater yma. Yn olaf soniodd Jane Beckerman am y gwaith mawr o adfer Ffynnon Elian yn Llanelian yn Rhos. Cafwyd trafodaeth fywiog ar ddiwedd y gynhadledd a phenderfyniad i fynd ymlaen i geisio cael cyrff cyhoeddus dylanwadol i weld maint eu cyfrifoldeb tuag at y rhan hon on treftadaeth.

WRTH FFYNNON FAIR, LLANRHOS (SH795805)

Ar ddydd Sul, Medir 8fed ymwelwyd Ffynnon Fair, Llanrhos yng nghwmni Ken Davies a daeth Gareth Pritchard i dynnu llun or criw ai gyhoeddi yn Y Cymro.

Roedd yn wych fod Ken gyda ni gan mai ef, yn anad neb, a gadwodd y ffynnon hon rhag diflannun llwyr. Cafwyd adroddiad llawn oi holl weithgarwch yn rhifyn 31 o Llygad y Ffynnon. Wedi casglu ger eglwys Llanrhos, sy wedi ei chysegru i Ilar Sant, cerddodd pawb heibio ir tai ar ochr y ffordd fawr gyferbyn r eglwys a throi ir dde. Rhaid oedd dilyn y llwybr troed heibio i fwy o dai ac yna ar draws tir agored tuag at y coed lle maer ffynnon. Ni fyddai wedi bod yn hawdd dod o hyd iddi heblaw bod Ken ein harwain ar hyd y llwybr a thrwyr git ir goedwig. Gallem fod wedi dal i gerdded heibio iddi a heb edrych yn l a gweld y ffynnon mewn cilfach islawr llwybr. Gwelwch oddi wrth y llun isod fod baddon y ffynnon ar sip U ai phen i lawr a gwaith cerrig gln a thaclus oi chwmpas yn mynd i mewn ir llechwedd. Dros y ffynnon mae carreg enfawr a hyn yn ei chadw rhag diflannu o dan y tir uwch ei phen. Byddai wedi bod yn dristwch or mwyaf pe bair ffynnon hon heb ei glanhau ai chadw ir dyfodol. Diolch am wirfoddolwyr fel Ken Davies syn llwyddo i adfer ffynhonnau ac i haneswyr lleol fel Gareth Pritchard syn brysur yn cofnodi gwybodaeth am ffynhonnau ei filltir sgwr. Diolch o galon ir ddau ohonoch.

 

FFYNNON FAIR, LLANRHOS

Wedir ymweliad Ffynnon Fair ymlaen a ni wedyn i Ffynnon Drillo ar lan y mr ger Rhos Fynach yn Llandrillo- yn- Rhos a gweld fod y lle yn dal i gael ei ddefnyddio fel man gweddi a myfyrdod. Adeilad bychan ywr eglwys sy dros y ffynnon. Oddi allan maen mesur pymtheg troedfedd wth ddeuddeg ond oddi fewn maen mesur naw troedfedd wrth chwech. Pum troedfedd yw uchder y drws ac maen droedfedd a hanner o led. Maen bosib fod adeilad yma ers y chweched ganrif ond wrth reswm cafodd yr adeilad ei adnewyddu fwy nag unwaith ers y cyfnod cynnar hwnnw. Gwelir y ffynnon ym mhen dwyreiniol yr eglwys ac maen cronni mewn baddon tair troedfedd wrth ddwy. Mae tair o risiau yn arwain i lawr at y dŵr. Cynhelir offeren yn yr eglwys bob bore Gwener am wyth or gloch ac maer adeilad yn agored ir cyhoedd or Pasg hyd ddiwedd yr haf.

Yn ddiweddar dechreuodd pobl adael gweddau wedi eu hysgrifennu ar ddarnau o bapur yn yr eglwys. Gofynnant i Drillo Sant ddeisyf ar Dduw am iachd, am gryfder i wynebu afiechyd a phrofedigaethau. Ceir gweddau nid yn unig yn Saesneg ond mewn ieithoedd fel Ffrangeg, Eidaleg a Sbaeneg a rhai yn y Gymraeg. Yn y man arbennig hwn cawn gipolwg ar y ffydd a fu mor bwysig in cyndadau ac ar werth y ffynhonnau sanctaidd i gynnal y werin mewn argyfwng a phrofedigaeth. Dyma yn wir berl mewn adfyd.

ODDI FEWN I FFYNNON DRILLO, LLANDRILLO-YN-RHOS (SH842812)

Teithio i fyny i Lanelian yn Rhos wedyn ac ymweld r eglwys hynafol a diddorol yno cyn cael cinio ardderchog yn y dafarn gerllaw iddi. Teithio ar draws gwlad ar l cinio i weld Ffynnon Gynfran ger eglwys Llysfaen. Roedd hon yn un anodd i ddod o hyd iddi gan ei bod i lawr o dan wrych o goed drain.

FFYNNON GYNFRAN, LLYSFAEN (SH893775)

Yna uchafbwynt y dydd oedd cael ymweld Ffynnon Elian ar dir Cefn Ffynnon, cartref Jane Beckerman, a gweld y gwaith adnewyddu. Bellach mae coedlan hyfryd o gempas y tarddiad ar dŵr yn llifo i fowlen bwrpasol. Mae yna fainc ger y dŵr a lle i eistedd ac i fyfyrio. Dyma droi ffynnon oedd unwaith yn ffynnon sanctaidd ond a aeth yn ffynnon felltithio yn l i ffynnon gysegredig unwaith eto. Cysegrwyd y ffynnon fel na all y dŵr gael ei ddefnyddio byth eto i felltithio na gwneud drwg i neb.

 

FFYNNON ELIAN, LLANEILIAN-YN-RHOS (SH860769

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

 

FFYNHONNAU LLANRUG

gan Gareth Pritchard

 

FFYNNON PANT (SH 538626)

Mae Ffynnon Pant ym mhlwyf Llanrug ger Caernarfon ar dir Fferm Pant Bryn Gwyn (tir preifat) . Lleolwyd y ffynnon yn y cae sydd tu l i Tai Tan y Coed yn y gornel bellaf oddi wrth y ln at y fferm. Yr enw gwreiddiol ar y stryd hon oedd Stryd Dŵr a phryd hynny bythynnod cerrig oedd yno a byddair trigolion yn cariou dŵr o Ffynnon Pant. Ar ddechraur ugeinfed ganrif chwalwyd rhai or bythynnod a chodi pedwar tŷ teras a newid yr enw i Tan y Coed Terrace. Cofiaf pan oeddwn i'n blentyn, yn ystod hafau sych fel 1947, ein bod yn dal i gario dŵr or ffynnon hon. Ydi, mae hi yno o hyd, ond bellach mae bron suddo!

 

FFYNNON CLAWDD LLWYD ( SH537524)

Maer ffynnon hon ychydig lathenni oddi ar y ffordd rhwng Glyn Twrog ar Ceunant. Mae ln fach a llwybr troed rhwng Tai Minffwrdd a hen Siop Lewis Roberts. Yng nghefn Tai Minffwrdd maer ffordd yn fforchio. Os ewch ar y chwith fe welwch Tan y Bryn yn y pellter. Os am weld y ffynnon rhaid troi ir dde ac och blaen mae Parc Clawdd llwyd. Dim ond ychydig lathenni fydd rhaid i chi fynd cyn troi ir chwith dros bont fechan iawn ac fe welwch y ffynnon. Dyma ble byddai trigolion Tai Minffwrdd a thai cyfagos yn cael eu dŵr ers talwm. Bun gyrchfan chwarae i blant y fro am genedlaethau hefyd!

 

FFYNNON ADWY DDAUGAE (SH533621)

Ar waelod Allt Adwy Ddaugae rhwng Tan y Coed ar Ceunant , ble mae ln Pant Afon yn cyfarfod r ffordd rhwng Glyn Twrog ar Waunfawr, ar ochr y ffordd, mae dwy ffynnon o fewn ychydig lathenni iw gilydd. Dymar fan y byddai Bysus Gwyn (Whiteways) yn cyrraedd pen eu taith rhwng Caernarfon r ceunant. Maer enw Adwy Ddaugae yn ddiddorol, er thaid ychwanegu mai fel Adwy Ddigau y byddem ni, blant, yn ei ynganu ers talwm. Honnir ir enw gael eu defnyddio ar lafar am dros 300 mlynedd. Beth bynnag, ar l taith mewn bws poeth yn yr haf byddain le da i dorri syched!!

Pam dwy ffynnon? Wn i ddim, ond yn sicr, or un yn y llun uchaf y byddai pobl yn y tai cyfagos fel Tyn Llwyn yn cario dŵr. Mae yna bibell (pistyll) yn honno. Beth am yr enw? Ffynnon Adwy Ddaugae (neu Ddigau) i rai tra bod eraill yn ei galw wrth enwr tŷ agosaf Fynnon Tyn Llwyn.

 

FFYNNON FRON OLAU

Mae ffynnon Fron Olau ar lethrau Cefn Du, yn Ceunant, Llanrug. Pistyll ywr disgrifiad cywir, gan mai pibell o ffrwd fechan syn gollwng y dŵr. Bu hon yn torri syched teulu fy nhad am genedlaethau hyd at ganol pumdegaur ganrif ddiwethaf. Tyddyn chwe acer yw Fron Olau.

Diolch i Gareth am ei holl waith yn cofnodi hanes, lleoliad a chyflwr y ffynhonnau yn Llanrug. Diolch am y lluniau gwych hefyd. Rydym yn fawr ein dyled iddo.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff 

HANES FFYNHONNAU TRAWSFYNYDD

gan Keith OBrien

Ymhlith bwyd, lloches a thn, un o anghenion beunyddiol mwyaf sylfaenol ac angenrheidiol dyn ers bore oes yw dŵr. Yn ddiddorol roedd gan ddŵr rinwedd arall dirgel filoedd o flynyddoedd yn l pan gredair Celtiaid fod ffynonellau yn borth mynediad i fyd arall goruwchnaturiol! Byddair ffynhonnau yma hefyd yn cael eu cysylltu gyda duwiesau neilltuol gan ir naill fel y llall gael eu hystyried fel symbolau o ffrwythlondeb.

Heddiw, yn y Deyrnas Gyfunol, rydym yn defnyddio ar gyfartaledd 150 litr y pen yn ddyddiol i ymolchi, yfed, fflysio toiled ac in peiriannau golchi. Maer rhain yn bethau rydym yn eu cymryd yn ganiataol . Peth holl bwysig o ran ein hiechyd yw cael cyflenwad o ddŵr gln. Gwelwyd y canlyniad o ddiffyg yn y cyfeiriad yma blwyddyn neu ddwy yn l gydar holl drafferthion bu i bobl ddioddef oherwydd haint cryptosporidiwm o Lyn Cwellyn.

Wrth gwrs, cyfleustra o oes Fictoria ywr tap dŵr sydd ar y sinc, a pheth mor handi ydi o i lenwi tegell yn ystod egwyl ym Mhobl y Cwm! Ond nid fel hyn mae hi wedi bod erioed. Cyn ir pibellau plwm a haearn cyntaf gyrraedd ein tai, rhaid oedd gafael yn y bwced ac anelu at y ffynnon agosaf! Mae gan Traws nifer ohonynt a rhai yn dal mewn defnydd dyddiol ac un gyda rhin iachusol honedig. Dyma eu hanes :

 

FFYNNON CWRCLIS (SH705355)

 Lleolir Ffynnon Cwrclis ar ochr y ffordd syn arwain i ffermdy Brynysguboriau. Dywedir ir enw darddu o croglys gan mai yma y byddai drwgweithredwyr yn cael eu crogi yn yr oes a fu. Roedd hon yn ffynnon bwysig ir pentre cyn ir tai dderbyn dŵr prif gyflenwad a bu i Rolant Wyn, ewythr Hedd Wyn, ganu ei chlodydd yn y gerdd ganlynol:

DŴR Y FFYNNON

Fwyn ddarllenydd, yn dy syched

Hwde ddracht o ddyfroedd byw;

Nid or llyn y daw, nar afon

Dŵr o Ffynnon Cwrclis yw.

 

Dŵr o lygad clir y ffynnon,

Nid or bibell wrth dy ddr,

Dŵr o ffynnon fach y pentref

Honnon tarddu yn y mr.

Dŵr fun disychedur tadau,

Mhell cyn geni neb syn fyw;

Dŵr blas fy mebyd arno

Dŵr o Ffynnon Cwrclis yw.

 

Ŷf ohono, fwyn ddarllenydd,

Pryd y byddin teimlon flin;

Dim ond dracht o ddŵr y ffynnon-

Llawer gwell yw ef nar gwin.

 Ceir cyfeiriad arall i ffynhonnau Traws gan Rolant Wyn mewn rhigwm maith a wnaeth ir Rhedegydd ar 9fed Medi 1937. Dymar darn perthnasol:

Cyn dod or pibellau haearn

Ar dyfroedd ir tai mor hael,

Cair tlodion fynd ir ffynhonnau

Pryd hwnnw heb ofnir draul.

Maer llinell olaf yn ddiddorol iawn oherwydd pwynt pwysig syn hawdd i ni ei anghofio ywr ffaith fod dŵr ffynnon yn ddŵr syn rhad ac am ddim yn wahanol iawn ir dŵr a ddaw on tapiau!

 Pan oedd y gwersyll milwrol yn ei anterth yn negawdau cynnar y ganrif ddiwethaf, byddair milwyr yn dod au dillad budr iw golchi at wragedd Stryd Faen. Gorchwyl un or rheini fyddai cario galwyni o ddŵr or ffynnon i bwrpas y golch wythnosol. Byddair ychydig geiniogau a gair gwragedd yn ychwanegiad croesawus iawn iw lwfans cadw tŷ.

 Pan oeddem yn blant rhaid oedd stopio am lymaid or ffynnon bob tro, a da oedd cael llond dwylaw wedi cwpanu or dŵr oer, clir a blasus yn enwedig os oeddem yn sychedig ar l ymladd Almaenwyr neu Indiaid Cochion yn Creigiau Bach!

 

FFYNNON LLWYBR CUL (SH 708358)

FFYNNON LLWYBR CUL

Ceir hyd ir ffynnon yma yn lle mae Llwybr Cul o Benrallt a Llwybr y Dafarn o ddechrau Penygarreg yn cyfarfod i ymunon un i arwain i Dyn Pistyll. Ers talwm byddai seston llechan yma, sef tair llechan wedi eu ffurfio mewn sip bocs i dderbyn y dŵr, gyda thwll tua modfedd o ddiamedr yn y slab blaen. Allan o hwn byddair hylif grisial yn llifo ir teithiwr sychedig. Maer lechan blaen wedi diflannun anffodus ond maer rhai ochrol yn dal yn eu lle gydag l naddiad ynddynt lle byddair rhan blaen yn ffition daclus. Cyfeiriwyd uchod at Lwybr y Dafarn, sef tafarn y Bull sydd ers blynyddoedd bellach yn annedd. Maer enwn adlais or hen ddyddiau pan fyddai porthmona mor bwysig i economir ardal a hynnyn cael ei adlewyrchu yn y ffaith fod gefail go drws nesaf ir adeilad. Bryn Ffynnon yw enwr tŷ rŵan, sydd, wrth gwrs, yn hunan eglurhaol.

 

FFYNNON LAS (SH730316)

Mae FFYNNON LAS yn dal mewn defnydd dyddiol ac fe leolir hi ar ochr chwith y ffordd syn arwain o Benstryd i Bont Dol Mynach yng Nghwm Dolgain. Mae blas heb ei ail ar ddŵr y ffynnon hon. Pan roir potel i lenwi o dan y beipen syn ymwthio allan or seston, fe welir cyddwysiad yn ffurfio mewn ennyd ar ei hochr allanol oherwydd oernir dŵr.

 

FFYNNON ERWDDWFR (SH 723331)

Ceir hyd ir ffynnon hon mil o droedfeddi uwchben lefel y mr a hyd dau gae ir dwyrain o ffermdy Erwddwfr neu Wyddor ar lafar gwald. Mae hen fapiau yn ei dynodi fel bath. Ceir disgrifiad diddorol or ffynnon yn Ardudwy ai Gwron gan Dewi Eden, sef y Parch. David Davies, Harlech (1914) Dyma ddyfyniad or gyfrol:

Mae hon ar dir Erwddwfr, Trawsfynydd. Priodolir ir ffynnon hon gan y trigolion hynafiaeth a rhin. Pwy, a pha bryd y cafwyd allan ei rhin, sydd anhysbys. Yr oedd wedi ei hadeiladu ar raddeg fechan er yn foreol. Adgyweiriwyd a helaethwyd hi gan y diweddar Barchedig Edward Davies (A), Derfel Gadarn, yr hwn a fun trigiannu am gyfnod maith yn Erwddwfr, ac yn gweinidogaethu ir Annibynwyr yn yr ardal. Dywedir fod dyfroedd y ffynnon hon yn meddu rhin i wella afiechydon amrywiol, a phriodolir iddi rin cyfriniol.

Gresyn fod Ffynnon Llwybr Cul mewn cyflwr adfail. Bu ir Cyngor Cymuned geisio ei hadfer ychydig yn l. Mae Ffynnon las yn cael ei chadwn daclus. Hefyd mae cyflwr da ar ffynnon hynafol Cwrclis- diolch i ymdrechion Y Bnr. John S. Jones, perchennog y safle.

Tagwyd Ffynnon Bryn Glas (SH709354 brwyn, diflannodd y Ffynnon y Rheithordy (9SH706357) ac mae Ffynnon Rewllyd (SH792309) yn adfail. Ond Gellir gweld Ffynnon Brynhyfryd (SH7073530) yng ngwaelod y cae tu cefn i Warws ln. Mae ffos fach yn tarddu or ffynnon sydd wedyn yn troelli ei ffordd ir llyn. Gobeithion fawr nac anghofiwn ein ffynhonnau nai hesgeuluson fwy, oherwydd gyda newid hinsawdd yn bygwth cyfnodau maith o sychder yn ein hafau, efallai bydd yn dda i ni eu defnyddio unwaith eto!

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CROESO I AELODAU NEWYDD:

Dyfrig Lloyd, Caerdydd

Sara Richards, Rhosneigr

Ian Taylor, Helsby,

Rhys Mwyn, Caernarfon

Jane Lloyd Francis, Abercregir

Brian Evans, Penrhyncoch, Aberystwyth

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff 

Cyhoeddir LLYGAD Y FFYNNON gan GYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

Argreffir gan EWS COLOURPRINT, Stad Ddiwydiannol Pinfold, Bwcle, Sir y Fflint

GOLYGYDD: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint. CH7 1TH

Ffn: 01352 754458 e-bost: gruffyddargel@talktalk.net GWEFAN : www.ffynhonnaucymru.org.uk

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up