Home Up

LLYGAD Y FFYNNON

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru                                                Rhif 29 Nadolig 2010

YMWELD PHEDAIR FFYNNON

gan Howard Huws

 

Ffynnon Fair, Pyllalai.(SO 0486 7423)

Wrth deithio ym Mhowys ar cyffiniau fis Awst eleni, achubais gyfle i ymweld phedair ffynnon sanctaidd. Y cyntaf ohonynt oedd Ffynnon Fair Pyllalai (Pilleth) yn sir Faesyfed. Wedi cyrraedd Cross Gates ar yr A483 rhwng Llandrindod a Llanelwedd drowch ir chwith ar yr A44. Dilynwch y ffordd am ddwy filltir i Ben-y-bont. Yno cymrwch yr A488 i Drefyclo. Wedi mynd drwy Lanfihangel Rhydieithon a Bleddfa rhaid troi ir B4356 am Lanandras i ddod o hyd i Byllalai. Dilynwch yr arwyddion tuar eglwys, hyd ln go gyfyng i fyny allt. Mae lle i dri neu bedwar o geir barcio ger Eglwys Fair. Ceir Ffynnon Fair y tu cefn ir eglwys, ar ochr ogleddol tŵr yr eglwys. Wedii thyllu ir graig, ar ffurf betryal, y mae mewn cyflwr da, ac wedi ei hadnewyddun ddiweddar. Gosodwyd rheilen oi chwmpas, ond o ddadfachu cadwyn, gellir disgyn y grisiau at hynny o ddŵr sydd ynddi. Noda Francis Jones yn ei gyfrol The Holy Wells of Wales fod y ffynnon wedi ei hesgeuluso yn y gorffennol ond wrth ei hadnewyddu yn 1910 daethpwyd o hyd ir grisiau. Saif arwydd Holy Well gerllaw. Dyma lecyn tawel a phrydferth. Rhyfedd meddwl mai yn yr union fan hon y bu brwydro rhwng Owain Glyndŵr ar Mortimeriaid yn 1402. Ceir digon o wybodaeth ynglŷn r achlysur hwnnw ar hysbysfyrddau esboniadol yn y maes parcio. Gellir gweld y man y claddwyd y meirw wedir drin ar lethr bryn cyfagos gan fod coed wedi eu plannu i ddynodir fan. Byddin Glyndŵr fun fuddugol. Dywedir bod dŵr y ffynnon wedi disychedur milwyr. Yn l traddodiad arall roedd clwyfau'r rhai a anafwyd yn y frwydr wedi eu golchi yn y ffynnon. Roedd cred gyffredinol bod dŵr y ffynnon hon yn arbennig o dda at gryfhaur golwg a rhoi esmwythder i lygaid poenus. Erbyn heddiw mae ymweld r fan yn llesol ir enaid.

cffcffcffc

Ffynnon Glydog, Merthyr Clydog (SO 3268 2738)

Hap a damwain oedd imi godi llyfr y Parch. F. G. Llewellin, The History of Saint Clodock: British King and Martyr (Manceinion: John Heywood Ltd., 1919) mewn siop yn y Gelli Gandryll. Dyma a ddywed ynglŷn Ffynnon Glydog yno.

Just a little distance from the church, and reached by crossing Monnow Bridge, may be seen St. Clodocks Well with its perennial flow of crystal waterWhile there must have been traditions attached to thisthese are irrecoverably lostin a drought such as the summer of the year 1919 brought us, the local point of view is simply this, as many as a dozen come here in an evening to draw, but the spring never fails and the water is as good as any for miles around.

Y mae mor garedig chynnwys ffotograff or ffynnon, hefyd, a datgan yi cheir ar lan chwith Mynwy, ger Rhyd Glydog, ychydig islawr bont. Allwn i ddim collir cyfle, na allwn? Felly i ffwrdd fi i Ferthyr Clydog, sef y Clodock ansoniarus yn Swydd Henffordd. Diolch ir ffotograff, llwyddais i ganfod y ffynnon heb fawr o drafferth: ond y mae lefel y llwybr wedi codi ers tynnur ffotograff ym 1919, ac nid oes iw weld, ar hyn o bryd, ond rhan uchaf y gist garreg syn cynnwys y dŵr, ar grawen betryal syn gaead arni. Mae dŵr iw weld yno, ond y mae ymhell o fod yn grisialaidd, ac y maen amlwg nad ywn llifo fel y bu. Hwyrach y gellid ei hadfer, i raddau helaeth, oi charthu. Yn l Lives of the British Saints gan Baring-Gould a Fisher, dywedir mai brenin doeth ar Ewas yn y bumed ganrif oedd Clydog. (Maer ardal heddiw yn rhannol yn Swydd Henffordd ac yn rhannol yn Sir Fynwy.) Roedd merch i fonheddwr wedi syrthio mewn cariad ag ef ac am ei briodi. Ond roedd dyn ifanc arall o dras ai fryd ar briodir ferch ac er mwyn sicrhau na fyddai Clydog yn ei chael ymosododd arno pan oedd allan yn hela ai ladd. Cludwyd ei gorff ar gart oedd yn cael ei dynnu gan ychen at lan afon Mynwy lle'r oedd rhyd ond gwrthododd yr anifeiliaid groesi. Penderfynwyd felly i adeiladu eglwys ai chysegru i Glydog ar yr union fan honno.

cffcffcffc

Ffynnon Isw, Patrisw (SO 2777 2238)

Wrth i chi yrru hyd y ln i Batrisw, o gyfeiriad y Fenni, ceir tro sydyn ir dde yn union cyn dringor rhiw ir eglwys ei hun. Yng nghesail y tro hwnnw, ar ymyl coedlan gonwydd, ceir Fynnon Iws. Gellir gadael y car wrth y drofa, a chroesir ln at y darddell.

Dywedir mai yma y safai cell wreiddiol Isw Sant, ac y maen amlwg fod gan rywrai meddwl mawr or ffynnon hon. Mae yna waith cerrig yn ei hamgu ai thoi, ac addurnir yr adeiladwaith hwn ag amryw drugareddau: croesau wediu llunio o frigau; darnau arian (rhwng y cerrig, mewn potyn bach, ac yn y dŵr ei hun); mwclis a phaderau, a braich doli blastig. Gellir esbonior mwyafrif ohonynt. Hen arfer, er enghraifft, yw gadael wrth ffynnon lun neu fodel or rhan hwnnw or corff y dymunir ei hiachau: ond allwn i ddim esbonior pen ci tegan meddal syn syllu allan o gilfach rhwng y cerrig, onid y gobeithir bod Iswn barod i eiriol ar ran anifeiliaid anwes, hefyd.

 Atgyweiriwyd y ffynnon yn o ddiweddar gan gybiaid lleol, tan arweiniad oedolion goleuedig. Byddain well oi glanhau drachefn, ond ni fyddai hynnyn waith mawr. Enwr ffrwd syn llifo or ffynnon yw Nant Mair. Dywedir fod y sant wedi ei ladd gan deithiwr oedd wedi derbyn croeso a chynhaliaeth ganddo yn ei gell syml. Ymwelodd Richard Fenton r ffynnon yn 1804 gan ddisgrifior mannau arbennig yn y muriau lle gadewid gwrthrychau oedd wedi eu hoffrymu ir sant. Diddorol yw sylwi bod yr arfer yn dal hyd heddiw.

Nododd Fenton hefyd bod yno gwpanau i godir dŵr or ffynnon er mwyn yfed ohoni. Roedd bri mawr ar y ffynnon yn y dyddiau a fu fel man lle gellid derbyn iachd o amrywiol afiechydon. Mae hefyd Ffynnon Fair ym mhlwyf Patrisw ond nid yw ei lleoliad yn hysbys ar hyn o bryd.

cffcffcffc

Ffynnon Sant/Saint, Rhyd-y-sarnau (SO 0486 7423)

Dengys mapiau Ordnans safler ffynnon hon yn o eglur, ar y dde ir llwybr or ffordd fawr i fferm Penbryn cenna. Yn anffodus, dynar cwbl y gallaf ei ddweud amdani, oherwydd y maer tir ynon un trwch o redyn, dail poethion, mieri a llwyni, ac nid oes modd gweld dim. Dylair ymchwiliwr penderfynol sicrhau caniatd y deiliad tir, ymarfogi phladur, a gweddo am nerth bn braich.

Nid oes dim dirgelwch ynglŷn bodolaeth ffynnon yno, ar un adeg, o leiaf. Gwelaf ar y rhyngrwyd fod yno drac rasio ceir or enw Saints Well Racetrack: ond ni ŵyr neb pa sant neu saint a goffeir yma. Saif ym mhlwyf Abaty Cwm Hir, sydd dan nawdd Mam Duw: ond cyn codir abaty, bu ym mhlwyf eang Llanbister. Cysegrwyd honno yn enw Cynllo Sant, ond cynhwysai gapeli Padarn, Anno, Mair a Mihangel hefyd, ar un adeg. Yr eglwys agosaf at y ffynnon yw Sant Harmon, tan nawdd Garmon Sant.

A dynar pedair. Darlun eithaf cynrychioladol o amryw gyflyrau ffynhonnau sanctaidd ein gwlad, mi gredwn.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

MWY O HANES FFYNNON Y GOYTRE, GER PONT-Y-PŴL

 Yn Llygad y Ffynnon 28 clywyd am yr hyn ddigwyddodd yn 1873 pan gaeodd Y Parchedig Thomas Evans, Rheithor y Goytre, Ffynnon y Cae Cul, ffynhonnell ddibynadwy a digonol o ddŵr pur a fu yn disychedur pentrefwyr am genedlaethau. Maen ymddangos ar l ymchwil pellach mai addysg ir plant oedd asgwrn y gynnen a dyfodd yn gweryl sarrug rhwng y gŵr parchedig ai blwyfolion. Roedd y Rheithor yn gefnogol iawn ir National School - ysgol eglwys - ond roedd ymgais leol i sefydlu Board School - sef ysgol heb fod o dan reolaeth eglwysig. Anfonodd gwraig or enw Louisa Waite ei phlant ir ysgol nad oedd y Rheithor yn ei ffafrio. Cyfarfur ddau pan oedd Mrs Waite yn mynd ir ffynnon a derbyniodd gerydd gan y Rheithor ai gorchymyn i symud ei phlant yn l ir ysgol eglwys yn ddiymdroi. Gwrthododd Mrs Waite ac fel canlyniad aeth y Rheithor ati i gaur ffynnon drwy ei llanw a charthion dynol, gwydr a thunelli o gerrig. Wedi ymchwil pellach yn nhudalennaur Pontypool Free Press gwelwn fod y Rheithor wedi cynnig ffynnon arall iddynt- the Well in the Wood- ffynnon yn y goedwig nad oedd yn ddim mwy na phwll lleidiog o ddŵr a llysnafedd gwyrdd ar ei wyneb. Cytunodd y Rheithor i geisio dyfnhaur ffynnon hon ond nid oedd tarddiad naturiol ynddi, dim ond lle ir dŵr gronni. Roedd ffynnon arall ar gael iddynt - y Ffynnon Ddu - oedd ar dir dyn or enw Henry Mathews, ond roedd hwn yn gyfaill ir Rheithor ac aeth ati i geisio cau pob llwybr a arweiniai at y ffynnon gyda drain a mieri. Roedd hon yn ffynnon ddibynadwy mewn tywydd sych. Aeth gwraig or enw Mrs Jenkins, Tydomen ati i glirio ffos ar ei thir lle'r oedd dŵr o Ffynnon Ddu yn goferu er mwyn ir pentrefwyr gael mynediad at y dŵr.

Cynhaliwyd cyfarfod o Bwyllgor Iechyd Pont-y-pŵl ar Fedi 29ain a rhoddwyd deiseb gan nifer sylweddol or ardalwyr yn cwyno nad oedd ganddynt ddŵr gln iw yfed. Nodwyd for y ffynnon a ddefnyddiwyd ganddynt a chan eu hynafiaid am genedlaethau wedi ei difwyno gan y Rheithor ai chladdu o dan dunelli i gerrig. Roedd llwybrau cyhoeddus a fun fan tramwyo at y ffynhonnau ers cyn cof wedi eu caun fwriadol. Gofynnwyd ir pwyllgor edrych i mewn ir mater. Penderfyniad y pwyllgor oedd y dylair mater gael ei dynnu i sylwr awdurdodau yn Llundain oedd yn arolygu gwaith y byrddau iechyd lleol. Aeth y Rheithor oddi cartref am dair neu bedair wythnos ond gofynnodd ir heddlu anfon cwnstabliaid i gadwr heddwch yn y fro. Roedd yn amlwg fod gan y Rheithor bobl oedd oi blaid gan fod hanes am ei haelioni ar ei gost ei hun i blant y National School yn cael sylw yn y papur at Hydref yr 11eg. Tra roedd y Rheithor oddi cartref aeth y pentrefwyr ati i geisio cloddio drwyr cerrig at y ffynnon a hynny ym mhresenoldeb aelodau or Pwyllgor Iechyd. Wedi pum awr o waith caled gwelwyd fod y ffynnon yn llawn carthion a gwydr er bod y Rheithor wedi gwadu hynny. Pan ddychwelodd y Rheithor caewyd y ffynnon a gosod ychwaneg o gerrig drosti.

Yn Ionawr 1874 ymddangosodd adroddiad cryf o blaid y Rheithor yn y papur. Dywedwyd ei fod wedi gwasanaethur fro am ddeng mlynedd ar hugain a rhoddwyd anrheg o ddysgl arian iddo gan y plwyfolion. Llofnododd cant a hanner ohonynt ddeiseb oedd yn dweud fod bywyd y Rheithor wedi bod yn ddilychwyn au bod yn gobeithio y cai ef ai briod flynyddoedd llawr eto yn eu plith.

Ym mis Ebrill llosgodd tŷ Mrs Louisa Waite i lawr. Erbyn hyn roedd hin adnabyddus fel yr arwres a heriodd y Rheithor a chychwyn yr holl helynt am Ffynnon y Cae Cul. Ond nid oedd unrhyw amheuaeth mai damweiniol hollol oedd y tn. Roedd ei mab wyth oed wedi bod yn chwarae brigyn oedd yn fud losgi y tu allan ir tŷ ac aeth y to gwellt yn wenfflam. Llwyddwyd i achub peth or dodrefn ac ni anafwyd neb ond doedd dim ond y muriau duon ar l wedir digwyddiad.

Roedd haf 1874 yn un sych a phoeth ar ardalwyr yn dioddef. Roedd dwy or tair ffynnon oedd ar gael iddynt bellach yn sych a nodwyd mai dim ond Ffynnon y Cae Cul oedd yn ddibynadwy yn ystod cyfnodau o sychder. Daeth yr achos o flaen Brawdlys Mynwy ar Awst 4ydd. Roedd y plwyfolion wedi llwyddo i godi digon o arian i dalu 150 i dwrnai iw cynrychioli. Cafwyd adroddiad yn y papur am Awst 15fed. Yn l y Barnwr Piggott dylair mater gael ei ddatrys ar fyrder. Addawodd y cyfreithiwr oedd yn cynrychiolir Rheithor y byddair gŵr parchedig, ar ei gost ei hun, yn sicrhau cyflenwad o ddŵr pur a digonol ir pentrefwyr mewn man cyfleus ger y ffordd fawr yn y pentref. Ni ddylair pentrefwyr edrych ar yr addewid fel buddugoliaeth ond fel ymgais gan y Rheithor i gael heddwch a chytgord yn y fro unwaith eto. Dwedodd y barnwr bod rhaid parchu hawl sylfaenol pobl i gael dŵr yfed ac y dylid gadael ir dŵr lifo ir pentref lle gallair bobl ei ddefnyddio. Awgrymodd y dylair Rheithor dalu am bwmp i godir dŵr pe bai angen hynny. Roedd y mater i fynd ymlaen i gael ei gynnwys mewn dogfen gyfreithiol yng Nghaerwrangon.

 Ymddangosodd adroddiad pellach ym mhapur Awst 29. Mewn cyfnod o sychder maer awdur yn cwyno fod dŵr gln a phur Ffynnon y Cae Cul yn llifo drwy bibellau ir ddaear lle gall neb ei gael a phobl yn dihoeni oherwydd diffyg dŵr. Roedd y Barnwr yn disgwyl y byddair Rheithor wedi mynd ati ar unwaith i gael dŵr ir pentrefwyr ond nid felly y bu. Dylair Rheithor fod wedi ail-agor Ffynnon y Cae Cul ac adfer y cyflenwad ir pentrefwyr. Ddechrau Hydref ymddangosodd llythyr wedi ei arwyddo gan Un or Goytre. Roedd y Rheithor wedi gorchymyn i dwll gael ei gloddio ar ochr y ffordd fawr i gronni dŵr oedd yn llifo ar wyneb y tir. Tir Syr Joseph Bailey oedd yn ffinio ar Goedwig Bailey oedd hwn ac nid oedd yn eiddo ir Rheithor. Sut felly yr oedd ganddor hawl i wneud y fath beth? Ai cyfrifoldeb Syr Joseph fyddai cynnal a chadwr cyflenwad dŵr ir dyfodol? Roedd y Rheithor wedi llwyddo i osgoir cyfrifoldeb mewn modd anghyfrifol. Nid oedd tarddiad naturiol lle cloddiwyd y pydew ac ni allai hyn wneud iawn am gollir dŵr pur or ffynnon oedd wedi ei chau. Os nad oedd pethaun newid byddain rhaid ir pentrefwyr weithredu eto. Fyddair Barnwr yn cymeradwyor dull sarhaus yma o gyflawni ei orchymyn?

 Er chwilio yn nhudalennaur papur am weddill y flwyddyn a thrwy 1875 ni welwyd cyfeiriad pellach at y ffynnon yn Goytre. Tybed a ddaw mwy o wybodaeth ir golwg yn y dyfodol?

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CYNHADLEDD I'W CHOFIO

Aeth Howard Huws a Ken ac Eirlys Gruffydd ir gynhadledd ar ffynhonnau a gynhaliwyd ym mhrifysgol Llanbedr Pont Steffan dros benwythnos 11-12 o Fedi. Ar y dydd Sadwrn cafwyd darlithoedd amrywiol a diddorol. Soniodd Jemma Bezant am bwysigrwydd ffynhonnau sanctaidd i urdd y Sistersiaid yn gyffredinol, ac yn abaty Ystrad Fflur, Ceredigion yn enwedig. Roedd hyn o ddiddordeb arbennig oherwydd y traddodiad syn bodoli yn yr ardal fod mynachod Ystrad Fflur yn arfer teithio heibio i Ffynnon Ffraid, Cynhawdref, Swydd Ffynnon,(SN674670) ar eu taith ir lleiandy yn Llansanffraid ar lan y mr. Credir bod ffynnon y fynachlog yn Ystrad Fflur yn cael ei bwydo gan ddŵr o ffynhonnau sanctaidd Blaenglasffrwd. Maer ffynhonnau hyn wedi cael eu defnyddion lleol fel ffynhonnau rinweddol a iachusol am genedlaethau. Yn dilyn clywyd am ymweliad Well Springs yng nghwmni Dr Maddy Grey Ffynnon y Forwyn Fair Fendigaid, Crugwyllt (SS803869), ffynnon chysylltiad agos gydag Abaty Margam yn sir Forgannwg. Ceir cyfeiriad at y ffynnon mewn dogfen a ddyddiwyd 1470. Mae adeiladwaith y ffynnon yn awgrymu ir gwaith cerrig gael ei greu ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg. Maen bosib mai to gwellt oedd dros y ffynnon yn wreiddiol ond yn ddiweddarach codwyd to o gerrig ai doi a llechi mawr fel y ceir ar loriau tai. Baddon ar sip llythyren L sydd gan y ffynnon ac mae nifer o risiau yn mynd i lawr at y dŵr. Gwyddom fod bedydd wedi ei gynnal yng nghapel y ffynnon yn 1891, y gwasanaeth yn y Gymraeg ac yn nhraddodiad yr eglwys Gatholig. Maen bosib mai ymgais i greu canolfan i bererindodau tebyg ir hyn oedd yn digwydd wrth Ffynnon Fair, Pen-rhys, sydd yma. Wedyn cafwyd cyfle i wrando ar y Tad Brendan OMalley yn sn am ei brofiadau personol yn dilyn trywydd Francis Jones a ffynhonnau sanctaidd sir Benfro. Soniodd am bererindodau i ymweld gwahanol ffynhonnau. Maen debyg bod llawer mwy o ffynhonnau sanctaidd yn y sir nag a gofnodwyd gan Francis Jones yn ei lyfr The Holy Wells of Wales. Wedi cinio daeth cyfle i glywed beth oedd gan Anwen Roberts iw ddweud ar y pwnc Pensaernaeth a Nawdd yn Ffynnon Gwenffrewi, Treffynnon (SJ 185763). Er bod traddodiad yn lleol mai Margaret Beaufort, mam Harri Tudur, oedd yn gyfrifol am adeiladur capel dros y ffynnon gwelodd Anwen debygrwydd rhwng arddull y gwaith cerrig ar hyn a geir yng nghapel San Steffan, Westminster yn Llundain, gwaith Robert Virtue, prif saer maen y brenin. Yn sicr mae pensaernaeth capel y ffynnon yn arwyddocaol yng nghyd-destun pensaernaeth diwedd yr Oesoedd Canol yn Ewrop. Yn y sgwrs nesaf cafwyd disgrifiad diddorol or gwasanaethau a gynhelir gan yr Eglwys Uniongred Roegaidd ger Ffynnon Gybi yn Llangybi, Ceredigion,(SN 605528), rhyw bedair milltir o dref Llanbedr Pont Steffan, lle mae cymuned o gredinwyr Uniongred. Pwysleisiodd y Tad Timothy Pearce bwysigrwydd dŵr yn addoliad yr eglwys Uniongred a dywedodd iddynt fabwysiadu Ffynnon Gybi fel eu man arbennig hwy. Mae gan y ffynnon hon draddodiad o fod yn ffynnon rinweddol a sanctaidd gydar gallu i wella. Wrth ymadael r ardal galwyd heibio ir ffynnon a chodi potelaid o ddŵr ohoni. Tymheredd yr awyr yn l thermomedr y car oedd pymtheg gradd. Roedd dŵr y ffynnon mor oer nes bod anwedd ar y tu allan ir botel blastig - prawf o ba mor oer oedd y dŵr oedd yn dod o grombil y ddaear. Richard Suggest a roddodd y ddarlith olaf a oedd yn canolbwyntio ar hanes Ffynnon Elian, Llaneilian yn Rhos (SH 866774), ffynnon rheibio enwog, ai cheidwad Jac Ffynnon Eilian, a garcharwyd am ei dwyll, ond a lwyddodd i gael anfarwoldeb drwy gyhoeddi hanes ei waith wrth y ffynnon.

Capel Erbach, Porthyrhyd. (SN 529147)

Roedd y Sul yn ddiwrnod bendigedig ym mhob ffordd. Teithiodd pawb i bentref Llanddarog, ychydig filltiroedd ir de o Gaerfyrddin. Tran aros i bawb gyrraedd aeth nifer ohonom i weld safle Ffynnon Dwrog (SN 504167) gerllawr eglwys. Nid oedd posib gweld dim oherwydd tyfiant gwyllt ond o leiaf nawr mae mwy o bobl yn gwybod lle maer ffynnon arbennig hon. Yna i ffwrdd a ni i ymweld ag olion Capel Erbach ar ffynnon syn codi ynddo. Maer adeilad syn dyddio or Oesoedd Canol, ar dir preifat ac mae gwir angen ei ddiogeli. Ar l cinio aethom i weld Capel Begewdin ger Porthyrhyd, lle mae ffynnon yn tarddu oddi fewn ir adeilad. Oherwydd bod llawer o gerrig a choed wedi dymchwel i mewn ir capel nid oedd modd darganfod lleoliad y ffynnon ei hun.

Capel Begewdin, Porthyrhyd. (SN 511147)

Yn ystod y diwrnod trafodwyd y posibilrwydd o greu ymddiriedolaeth fyddain dod a nifer o asiantaethau syn ymddiddori yng nghadwraeth ffynhonnau at ei gilydd. Byddai hyn yn codi statws cymdeithas fel Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ac yn dod an gwaith i fwy o amlygrwydd. Yn 2011 bwriedir cynnal y gynhadledd flynyddol hon yn Nhreffynnon, sir y Fflint ar benwythnos Medi 10fed -11eg Bydd manylion ar gael yn rhifyn yr haf o Llygad y Ffynnon.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CROESO I AELODAU NEWYDD

Ymddiriedolaeth Archeolegol Dyfed

Patricia D. Wright, Rhydychen

Margaret M. Phillips, Tynr Eithin, Tregaron

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

GWEITHGAREDD WELLSPRINGS:  

Ymwelwyd Ffynnon Farug, y Barri (ST 1336737) ar Hydref 3ydd 2010. Mae ar stad ddiwydiannol Atlantic heb fod ymhell o aber yr afon yn nwyrain y Barri. Maen bosib ei bod yn ffynnon Rufeinig, yn sicr maen ganoloesol. Erbyn hyn mae mewn cyflwr drwg ac yn llawn hen deiars. Maen bosib y caiff ei cholli am byth gan fod y stad ar werth. Cawn fwy o hanes yr ymweliad yng nghylchlythyr Wellsprings yn y dyfodol maen siŵr.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

PYTIAU DIFYR

 Dymar hyn sy gan y Parchedig J. Daniel iw ddweud am ddwy ffynnon, Ffynnon Arian (SH 304309) a Ffynnon Fyw (SH 23309308) Mynytho, ar dudalennau 117 ac 118 yn ei gyfrol Hynafiaethau Llyn ( Nixon a Jarvis, Bangor, 1892). Cadwyd y sillafu gwreiddiol.

Ffynhon Arian

Gwelir y Ffynhon hon islaw y ffordd, gerllaw Foel Gron. Ond cyn rhoddi desgrifiad o honi, efallai mai doeth fyddai i ni ddywedyd ychydig eiriau yng nghylch yr elfen a gynnwysa. Dywed Proffesor Rhys am Deva mai yr hn ffurf Gymreig yw doiu, neu duiu = dwyw= dwywol= dwyfol, oherwydd fod dwfr yn cael ei ystyried yn un or elfenau cyssegredig yn yr hn amseroedd. Yn unol r gred hon, rhai a farnant oddiwrth yr enw arian sydd yng nglyn gwrthddrych ein pennawd, fod swynyddiaeth wedi cael ei harfer yma yn yr oesoedd ofergoelus a aethant heibio, ac y byddid yn taflu pinau, a darnau o arian ir dwfr, gan feddwl y buasai hyny yn sicrhu ei amcanion ir sawl a fyddai yn ymwneyd r ddefod. Beth bynag am hyn, y mae y Ffynhon o wneuthuriad digon destlus, ac yn arddangos mwy o arwyddion gwasanaeth teuluaidd na dim arall yn y dyddiau diweddaf hyn. Adeiladwyd ei phedair ochr phedair carreg, a gosodwyd carreg arall yn nenfwd iddi, er mwyn cadw ei dwfr yn ln.

Mor aml y gwelwyd plantos

Hen Ysgol dda Foel Gron

Yn rhedeg am y cyntaf

I yfed dyfroedd hon!

Ond llawer un fun chwareu

Oi deutun llon ei wdd,

Sydd erbyn heddywn gorwedd,

Yn dawel yn ei fdd.

fccfccfcc

Fynhon Fyw

I lawr ar fron y llechwedd, rhwng Ffynhon Arian ag Aberoch, ond ei bod ychydig yn fwy ir aswy, ar dir Assheton Smith, y mae y ffynhon hon. Amlygir hi gan fur pedwar-onglog (square), tua llathen o drwch, a dwy lath o uchder, fel nas gellir myned i fewn iddi, ond trwy ddr derw yn yr ystlys. Dosberthir ei baddon yn ddwy ran, gan ganolfur o feini wedi eu gweithio yn ofalus; ac y mae yr adran fwyaf ohono yn mesur pedair llathen o hyd a thair o led, ar lleiaf tua llathen o led ac ychydig yn rhagor o hyd. Ffurfiwyd grisiau i fyned i lawr ir dwfr, ac y mae seddau cerryg ar bwys y mur tu fewn yn yr ochr Orllewinol ar ochr Ddwyreiniol. Fel y dengys trefniadau y Ffynhon, yr oedd rhan o honi ir claf ymdrochi, ar rhan arall iddo i yfed ei dwfr. Dywed Traddodiad mai yr achos cyntaf oi sefydliad ydoedd ymweliad dyn dall, yr hwn, ar ol golchi ei lygaid yn ei dyfroedd oerion, a gafodd ei olwg. Hysbysir ni fod llawer yn ei mynychu yn y blynyddoedd a aethant heibio, ac wedi eu hiachu. Gan ei bod yn tarddu mewn mangre mor dlawd, a llecyn mor ddiaddurn, a chan ein bod yn gweled yma ffrwyth llafur nid bychan, a chryn lawer o dreuliadau mewn arian yn yr holl gelfyddydwaith, tueddir ni i gredu fod rhyw sail ir honiadau uchod, beth bynag sydd wir. Pa un ai yn gadarnhaol ynte yn nacol y derbynir yr hyn a welwn n llygaid ac a glywwn n clustiau yng nghylch y Ffynhon Fyw, trueni mawr fod neb wedi caniatu i blant chwarus y lle i labyddio ei dyfroedd meini, nes maent bron wedi ei llanw!

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

YMWELD FFYNHONNAU SWYDD DERBY

Grace a Dennis Roberts

Ym mis Awst 2010 roedd pentre Wormhill yn Swydd Derby wedi dewis Dewi Sant fel ei thema i addurno ffynnon. Roedd merch yno yn gwerthu cardiau a chawsom sgwrs efo hi. Roedd hin hoff iawn o Dyddewi a bob amser yn treulioi gwyliau yn Sir Benfro. I ni roedd yn arbennig iawn gweld mai ein nawdd Sant ni ein hunain oedd wedi ei ddewis, er eu bod nhw ( a ninnau ar y pryd) heb fod yn agos i Gymru. Eglurodd mai hi oedd un or ddwy oedd wedi creur gwaith. Edmwnd Tudur, tad Harri Tudur ywr marchog ar yr ochr dde. Oddi tano mae wyneb dyn gwyrdd o gerflun ar y nenfwd. Ar yr ochr chwith mae angel sydd ar yr organ yn y gadeirlan ac oddi tano mae pen llew, syn cynrychioli Sant Marc, o gapel y Forwyn Fair yn yr eglwys. Palas yr Esgob a welir yn y gofod ar ffurf hanner lleuad uwchben y prif ddarlun. Defnyddiwyd pethau naturiol fel dail, petalau blodau ac ati i wneud y cyfan or addurniadau. Maer gwaith yn eithriadol o gelfydd ac anodd credu sut y gall petalau wedi eu gwasgu ar fwrdd wedi ei orchuddio chlai ddangos adeilad mor fawreddog chadeirlan Tyddewi mewn modd mor gywrain.

Ffynnon Wormhill, Swydd Derby.

Pentre ag iddo hanes diddorol yw Eyam. Daeth y pla ir lle o Lundain yn 1665 mewn parsel o ddefnyddiau a anfonwyd at y teiliwr, George Vicars. Roedd yn llawn chwain oedd wedi eu heintio can y pla. Gan fod y defnyddiau yn wlyb feu rhodiwyd y tu allan i sychu a lledodd y chwain y pla drwyr pentre . Y teiliwr oedd y cyntaf i farw. Ar gyngor y Rheithor, William Mompesson, torrodd y pentre bob cysylltiad phentrefi eraill yr ardal. Gadawyd bwyd iddynt ger ffynnon ar y tir uchel uwchlaw Eyam. Bu farw llawer or trigolion, yn eu plith gwraig ifanc y Rheithor. Maer Sul olaf yn Awst bob blwyddyn yn cael ei alw yn Plague Sunday pryd y cofir am aberth y pentrefwyr. Buom yn Eyam ddwywaith, Y tro cynta dyma gyrraedd cwr y pentre a gweld arwydd bod y ffordd ar gau oherwydd y carnifal! Mi wnaethom wastraffu dipyn o amser yn mynd rownd yn y car i edrych be welem ni, a mynd yn l yno wedyn, ond roedd y carnifal yman glamp o ddigwyddiad ar pard yn dal heb orffen! Dangosodd rhywun i ni le o barcio, heb fod dan draed, a chawsom weld mymryn ar y pentre, ond aethom yn l yno drannoeth i weld y lle yn iawn. Roedd y tywydd wedi amharu ar rai or addurniadau ar y ffynhonnau. Cawsom fynd ir amgueddfa a gweld hanes y pentren ei ynysu ei hun rhag i neb or tu allan ddal y pla.

Ffynhonnau Eyam, Swydd Derby.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

FFYNHONNAU CERNYW CYFROL ARALL GAN PHIL COPE

Yn 2008 cyhoeddodd Phil Cope- syn aelod o Gymdeithas Ffynhonnau Cymru y gyfrol fendigedig Holy Wells:Wales (220 o dudalennau) a gyhoeddwyd gan gwmni argraffu SEREN, Pen-y-bont ar Ogwr. Mae hon yn gyfrol fyddain harddu unrhyw silff lyfrau ac ynddi mae darluniau eithriadol o rhai on ffynhonnau amlycaf a chyfeirnod map i bob un. Pris y gyfrol yw 20. Yn wir maer lluniau yn syfrdanol ac mae Phil wedi llwyddo i ymweld rhai ffynhonnau na chafodd neb arall y fraint o wneud hynny. Maer lluniau yn gofnod pwysig iawn or gorffennol y dylid eu trysori ir dyfodol.

Bellach mae Phil wedi mynd ar daith trwy Gernyw ac mewn cyfrol Holy Wells: Cornwall (250 o dudalennau - pris 20) maen disgrifio lleoliad y ffynhonnau ac yn rhoi nifer o luniau o bob un. Maen ddiddorol cymharu adeiladwaith y ffynhonnau hyn ar rhai sy gennym ni yma yng Nghymru. Ceir rhai sy a dim ond cerrig diaddurn ou cwmpas ond yn fwy aml na pheidio ceir adeilad o gerrig nadd dros y tarddiad. Mae nifer o ffynhonnau wedi eu cysegru i seintiau syn adnabyddus i ni yma yng Nghymru megis Cybi, Dewi a Non, Cain, Cenwyn a Mihangel. Bydd ymwelwyr yn gadael clytiau, blodau neu hyd yn oed ddoliau wrth ambell ffynnon. Maen amlwg fod pobl Cernyw yn parchu ac yn gofalu am eu ffynhonnau sanctaidd yn llawer gwell na ni, ac yn manteisio arnynt i ddenu ymwelwyr a chodi statws y ffynhonnau. Mae ein cefndryd Gwyddelig yn Iwerddon yn gwneud yr un fath. Onid ywn amser i ni yng Nghymru ddeffro i bwysigrwydd a chyfoeth ein treftadaeth cyn ei bod yn rhy hwyr? Mae cwmni cyhoeddi SEREN yn cynnig gostyngiad o 5 i bobl syn prynur ddwy gyfrol gydai gilydd. Mewn sgwrs ar y ffn dywedodd Simon Hicks, cyfarwyddwr y cwmni wrthyf y byddain barod i roi nawdd ariannol i Gymdeithas Ffynhonnau Cymru am bob cyfrol syn cael ei phrynu gan aelodaur Gymdeithas. Peth am brynur ddwy gyfrol? Maent yn edrych yn hapus iawn ochr yn ochr i gilydd ar y silff lyfrau. Dyma gyfle i ddefnyddior tocynnau llyfrau a gawsoch fel anrhegion adeg y Nadolig. Os byddwch yn mynd i Gernyw yn ystod y flwyddyn bydd y gyfrol yn sicr o gyfoethogi eich ymweliad ar rhan Geltaidd hon o Loegr.

Dyma fanylion cwmni SEREN: 57 Nolton St, Peny Bont ar-Ogwr, (Bridgend) CF31 3AE

Rhif ffn : 01656 663018. Seren@SerenBooks.com www.SerenBooks.com

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

DYMA GYFEIRIAD NEWYDD I'R WEFAN: www.FfynhonnauCymru.org.uk

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Cyhoeddir LLYGAD Y FFYNNON gan GYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

Argreffir gan EWS COLOUR PRINT, Stad Ddiwydiannol Pinfold, Bwcle, Sir y Fflint

GOLYGYDD: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint CH7 1TH

Ffn: 01352 754458 e-bost: gruffyddargel@talktalk.net <mailto:gruffyddargel@talktalk.net>

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up