Home Up

LLYGAD Y FFYNNON

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru                                                                                                                                           Rhif 28 Haf 2010

 

FFYNHONNAU SIR FYNWY

Ffynnon Angoeron, Mamheilad (SO298052)

Mae Sir Fynwy yn sir gyfoethog ei ffynhonnau fel pob sir arall yng Nghymru. Rhaid cyfaddef, fodd bynnag, bod yr ardal yn ddieithr i lawer ohonom. Ein colled ni yw hynny a hwyrach y bydd ymweliad yr Eisteddfod Genedlaethol r sir eleni yn gyfle i ni ddod i adnabod yr ardal yn well.

Plwyf diddorol yw Goytre Fawr syn cynnwys pentrefi bychain fel Mamheilad, Penperlleni, Felinfach, Nant-y-deri a Pencroesoped. Mae ardal Mamheilad yn gyfoethog ei ffynhonnau a hanes difyr iawn iddynt. Ger y pentref mae Ffynnon Angoeron. Credir mai ystyr yr enw anarferol hwn yw ffynnon sydd dŵr yn anghyffredin o oer ynddi. Mae ei lleoliad yn anghysbell. Mae ar lethrau dwyreiniol Garn Clochdy ar ochr mynydd Llasgarn dau gan droedfedd islaw copar mynydd. Gellir ei gweld ar fin hen ffordd syn arwain o Lanofer i Drefethin. O gwmpas y ffynnon mae arwyddion o adeiladau fel pe bai yma unwaith bentref bychan. Ffynnon gilfachog yw hon wedi ei hadeiladu i mewn i ochr y llethr a cherrig sgwr o boptu iddi a charreg fawr ar ei phen. Mae ochrau ar to yn goleddu i mewn ir llethr ac yn ddwy droedfedd o led. O wyneb y dŵr i dor ffynnon maen ddwy droedfedd a hanner. Ger y ffynnon mae carreg enfawr syn gwneud sedd bron i bedair troedfedd o hyd a throedfedd a hanner o uchder. Ceir cyfeiriad at y ffynnon mor bell yn l ar bedwaredd ganrif ar ddeg. Cafodd ei galwn Ffynnon Rhufeinig ac yn Ffynnon Ofuned neu wishing well yn Saesneg. Pan aed ati iw glanhau yn 1890 daethpwyd o hyd i nifer fawr o binnau a phennau crynion iddynt, hoelen, pwt o bensil, ychydig o fotymau a broitch copr. Tybed beth sy ynddi erbyn hyn? Gyferbyn thafarn y Bedol ym Mamheilad mae llwybr cyhoeddus ac yn wythdegaur ganrif ddiwethaf roedd arwydd yno yn cyfeirior cerddwyr at y ffynnon.

Bu helynt mawr yn ymwneud ffynnon digon cyffredin ym mhlwyf Goytre Fawr yn 1873. Y Rheithor, y Parchedig Thomas Evans a dynnodd y pentrefwyr iw ben. Roeddynt wedi arfer cael dŵr bob dydd o ffynnon ar dir fferm arbennig ond yna prynodd y Rheithor y fferm. Un bore ym mis Mai aeth gwraig weddw or enw Mrs Waite, oedd yn byw mewn bwthyn gerllawr ffynnon, i nl dŵr fel yr arferai wneud ond fei rhwystrwyd gan y Rheithor. Dwedodd wrthi na chai ddŵr or ffynnon nes iddi symud ei phlant o ysgol, oedd yn ei farn o, yn wrthwynebus ir eglwys, ac anfon y plant ir ysgol oedd o dan ei ofal ef. Gwrthododd Mrs Waite wneud hynny a rhwystrodd y Rheithor hi rhag cael dŵr or ffynnon a dyna fu dechraur helynt. Galwodd y Rheithor am ddynion i lanwr ffynnon cherrig y diwrnod hwnnw. Bore drannoeth daeth gweithwyr oedd yn torri coed yn y goedwig gyfagos at y ffynnon i dorri eu syched a chliriwyd y cerrig or ffynnon er mwyn iddynt gael mynd at y dŵr. Roedd y Rheithor yn flin iawn a llanwyd y ffynnon eilwaith cherrig. Bore drannoeth, yn blygeiniol, casglodd y pentrefwyr at ei gilydd, mynd at y ffynnon, ei hail-agor a charior cerrig or safle.

Ar 26 Mehefin cyflogodd y Rheithor nifer fawr o weithwyr a llanwr ffynnon a chymaint o gerrig fel nad oedd modd ei defnyddio eto ond ar 4 Gorffennaf daeth y pentrefwyr yno, a chydag ymdrech fawr llwyddwyd i glirior ffynnon. Cyn pen diwedd y dydd, fodd bynnag, roedd y Rheithor wedi gorchymyn iw weithwyr gaur ffynnon unwaith eto. Rhoddwyd mwy o gerrig drosti ar 8 Gorffennaf ar 9fed. Ar Awst 16 daeth y pentrefwyr at y ffynnon a llwyddo i symud y cerrig a chael dŵr yfed ohoni. Roeddynt yn ddiolchgar oi gael gan nad oedd ffynnon arall mor agos nac mor gyfleus iw cartrefi. Pan welodd y Rheithor nad oedd y fath bentwr o gerrig yn ddigon i gaur ffynnon gwnaeth rhywbeth ffiaidd. Roedd y ffynnon wedi ei hagor ar y Sadwrn. Am hanner nos y Sul canlynol gorchmynnodd y Rheithor i wastraff dynol o dŷ bach y rheithordy ac o dai bach bythynnod cyfagos i gael ei daflu ir ffynnon. At hyn fe dorrwyd poteli a lluchiwyd y gwydr ar ben y gymysgfa ac ychwanegu tar ato yn ogystal. Erbyn bore Llun roedd y drewdod yn annioddefol ac aeth y plismon or pentre at safler ffynnon i weld beth oedd yn achosir fath beth. Gorchmynnodd y Rheithor i ddynion lwytho cerrig ir ffynnon a bu o ai wraig yn eu gwylion gweithio drwyr dydd. Rhoddwyd diod feddwol ir gweithwyr gan y Rheithor oi dafarn yn Nant-y-deri. Cyflogwyd dynion i gaur ffynnon a buont yn gweithio yno am bythefnos gan gario tua mil o dunelli o gerrig i safler ffynnon. Galwodd y plwyfolion y pentwr yn Garn y Rheithor.

Daeth yr achos i sylwr pwyllgor oedd yn gofalu am iechyd y cyhoedd yn ardal Pont-y-pŵl ond ni wnaed dim i wrando ar gwynion y pentrefwyr ac adfer y ffynnon. Ar 2 Medi ysgrifennwyd at gadeirydd y pwyllgor ar ran y bobl yn gresynu nad oedd dim wedi ei wneud. Roedd y bobl yn barod i agor y ffynnon ac i swyddog or pwyllgor fod yn bresennol i weld beth oedd ynddi. Ni chafwyd ateb ir llythyr a arwyddwyd gan 64 or plwyfolion. Serch hynny gwahoddwyd rhai ohonynt i ymddangos gerbron y bwrdd i adrodd hanes y difwyno a fu ar y ffynnon, Roedd y Rheithor yn gwadu popeth. Doedd yna ddim ffynnon, meddai, felly sut fedrair dŵr gael ei ddifwyno a doedd a wnelo fo nai weithwyr ddim oll r peth. Er mwyn sicrhau fod pawb yn gwybod beth oedd wedi digwydd cyhoeddwyd yn y Pontypool Free Press fod y ffynnon iw hailagor ar 26 Hydref a bod croeso i bawb ddod i weld drostynt eu hunain beth a wnaed iddi. Ar 27 Hydref ymddangosodd yr adroddiad canlynol yn y papur:

Ddoe gweithredodd plwyfolion Goytre Fawr eu bwriad i agor ffynnon ar y cae main a gaewyd gan y Rheithor, Y Parchedig Thomas Evans, ym mis Mai. Am bump or gloch

y bore casglodd rhyw bymtheg ar hugain o ffermwyr ac eraill yn Penperlleni a gorymdeithio oddi yno ir ffynnon. Disgwylid y byddai gwrthwynebiad chwyrn i hyn gan ddynion a gyflogwyd gan y Rheithor, a daeth yr Arolygydd Macintosh ar Arolygydd Freeman or Fenni yno er mwyn osgoi unrhyw gythrwfl. Roedd yr Heddwas Allen o Lanofer ar Heddwas Lawrence eisoes wedi bod yn aros yn Nant-y-deri a hynny ar gost y Rheithor. Ychydig cyn y diwrnod a glustnodwyd i agor y ffynnon roedd y Rheithor wedi gorchymyn iw weithwyr osod hyd yn oed mwy o gerrig drosti a chodi ffens gref o gwmpas y safle.

Llwyddodd y plwyfolion i fynd ir cae main a thrwyr ffens heb ei malu a dechreuwyd gweithion ddiwyd i symud y cerrig. Yr un i godir garreg gyntaf oedd Mrs Waite a fun faen tramgwydd ir Rheithor yn y lle cyntaf, ai safiad arwrol dros ei hawl i ddewis i ba ysgol i anfon ei phlant a fun achos yr holl helynt. Wrth ir cerrig lithroi lawr ochr y garn gellid clywed eu sŵn gryn bellter i ffwrdd. Wedi pum awr o waith daeth y dynion at y ffynnon a chafwyd prawf or modd y llygrwyd y dŵr. Wedi ir cerrig a gwreiddiaur coed a ddefnyddiwyd iw llanw cael eu clirio daeth y dynion ar draws y carthion ar gwydr toredig roedd y Rheithor wedi gwadu eu bodolaeth. Roedd y drewdod yn annioddefol.

Gan fod y Rheithor wedi gwrthod adfer y ffynnon ir pentrefwyr gael ei defnyddio, casglwyd digon o arian gan y plwyfolion i fynd ar mater ir llys sirol a chytunwyd ar ddiwrnod i wrandor achos. Ond cyn hynny llwyddodd y Rheithor i symud yr achos i Gwrt y Siacer (Court of Exchequer) gan y mynnai na chai gyfiawnder mewn llys lleol. Aeth y cyfreithwyr a gyflogwyd gan y plwyfolion ati i baratoi ymladd yr achos yn y Brawdlys ym Mynwy. Unwaith eto aeth y Rheithor r achos i lys yn Llundain, gan osgoi dod r achos i gyfraith. Gan fod ganddo arian roedd yn gallu gwneud hyn a doedd gan y plwyfolion ddim modd iw rwystro. Ceisiodd y Rheithor liniaru rhywfaint ar y sefyllfa drwy roi ffynnon arall iddynt yn y goedwig ond dywedwyd mai pydew oedd yn dal dŵr yn unig oedd hwn ac nad oedd tarddiad yno ai fod yn sychu yn yr haf pan oedd mwyaf o eisiau dŵr. Maer hanes yman dangos yn glir pa mor bwysig oedd ffynhonnau cyffredin i bobl ers talwm au bod yn barod i ymladd ir eithaf i sicrhau cyflenwad o ddŵr pur iw yfed.

Yng nghoedwig Wentwood, ir gogledd o Lanfair Iscoed, yn y goedwig uwchlawr gronfa ddŵr, mae Naw Ffynnon. Nid oes traddodiadau amdanynt wedi goroesi. Maer llwybrau drwyr coed ar seddau o gwmpas y ffynhonnau yn dangos fod yma le da i ddenu ymwelwyr. Mae pensaernaeth un ffynnon yn arbennig o ddiddorol gan fod y gwaith cerrig uwchben y tarddiad ar ffurf cwch gwenyn ond bod muriaur ffynnon ei hun yn sgwar. Maer dŵr yn llifo i faddon crwn o gerrig o flaen y ffynnon.

Ffynnon Chwilgrug (SO 880401)

Mae Ffynnon Chwilgrug, rhwng Magwyr a Llanfarthin, gyferbyn Church Farm ac maen un ddiddorol ei phensaernaeth. Mae tor ffynnon fel capan drosti ac mae tair o risiau yn arwain i lawr at y dŵr sy tua throedfedd o ddyfnder. Maer bwa dros y ffynnon wedi ei adeiladu o frics ond bod cerrig dros y brics yn ffurfio bwa ychwanegol drosti. Maer bwa yn ddwy droedfedd o uchder a thair troedfedd ar draws. O flaen y ffynnon mae cwrbyn carreg syn cadwr dŵr rhag llifo allan. Maer gofer ar yr ochr dde ar dŵr yn dod allan drwy beipen haearn. Hyd y gwyddom nid oes traddodiadau amdani wedi goroesi ond maen ddigon agos ir eglwys i fod unwaith yn ffynnon gysegredig ar dŵr ohoni, o bosib, wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer bedyddio plant. Cysegrwyd yr eglwys, syn dyddio or ddeuddegfed ganrif, i Fair Forwyn. Erbyn heddiw maen ffynnon ofuned.

Yn ardal Llanfaches a Llanfair Iscoed mae nifer o ffynhonnau diddorol. Un ohonynt yw Ffynnon Brideswell. Roedd yn arferiad i ferched fynd at y ffynnon yng nghoedwig Brideswell ar ddydd eu priodas a thaflu pin ir dŵr. Byddai hyn yn sicrhau lwc dda. Ym mhlwyf Llanhiledd, heb fod ymhell or eglwys, roedd Ffynnon Illtud neu Ffynnon Wen ar dir fferm Argoed, islaw Bryn Ithel. Deuai pobl yma ers talwm i olchi clwyfau llidiog. Cymaint oedd nifer yr ymwelwyr a ddeuai at y ffynnon nes ir ffermwr flino arnynt yn tresmasu ar ei dir a dinistriodd y ffynnon. Erbyn hyn maer tarddiad wedi sychu oherwydd dod cloddio am lo brig yn yr ardal. Mae hanes y ffynnon hon yn nodweddiadol o lawer o ffynhonnau. Cyfuniad sy yma o dirfeddiannwr sy heb unrhyw gydymdeimlad r traddodiad o ymweld ffynhonnau rhinweddol a diwydiant syn dinistrio tirwedd ac yn newid lefel y dŵr o dan y ddaear. Dyma pam fod angen cymdeithas fel Cymdeithas Ffynhonnau Cymru i dynnu sylw at eu pwysigrwydd a cheisio eu gwarchod.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

EIN LLYWYDD NEWYDD

  Ken Lloyd Gruffydd,                    Eirlys Gruffydd                   ar Dr Robin Gwyndaf

Trysorydd                                            Ysgrifennydd                                            LLywydd

Mewn cyfarfod o Gyngor Cymdeithas Ffynhonnau Cymru a gynhaliwyd ar ddiwedd mis Mawrth cytunwyd i wahodd y Dr Robin Gwyndaf , Caerdydd i fod yn Llywydd Anrhydeddus Cymdeithas Ffynhonnau Cymru. Da gennym allu dweud iddo dderbyn. Mae Robin wedi mynychu pob un on Cyfarfodydd Cyffredinol Blynyddol ac wedi annerch y Gymdeithas mewn darlithoedd ac wedi cyfrannu i drafodeithau ar lawer achlysur. Gwyddom y bydd yn lladmerydd da in Cymdeithas.

Diolchwn ir Dr Eurwyn William am fod yn Llywydd y gymdeithas oi chychwyn hyd nawr.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CROESO I AELODAU NEWYDD

Harri Jones, Ysbyty Ifan

Glyn Hughes, Caerdydd

Medwen Roberts, Graigfechan

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

FFYNNON RINWEDDOL TŶ NANT, YSBYTY IFAN (SH849481)

Daeth i feddiant y Golygydd lythyr a ysgrifennwyd ( mewn Saesneg) gan H.S.Owen, Bryn Llan, Ysbyty Ifan yn 1994 at Derek Williams, Mynydd Isa. Gof oedd Mr Owen wrth ei alwedigaeth. Dyma gyfieithiad or llythyr.

Rwyf wedi gwneud ymholiadau am y ffynnon chalybeate yn Nhŷ Nant, Llan. Wedi siarad r mwyafrif o henoed y pentref maen ymddangos fod y cwt dros y ffynnon wedi ei gwneud o bren gyda, o bosib, do corrugated iron drosti pan ddirywiodd cyflwr y to pren. Roedd un or bobl y bm yn siarad nhw wedi cael ei eni yn 1902 ac roedd ganddo gof eithriadol o dda. Roedd wedi gweithio yn Nhŷ Nant pan yn fachgen ifanc. Cofiai yn dda fel y byddain rhoi ei draed yn y dŵr a hwnnwn eithriadol o oer. Roedd gan y bobl leol fydd yng ngallur ffynnon i wella anhwylderau, ei bod yn ffynnon rinweddol a meddyginiaethol. Fel canlyniad yfodd yntau ohonin gyson. Gan ei fod erbyn hyn yn nawdeg dwy oed roedd yn amlwg nad oedd y dŵr wedi gwneud unrhyw niwed iddo!

Byddai plant oedd a defaid ar eu dwylo yn cael eu hanfon at y ffynnon a dal eu dwylo o dan y dŵr cyn hired ag y gallent ddioddef hynny ac wedyn i rwbior mwd o liw rhwd oedd iw ganfod ar waelod y ffos (y gofer maen debyg) ar y defaid. Roedd hyn yn sicr o gael gwared ar y tyfiant hyll. Cofiaf fod cred debyg yn rhinwedd iachusol y dŵr yn y tanc haearn yn yr efail leol, pan oedd y gof yn gwthior haearn poeth iddo i oeri.

Roedd Mr Davies, (ganwyd yn 1902) Yn cofio fod y cwt oedd dros y ffynnon yn edrych fel pe bai wedi gweld dyddiau gwell ar tywydd wedi gadael ei hl arno, felly roedd wedi bod yno ers blynyddoedd lawer, o gwmpas 1816-17. Roedd drws i fynd i mewn iddo a phlanciau pren ar hyd yr ochrau oi gwmpas o wneud seddau. Doedd y planciau ddim yn llydan iawn, tua chwech i saith modfedd o led, roedd yn barnu. Roedd yr adeilad i gyd tua un droedfedd ar bymtheg o hyd a deg troedfedd o led. Roedd ei chwaer, Mrs Wright, yn cytuno mai dyna oedd maint yr adeilad. Cofiai fynd yno pan oedd rhwng deuddeg a phedair ar ddeg. Mae tuag wythdeg pump erbyn hyn felly bu ger y ffynnon yn ail ddegawd y ganrif hon.

Euthum at y ffynnon fy hun pan oeddwn tua wyth neu naw a byddai hynny ym mlynyddoedd olaf ail ddegawd y ganrif ac yn bendant doedd dim adeilad dros y ffynnon yr adeg honno. Roedd yn arferiad i ni yfed y dŵr or tarddiad a chario peth adref mewn caniau tun, fel arfer can llefrith oedd yn dal chwart. Roedd caead arno a handlen lydan iw gario. Ambell dro, yn anffodus, byddain rhaid carior dŵr adref mewn hen dun taffi Red Rose. Byddai hwn hefyd yn dal chwart ond roedd yr handlen weiren denau a gallaf gofior boen wrth ir weiren dorri i mewn i gnawd meddal fy mysedd.

Tynnwyd y cwt i lawr gan denant Tŷ Nant oherwydd bod gormod o bobl yn tresmasu wrth gerdded ar draws ei dir at y ffynnon . Neu, o bosib, fod y ffynnon erbyn hynny wedi peidio bod yn gyrchfan boblogaidd. Yn sicr ni fyddai wedi cael gwneud y fath beth pan oedd y ffynnon yn ei bri. Yn l yr hen frawd ai chwaer y bum yn eu holi am y ffynnon, roedd y llen hynod boblogaidd fel man cyfarfod i bobl leol ar brynhawniau a nosweithiau Sul yn yr haf. Ni allent gofio llawer am y canu a gaed yno. Nid cymanfa wedi ei threfnu byddai hi ond ymateb naturiol ir dyhead i uno mewn cn. Byddair un peth yn digwydd yn y pentref pan fyddai gweision y ffermydd yn casglu at ei gilydd wrth y siop neur efail. Yn aml byddair canu yn para am oriau, tan berfeddion, a ninnaur plant i fod yn cysgun drwm. Ond roedd yn werth cadwn effro i glywed tua ugain i bump ar hugain o ddynion ifanc gyda chyfoeth o leisiau tenor a bas yn canu emynau gan mwyaf. Tybed a oedd cysylltiad rhwng y canu wrth y ffynnon diwygiad 1904-05 a Methodistiaid oedd y rhan fwyaf o bobl fyddai mynd yno i ganu.

Does neb yn gwybod pwy gododd y cwt yn y lle cyntaf. Roedd rhywun wedi teimlo bod angen rhyw fath o adeilad dros y ffynnon. Roedd llai o reolau cynllunio a phwyllgorau'r dyddiau hynny a byddair cwt wedi ei godi heb fawr o ffỳs na ffwdan. Maen bosib mai Stad y Penrhyn oedd y tirfeddianwyr yr adeg honno. Gallir Cyngor Plwyf fod wedi ei godi neu unigolion oedd yn teimlo bod angen rhyw fath o adeilad dros y ffynnon. Daeth llawer tro ar fyd yn yr ardal hon, fel mewn mannau eraill ers hynny, ond da bod atgofion fel hyn yn cael eu cadw.

Diolch i Mr Derek Williams am ganiatd i gofnodi cynnwys y llythyr yn Llygad Y Ffynnon. Tybed a oes gan un on haelodau wybodaeth ychwanegol am y ffynnon hon a ffynhonnau eraill yn y fro?

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

PYTIAU DIFYR....PYTIAU DIFYR.... PYTIAU DIFYR...... PYTIAU DIFYR

Meddai Syr Ifor - gan Syr Ifor Williams, Tregarth. Llyfrfar M.C. Caernarfon 1968

Pa ryfedd ir Methodistiaid Calfinaidd mor gynnar 1801 gyhoeddi yn eu Rheolau Disgyblaeth nad oedd yr un ou deiliaid er dim i arfer swynion na swyn-gyfaredd mewn un achos perthynol, i ddyn nac anifail; na myned ar l dewiniaid; nac ymofyn brudwyr, nac offrymu i ffynhonnau; na dilyn un arferiad llygredig or fath; y rhai nid ydynt wello nag ymgynghori Chythreuliaid. Mewn nodyn chwanegir, Swyno (neu fel y dywaid rhai cyfrif) y ddafad wyllt, neu ryw afiechyd arall, beth ydyw ond ymofyn am y Diafol yn feddyg; Offrymu i Ffynnon Elian (neu ryw ffynnon arall) ar ein lles ein hunain neu ein hanifeiliaid, neu i geisio ymddal ar ryw-un, beth ydyw ond offrymu i Ddiafol a galw am ei gymorth Dieflig ef? Y maer arferion hyn yn gyffredin iawn mewn rhai parthau on gwlad, er mawr waradwydd iw thrigolion tywyll, anwybodus, ac annuwiol.

(Diolch i Howard Huws am dynnu ein sylw at yr uchod.)

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

YMWELYDD DIDDOROL SYN RHYFEDDU AT EIN FFYNHONNAU

Ken, Eirlys, Tibor a Gwyn

Daeth Gwyn Edwards ag ymwelydd diddorol ac annisgwyl ir Wyddgrug ar ddiwedd mis Ebrill.

Dyn o Hwngari yw Tibor. Bu unwaith yn beilot awyrennau ond erbyn hyn maen teithio o wlad i wlad i rannu profiad anghyffredin iawn a gafodd. O dan lawdriniaeth bu farw a pharhaodd yn farw am naw munud. Yn rhyfeddol cafodd adferiad ond y peth mwyaf oedd yr hyn a brofodd yn ystod yr amser y bun glinigol farw. Roedd ym mhresenoldeb Duw a chariad diamodol yn ei amgylchynu. Bellach maen rhannu ei brofiad gan ddweud wrth bawb mai caru ein gilydd syn bwysig. Nid oedd yn berson crefyddol cyn hyn. Er ei fod yn aelod or Eglwys Babyddol maen parchu pob traddodiad Cristnogol. Gwl fod y ffynhonnau yn ein tynnu ni i gyd at ein gilydd. Cafodd agoriad llygad wrth weld amrywiaeth pensaernol ein ffynhonnau a chyfoeth y traddodiadau amdanynt sy wedi goroesi. Roedd wrth ei fodd fod Cymdeithas Ffynhonnau Cymru yn ceisio adfer yr hen ffynhonnau. Roedd wedi ymweld Threffynnon ac wedi rhyfeddu at y lle a rhoddwyd copi o Llygad y Ffynnon yn cynnwys llun o Ffynnon Wenffrewi iddo. Roedd yn edmygu gwaith y gymdeithas yn fawr iawn ac yn dymunon dda i ni yn y dyfodol.

Er mwyn codi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd y ffynhonnau rydym wedi ysgrifennu at Alun Ffred Jones, y Gweinidog Treftadaeth yn y Cynulliad i ofyn am ei gymorth i ddiogelu safleoedd y ffynhonnau. Da byddai cael grym statudol or Cynulliad i orfodi perchnogion preifat i ddiogelur ffynhonnau ar eu tir. Hefyd dylai Cynghorau, wrth ystyried ceisiadau am adeiladu a lledu ffyrdd, fod yn ymwybodol o bwysigrwydd ffynhonnau rhag iddynt gael eu dinistrio gan ddatblygiadau.

cffcffcffcffcffcffcffcffcffcffcffcffcffc

O GWMPAS Y FFYNHONNAU

Ffynnon Dudwen, Llandudwen, Llŷn (SH27 473679)

Bu Bleddyn Prys Jones, syn gweithio i Gyngor Gwynedd, yn arwain tm i adfer Ffynnon Dudwen, Llandudwen, Llŷn, yn ddiweddar. Gofiwn am y gwaith ardderchog sy eisoes wedi ei wneud ar Ffynnon Fyw, Mynytho ( SH30913087) a Ffynnon Aelhaearn, Llanaelhaearn (SH38414462) ganddo ef ai weithwyr. Roedd Myrddin Fardd yn canmol y ffynnon hon. Yn yr adeg pan roedd yn ysgrifennu ei gyfrol werthfawr Lln Gwerin Sir Gaernarfon, a gyhoeddwyd yn 1908, roedd y ffynnon wedi mynd ai phen iddi. Meddai, Erbyn hyn nid oes yn aros or hen ffynnon, ragor na llefod yn nghwr cae ger yr eglwys- amser wedi ei thorri i lawr ai chladdu yn ei phwll ei hun. Cyrchai lluoedd ati o bob cyfeiriad; taflent arian a phinnau iddi mewn trefn i sicrhau bendith iddynt eu hunain oddiwrth y Santes. Roedd Tudwen yn byw yn y seithfed ganrif ac roedd i ddyfroedd ei ffynnon alluoedd arbennig i wella pob math o salwch. Cyfrifid ei dwfr yn effeithiol i wrthweithio anhwylderau y llygaid - y dwymyn ddyspeidol, y cryd cymmalai, gwendid yn y gewynnau, arteithiau y rhai a gystuddid gan y Digwydd sef rhyw fath o wasgfeuon neu lewygon. Ohoni y cymerid dŵr i fedyddio yn yr eglwys a gerllaw iddi y cynhaliwyd priodasau dirgel. Roedd yn gyrchfan anghysbell heb ffordd hwylus i fynd iddi, a dyna pam yn l Myrddin Fardd, y cafodd ei anghofio. Dyna hefyd, hwyrach pam ei bod wedi goroesi.

Cyn dechraur gwaith.

Pan aeth Bleddyn ai weithwyr ir safle i ddechrau roedd tyfiant gwyllt dros y ffynnon. Rhaid oedd tocior tyfiant a chlirior safle - gwaith caled ond hanfodol. Yn raddol daeth y ffynnon ir golwg. Yn l y disgrifiad a geir ohoni yn The Ancient Monuments of Caernarvonshire roedd ar ffurf hanner cylch, ei diamedr tua chwe throedfedd ac roedd yn mesur tair troedfedd oi chefn iw blaen. Roedd muriaun codi tua thair troedfedd y tu l iddi gan ostwng yn raddol tuag at flaen y ffynnon. Yno roedd cerrig llyfnion yn creu argae i ddal y dŵr.

Dyluniad or ffynnon.

Wrth glirior safle daeth cerrig y ffynnon ir golwg a gwelwn fod y disgrifiad ohoni yn adroddiad y Comisiwn Hynafiaethau yn gywir. Gwelwn oddi wrth y lluniau bod angen sgiliau arbennig i adfer ffynnon. Hefyd maen cymryd amser ac egni heb son am y gost o gyflogi gweithwyr. Rydym yn ffodus iawn fod Cyngor Gwynedd yn barod i ariannu prosiect fel hwn.

Olion y ffynnon yn dod ir amlwg.

Golwg agosach arni.

Y bwriad nawr yw clirio mwy o gwmpas y ffynnon ai glanhau. Bydd hyn yn golygu ei hail-adeiladu i bob pwrpas. Yna gobeithir gosod plac a llechen arni, codi ffens gadarn oi hamgylch i gadwr gwartheg rhag mynd iddi, a chreu llwybr ati. Nid ydym eto wedi llawn sylweddoli potential y ffynhonnau i ddenu ymwelwyr na chwaith eu gwerth fel mannu tawel y gall pobl fynd atynt i fyfyrio.

Edrychwn ymlaen yn eiddgar at gael mwy o hanes yr adfer ar y ffynnon arbennig hon syn golygu llawer ir gymuned leol.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CYNHADLEDD FFYNHONNAU FLYNYDDOL

PRIFYSGOL LLANBEDR PONT STEFFAN 11 a 12 MEDI 2010

Eleni bydd sgyrsiau am ddyddio waliau cerrig hynafol, darganfyddiadau newydd yn Ffynnon Fair, Margam, a ffynhonnau Ystrad Fflur. Gobeithir mynd i ymweld ffynhonnau yng Ngheredigion neu yn Sir Gaerfyrddin ar y Sul. Os oes gennych ddiddordeb cysylltwch Dr Madeleine Gray, Darllenydd mewn Hanes, Ysgol Addysg Prifysgol Cymru Casnewydd, Campws Caerllion, Casnewydd NP18 3QT. Rhif ffn 01644 432675 e-bost- Madeleine. Gray@newport.ac.uk <mailto:Gray@newport.ac.uk>

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

DIWEDD Y GN............YWR GEINIOG

Mae blwyddyn aelodaeth or gymdeithas yn mynd o Orffennaf i Orffennaf a daeth yn adeg adnewyddu tl aelodaeth unwaith eto. Os nad ydych yn aelod am oes neun talu drwy archeb banc byddair Trysorydd - Ken Lloyd Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint CH7 1TH- yn falch iawn o dderbyn eich tl aelodaeth yn y dyfodol agos. Diolch o galon.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CYFARFOD CYFFREDINOL BLYNYDDOL CYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

PABELL Y CYMDEITHASAU 1

MAES EISTEDDFOD GENEDLAETHOL BLAENAU GWENT A BLAENAUR CYMOEDD

DYDD MERCHER, 4 AWST am 1.00 or gloch

Wedi Cyfarfod Cyffredinol byr o dan gadeiryddiaeth Howard Huws ceir darlith gan

ANGELA GRAHAM, Caerdydd

cynhyrchydd a chyfarwyddwr ffilm a theledu ar

FFYNNON FAIR PEN-RHYS - PORTH Y NEFOEDD

CROESO CYNNES I AELODAU HEN A NEWYDD

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Cyhoeddir LLYGAD Y FFYNNON gan GYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

Argreffir gan EWS COLOUR PRINT, Stad ddiwydiannol Pinfold, Bwcle, Sir y Fflint

Golygydd: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint. CH7 1TH

Ffn: 01352 754458 e-bost: gruffyddargel@talktalk.net

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

GWEFAN CYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU: www.ffynhonnau.Cymru.org

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up