Home Up

LLYGAD Y FFYNNON

Cylchgrawn Cymdeithas Ffynhonnau Cymru                                                                                                                          Rhif 27 Nadolig 2009

YMWELIAD AG IWERDDON

gan Howard Huws

Ffynnon Saraίn Sant

Fis Awst euthum ar bererindod i Gonnemara, ac wrth yrru rhwng Clonmacnois a Shannonbridge yn Swydd Offaly, digwyddais weld arwydd ffordd am cyfeiriodd at Ffynnon Saran Sant. Maer Gwyddelod yn rhagori arnom nir Cymry yn hynny o beth, a dangosir safle pob ffynnon sanctaidd hysbys ar eu cyfres mapiau Landranger, hefyd. O na bai yma eu tebyg!

Canfm y ffynnon heb fawr o drafferth, yng nghanol cae gwair ar lannau Brosna. Mae ffens a chroes haearn fawr yn amlygur man, a chlwyd yn caniatu mynediad at y dyfroedd. Amddiffynnir y tarddle gwaith cerrig a morter amdani ac yn gromen arni. Mae arwydd wrth fynedfar cae yn esbonio arwyddocd y ffynnon, a deallaf ei bod yn gysylltiedig ag eglwys Tigh Saran (Tŷ Sarain), tua milltir i ffwrdd. Dywed yr arwydd y bu cryn bererindota at y ffynnon yn ystod yr Oesoedd Canol, ac o weld yno botel blastig wag yn crogi gerfydd llinyn hir, at ddiben codi dŵr, maen amlwg na pheidiodd y cyrchu ati wedi hynny.

 

Bulln na Sύile

Y diwrnod canlynol glaniais ar ynys rainn Mr, lle dangosodd dywysydd imi ddwy ffynnon arall. Neu ddwy ffynhonnell, ddylwn i ddweud, oherwydd bulln oedd y cyntaf ohonynt. Bulln yw carreg phant neu bantiau ynddi; l pen-glin sant, medd rhai, l malu mwynau yn yr hen oesoedd, medd eraill. Boed a fo, mae dŵr yn tueddu i grynhoi yn ambell i bulln, a chredir fod ir gwlybwr hwnnw ei rinweddau. Iachau llygaid dolurus yw rhinwedd Bulln na Sile (Bulln y Llygaid) rainn Mr, ac fei ceir yng ngodre un or cloddiau cerrig hynny syn nodweddur ynys. Bu ond y dim i weithwyr anwybodus ei falun ddiweddar, ond llwyddodd y tywysydd iw arbed.

Nepell oddi wrtho ceir ffynnon llawer fwy sylweddol, Tobar na Naomh (Ffynnon y Saint) yn ymyl adfail Teampall na Naomh, sef Eglwys y Saint (Y Pedwar (Sant) Teg, a bod yn fanwl). Fel yn achos llawer o ffynhonnau Iwerddon, mae defod neilltuol, pattern, iw chyflawni os ydych am gymorth trwy gyfrwng y dyfroedd. Yn yr achos hwn, rhaid codi saith carreg gron o bentwr gerllawr tarddle, a cherdded saith gwaith o amgylch y ffynnon ar eglwys, gan weddo. Pob tro yr eir heibio ir ffynnon, gollyngir un garreg yn l ar y pentwr. Wedi bwrwr garreg olaf, gellir yfed or dŵr, a mynegi dymuniad: ond yn yr achos hwn, rhaid gwneud hynny er budd rhywun arall, nid er eich mwyn chich hun. Roedd yn y ffynnon roddion (paderau, darnau arian ac ati), ac yn l y tywysydd tystiai hyn fod y ffynnon yn weithredol.

Tobar na Naomh

Aros yn Letterfrack yr oeddwn, a chefais wybod bod ffynnon sanctaidd yn ymyl adfeilion Eglwys y Saith Merch (Teampall na Seacht Inon) yn Renville, ychydig filltiroedd i ffwrdd. Euthum ynon blygeiniol, ac er nad anodd fu canfod yr eglwys, nid oedd ffynnon iw gweld. Wedi cryn straffaglu o gwmpas caeau corslyd, a chrwydro i fuarth fferm, roeddwn ar fin rhoir gorau iddi pan benderfynais fwrw golwg arall ar y map. Ac oi astudion drylwyr, mynd hyd lwybr mwdlyd iawn nad arweiniai i unman, i bob golwg. Dringais fryncyn, ac o godi uwchlawr cloddiau, gallwn weld y Ffynnon y Saith Merch yn swatio rhwng llwyni eithin.

Ffynnon y Saith Merch

Roedd carreg drom yn glawr arni, chroes goch wedii phaentio arno: crogai arwydd Holy Well bach gerllaw. Roedd y maen yn rhy drwm imi fedrui symud: ond wedir holl straffaglu, da oedd imi ganfod y man. Yr hanes yw y sylfaenwyd yr eglwys gan saith chwaer, merched brenin o Frython: rhagor na hynny, nis gwn.

Ynys Omey oedd cyrchfan nesaf ni bererinion. Mae yno sawl man diddorol, gan gynnwys hen eglwys Feichin Sant. Cloddiwyd yr adfail o afael twyni tywod ychydig flynyddoedd yn l, pan ddaeth pen y talcen ir amlwg wrth i helwyr trysor ganlyn eu harferion. Yr ochr draw ir gefnen ceir ffynnon sanctaidd, wal gerrig isel ogylch y tarddle gwreiddiol. Doedd dim dŵr yno adeg fymweliad, er gwlyped y tywydd: ond codai drwyr glaswellt gerllaw, fel petair ffynnon yn mynnu ei ffordd ir amlwg, doed a ddelo. Dŵr ai peidio, roedd croes bren ar y

 

Ffynnon Sanctaidd Ynys Omey

tarddle gwreiddiol, a cherrig crynion, mwclis, rhubanau, poteli ac un esgid rwber ddu yn addurnor fan. Roedd yn amlwg yn weithredol. Ar fy ffordd oddi yno, gwelais ddwy groes bren fechan wrth droed carreg fawr. Ychydig ymhellach ymlaen, dyna faen enfawr, a phentwr o gerrig llai ar ei ben. Beth yw eu diben? Ai dangos y ffordd at y ffynnon?

Ffynnon Brenin y Saboth

Y ffynnon olaf yr ymwelais hi oedd Tobair R an Dhomhnaigh, Ffynnon Brenin y Saboth yn Kilgeever, ir gorllewin o Westport yn Swydd Mayo. Eto, ffynnon ddigon amlwg, da ei chyflwr, gwaith cerrig amdani. Gosodwyd cerflun bychan, lliwgar o Grist yn nillad brenin ar gromen y ffynnon, ond nid oedd yno ddim cerrig crynion na phaderau iw gweld. Gwelais, serch hynny, fod y saflen un gweithredol, oherwydd yn adfail eglwys gerllaw ceir carreg fedd, yn dyddio o ganol yr 1880au, yn wastad r llawr. Does dim anarferol yn hynny: ond y mae croes a chylch wediu hysgythrun ddwfn ar y maen hwn, ac nid gan y saer maen ai lluniodd. Yn hytrach, mae cannoedd o bererinion hyd y blynyddoedd wedi crafur groes ar cylch a thameidiau o lechfaen, gan weddo. Tystiai darnau bach o lechfaen a adawyd ar y garreg nad ywr arfer wedi peidio. Er gwaethaf difethar eglwys, parheir i ofalu am y man: ac fel ffynnon hesb Ynys Omey, nid yw ei chyflwr yn amharu ar ei sancteiddrwydd.

Croes y Pererinion Kilgeever

Gwelir yn Iwerddon nad yw ffynhonnau sanctaidd yn wrthrychau unigol, ond yn rhan o dirwedd ysbrydol syn cynnwys eglwysi, llwybrau, mannau nodedig, arferion a hanesion. Nid yw pob un cystal ei chyflwr, ac y mae anwybodaeth a difaterwch yn eu bygwth eto: ond gwyddys eu bod yno, parheir iw parchu au defnyddio, ac ymdrechwyd i gofnodin gywir hynny o hanes a gwybodaeth amdanynt a oroesodd. Y wers yw na chyfyngwyd ein gwaith ni yng Nghymru i achub, adfer a chynnal tarddellau dŵr yn unig: mae angen inni ailddarganfod y dirwedd gysegrol y maer ffynhonnaun rhan annatod ohoni, cyn y medrwn lwyr amgyffred eu harwyddocd nhw.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CROESO I AELODAU NEWYDD

Eirian Roberts, Ysbyty Ifan.

Y Parchedig Neil Fairlamb, Biwmares

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

COLLI AELOD:

Bu farw Eirlys Jones, Bryn Siriol, Gellifor, Rhuthun, yn dawel yn Ysbyty Glan Clwyd ar Hydref 26. Roedd yn 90 oed. Bu gynt yn byw yn Ffynnon Dudur, Llanelidan, ac ysgrifennodd erthygl i Llygad y Ffynnon am ei dyddiau yno ac am effeithiolrwydd y ffynnon.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CYFAFOD CYFFREDINOL IW GOFIO

Y GYNULLEIDFA

Daeth nifer arbennig o dda i Babell y Gymdeithasau ar faes Eisteddfod Genedlaethol Meirion ar Cyffiniau am hanner dydd ar Ddydd Mercher 5ed o Awst 2009 i Gyfarfod Cyffredinol y gymdeithas. Llywyddwyd gan Howard Huws ac ar derfyn y cyfarfod busnes byr eisteddodd pawb yn l i wrando ar yr Hybarch Abad Dad Deiniol yn traddodi darlith ar Seintiau a Ffynhonnau Cymry.

YR HYBARCH ABAD DAD DEINIOL

Maen ymddangos bod llawer on ffynhonnau sanctaidd yn bodoli yn y cyfnod Celtaidd, cyn-Gristnogol a bod y seintiau cynnar wedi newid eu defnydd, ar arferion ou cwpmas yn cael eu troi yn rhai Cristnogol. Roedd iddynt felly, arwyddocad newydd. Fel hyn trodd llawer or canolfannau paganaidd yn rhai Cristnogol wrth i sant sefydlu ei gartref ai eglwys ger ffynnon. Roedd angen y dŵr ar gyfer dibennion bob dydd ond roedd hefyd ei angen i fedyddio. Credir bod tua dau gant o fffynhonnau yng Ngymru syn dwyn enw sant. Ar adegai byddai ffynnon yn tarddu or ddaear yn y man y bedyddiwyd sant fel yn achos Cadog a Dewi, neu wrth ei dienyddio fel yn hanes Gwenfrewi. Yn y Canol Oesoedd roedd crefydd yn rhan hanfodol o fywyd a ffynhonnaur saint yn cynnig iachad. Daeth yr eglwysi yn fannau pererindod a chreiriaur saint yn derbyn parch ac anrhydedd gan y bobl. Ambell dro, fel yn Llandeilo, Llywdiarth y sir Benfro rhaid oedd yfed y dŵr or ffynnon allan o benglog y sant. Wedir Canol Oesoedd daeth newid pwyslais a gwelwyd ei bod yn llai allweddol i Dduw weithio drwy bethau materol ond roedd pobl yn dal i gyrchu at y ffynhonnau ar arferion ou cwmpas yn parhau. Daeth yr arfer o daflu pinnau a darnau o arian ir ffynhonnau yn fwy cyffredin a daeth y ffynnon a fun sanctaidd gynt yn agosach i fyd hud a lledrith ar ffynhonnau sanctaidd yn cael eu troi yn ffynhonnau lle y gellid gofyn am i ddymuniadau gael eu gwireddu.

Diolchodd Howard yn gynnes iawn ir Tad Deiniol am ei ddarlith ddiddorol ac i bawb a ddaeth yno i wrando arno.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CYNHADLEDD FFYNHONNAU PRIFYSGOL BANGOR

 

HOWARD HUWS O FLAEN YR ARDDANGOSFA

Ar Fedi 13eg a 14eg cynhaliwyd cynhadledd ar Ffynhonnau Cymru ym Mhrifysgol Bangor. Fei trefnwyd gan y Dr. Madeline Gray o Brifysgol Casnewydd. Cafwyd dwy ddarlith ddiddorol iawn am Ffynnon Fair ym Mhenrhys.(ST 0094) Soniodd Angela Graham, Caerdydd, am ler ffynnon yn y gymuned ar adfer a fu arni, y pereindota sydd ati heddiw ar ŵyl a gynhelir yno. Canolbwyntiodd Dr. Madeline Grey ar ller ffynnon hon yn storiu or Oesoedd Canol. Gwerthfawrogwyd cyfraniad Elias Owen, yn casglu a chadw gwybodaeth am ffynhonnau yn y bedwared ganrif ar bynmtheg gan Tristan Grey Hulse a chafwyd braslun or gwaith ymchwil sy ar droed ym Mhrifysgol Llanbedr-Pont-Steffan gan y Dr. Jonathan. M. Wooding. Cafwyd arddangosfa a sgwrs am waith Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ar cyfan yn cael dderbyniad da. Hefyd roedd cyfeillion Wellsprings yno gydag arddangosfa broffesiynol iawn. Maen ymddangos bod diddordeb yn y ffynhonnau ar gynnydd ar pwnc bellach yn cael ei ystyried yn faes addas i haneswyr ac academyddion ymddiddori ynddo. Bydd nifer o fyfyrwyr o dan arweiniad Dr Jonathan Wooding yn gwneud arolwg o ffynhonnau Ceredigion yn y dyfodol. Ar y Sul Medi 14eg ymwelwyd nifer o Ffynhonnau ym Mn. Bu Howard Huws gydar criw aeth o gwmpas y ffynhonnau ac edrychwn ymlaen at gael adroddiad ganddo yn y dyfodol. Maen bosib y bydd y gynhadledd hon yn dod yn un flynyddol. Gwych!

EIRLYS A KEN YN MWYNHAUR GYNHADLEDD

CHRISTOPHER NAISH SYN CYFIEITHU LLYGAD Y FFYNNON I AELODAU WELLSPRINGS

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

PYTIAU DIFYR... PYTIAU DIFYR...PYTIAU DIFYR

Yn y gyfrol The County Coast Series The South Wales Coast, gan Ernest Rhys a gyhoeddwyd yn 1911, ceir cyfeiriadau am nifer o ffynhonnau ardaloedd yr arfordir yn siroedd Mynyw, Morgannwg, Caerfyrddin a Phenfro. Mae ei sylwadau yn rhoi darlun i ni o gyflwr y ffynhonnau hyn ganrif yn l.

Ar dudalen 41 maen disgrifior dirwedd goediog lle y dywed fod Dafydd ap Gwilym wedi crwydro wrth aros yng nghartref Ifor Hael, Gwern -y-Cleppa ger Maesaleg neu Bassaleg fel ei gelwir heddiw. Wedi mynd heibior orsaf croesodd y bont dros yr afon Ebwy a cherdded ar hyd llwybr oedd yn arwain at fferm Ffynnon Oer. (ST 2785) Tybed a yfodd Dafydd o ddŵr y ffynnon ar ei daith i ymweld llys Ifor Hael?

Cyfeiria at ddwy ffynnon lle y gadawyd carpiau ar goed gerllaw, un ger Pen-y-bont ar Ogwr (SS 9079) ar llall ger Marcroes (SS 9268) yn agos i Nash Point. Roedd hon yn enwog am wella llygaid poenus a chryfhaur golwg. Dywed yr awdur fod pererinion at y ffynnon yn arfer sefyll yn y dŵr gan olchi eu llygaid neu ran arall clwyfedig or corff gyda cherpyn wedi ei wlychu yn nŵr y ffynnon. Wedyn crogwyd y cerpyn ar ddraenen gerllaw a theflid darn o arian neu bin ir dŵr fel offrwm i ysbryd y ffynnon. Roedd yr anhwylder wedi ei drosglwyddo ir cerpyn ac wrth i hwnnw bydru byddair gwendid yn lleihau cyn diflannun gyfan gwbl. Roedd nifer fawr o garpiau ger y ffynnon yn 1911 a hyn yn tystio i gred yr ardalwyr yn effeithiolrwydd y dŵr.

Yn y Drenewydd yn Notais (Newton Nottage) mae Ffynnon Sant Ioan (SS 8377) lle maer dŵr yn felys. Mae traddodiad fod lefel y dŵr yn codi ac yn gostwng gydar llanw. Gerllaw iddi, i gyfeiriad y de-orllewin mae olion cylch cerrig hynafol. Tua 1820 roedd yn arferiad i fynd ir cylch ar Alban Hefin- Mehefin 21- a chynnau coelcerth yn y cylch, taflu cosyn bychan o gaws dros y tn ac yna neidio dros y llwch wedi ir tn ddiffodd.

Ar Benrhyn Gwyr, ar Gefn y Bryn mae ffynnon sanctaidd gerllaw cromlech or enw Coetan Arthur (SS 4990) hynny galwyd y garreg yn Faen Ceti ar l Ceti Sant. Maen bosib felly fod y ffynnon hefyd wedi ei chysegru iddo.

Wrth ymweld Llanelli (SN 50000) noda bod enwogrwydd Elli Sant wedi cynyddun fawr ar l ei farwolaeth a bod Ffynhonnau Elli yn fwy enwog yn eu dydd na rhai Llandrindod a Llanfair-ym-muallt. Dwedodd un gŵr lleol wrth Richard Fenton, y teithiwr or ddeunawfed ganrif, iddo weld saith plwy yn cyfarfod yn Llanelli ar gyfer gŵyl Fabsant Elli ar Ionawr 17eg.

Yn Llansteffan, ar lan aber yr afon Tywi mae Ffynnon Antwn (SN 3410) . Gellir mynd ati, meddai, wrth ddilyn llwybr syn mynd islawr castell ond uwchlawr traeth. Synna fod y ffynnon wedi ei chadw mewn cyflwr da gydar gwaith cerrig yn gywrain ar agen yn y mur lle y gosodid delw or sant yno o hyd. Roedd cred bendant yn effeithiolrwydd y dŵr i wella nifer o anhwylderau, ond yn enwedig rhai oedd yn effeithior golwg. Roedd dŵr y ffynnon yn cael ei ddefnyddio gan y bobl leol ddechraur ugeinfed ganrif ac roedd rhaid taflu pin ir ffynnon ar l ymweld hi. Meddair awdur. Nid yw pin yn ddim i ni, ond yn y gorffennol roedd yn eiddo gwerthfawr i wragedd tlawd. Hawdd yw dychmygur pererinion yn penlinio mewn gweddi ger y ffynnon gan ddeisyf am wellhad.

Yn sir Benfro maen nodir ffynnon yn Bosherton a Ffynnon Gofan.(SM 9692) Maer ffynnon mewn capel bychan hanner ffordd i fynyr clogwyn ger y mr. Dim ond rhywun ar ben ei dennyn ac yn barod i wneud unrhyw beth i wella oi anhwylder a fyddain barod i fentror llwybr ir ffynnon gerllawr capel a phenlinio yno mewn gweddi ir sant, meddai.

Yn Nhyddewi maen ymweld Ffynnon Non (SM 7525) Mae tua hanner canllath ir chwith or llwybr cyn cyrraedd Capel Non. Ar ddechraur ugeinfed ganrif roedd mur o gwmpas y ffynnon a rhaid oedd ir awdur ddringo drosto i gael mynediad ir ffynnon. Yfodd or dŵr gan ddweud ei fod yn felys a chlir a theimlodd wedi ei adnewyddu ar l ei yfed. Roedd y ffynnon yn dal mewn bri a phinnau yn cael eu taflu iddi er mwyn sicrhau dymuniad- ffynnon gofuned. Bydd arian a adewir mewn agen ar yr ochr chwith yn adeiladwaith y ffynnon yn siŵr o ddiflannu!

Yng Ngheredigion maen nodi Ffynnon Ddewi (SN 3852)rhwng y bedwaredd ar ddeg ar bymthegfed garreg filltir ar ochr y ffordd rhwng Aberteifi ac Aberaeron. Dywedir bod Dewi ar ei ffordd o Dŷ Ddewi I Henfynyw ger Aberaeron. Arhosodd i fwyta ei grystyn sych a daeth daeth syched arno. Wrth iddo fendithior bara cododd tarddiad i ddŵr pur or ddaear wrth ei draed er mwyn ei ddisychedu.

Wedi cyrraedd Aberaeron (SN 4562) (ymwelodd r ffynnon iachusol yno. Dywed fod hon yn un or ffynhonnau haearn (chalybeate) g orau yn y Deyrnas Unedig. Maer ffynhonnau hyn yn arferol yn cynnwys swllfed o galsiwm a magnesiwm ac nid ywr rhain yn hwyluso mynediad yr haearn ir corff. Mae dŵr ffynnon Aberaeron ar y llaw arall, yn cynnwys carbonate of the proxide of ironwedi ei doddi mewn dŵr eithriadol o bur. Fel canlyniad mae blas y dŵr yn fwy melys ac effaith yr haearn ar y corff yn fwy llesol ac yn gweithio yng nghynt na dŵr y ffynhonnau haearn arferol.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

BEDD GELERT- ITS FACTS, FAIRIES & FOLK-LORE gan D.E. Jenkins 1899

Maer awdur yn sn am Ffynnon y Priordy (SH 5948) ym Meddgelert ar dudalen105.Cysegrwyd y priordy ir Santes Fair a nepell or pentref roedd ffynnon wedi ei neilltuo i ddefnydd y mynachod, a thrwy ei dŵr byddent yn gwneud gwyrthiau o iachau.

Wrth ddisgrifio Cwm Diffwys ar dudalen 133 maen disgrifio Ffynnon Owain Glyndŵr:

Nepell or fan lle mae dŵr yn tarddu or ddaear mae pwll bychan a elwir yn Ffynnon Owain Glyndŵr. Dywedir mai dymar fan lle cafodd Owain ddŵr iw yfed yn ddyddiol yn ystod y chwe mis y bun cuddio yn yr ardal hon.

Ar dudalen 225 ceir hanes am drysor mewn ffynnon ar Ddinas Emrys.

Roedd gweision Hafod y Porth yn cywain gwair ar Ddinas Emrys un prynhawn heulog braf. Aeth un ohonynt at y ffynnon a gwthio coes ei gribyn i mewn iw gwaelod. Wrth daror graig gallai glywed sŵn fel darnau o arian yn tincian. Ceisiodd gael gafael ar yr arian a dechreuodd godi cerrig or ffynnon. Yr eiliad honno daeth corwynt i lawr or tir uchel a chenlli o law iw ddilyn. Rhedodd pawb i lawr ochr ogleddol y mynydd ond erbyn iddynt gyrraedd Maes yr Efail roedd yn haul braf ac nid oedd diferyn o law iw weld ar y ddaear. Cymaint oedd dychryn y gweithwyr fel y gwrthododd pawb fynd yn l ir cae gwair a bu rhaid ir ffermwr droi ei anifeiliaid iddo er mwyn bwytar gwair.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

YNG NGWLAD EBEN FARDD allan o CYMRU Cyfrol IV Ebrill 15fed 1833 tud. 215

Cychwynasom o bentref Llangybi (SH 4241) drwyr fynwent at droed y Garn. Yno ar fin y coed sydd ar y llethr, y mae Ffynnon Gybi. Ffynnon loywn codi or ddaear ydyw, a mur crwn oi hamgylch, a sedd garreg o gylch y ffynnon y tu mewn ir mur. Yn ymyl y mae tŷ, - ai do erbyn hyn wedi syrthio iddo lle y preswyliai ceidwad y ffynnon. Y maer llen unig ac adfeiliedig, ac ni welir un pererin pryderus yn cyrchu ato mwyach i holi am iechyd neu swyn.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

COFIANT Y PARCH. DANIEL ROWLAND gan Y Parch D. Worthington(1905) tud.51(Cadwyd y sillafu gwreiddiol) (SN 6259)

Byddai yn fynych yng nghynulliadau a chymmundebau Llangeitho bobl o wahanol barthau o Gymru ar yr un pryd. Adroddir am y cannoedd pererinion hyn, y byddent yn cyfarfod wrth Ffynnongeitho, rhyw filltir o Langeitho: hon oedd yr orsaf olaf cyn iddynt gyrhaedd pen y daith. Gelwid y ffynnon gynt yn Ffynnon y Pererinion, Ffynnon y Cymmundeb, a Ffynnon y Saint. Ac wrth y ffynnon hon y byddent yn gorphwys ennyd tra yn cymeryd ychydig luniaeth, ac yn talu diolch am dano i Dad y trugareddau. Ac wrth gychwyn i fyny i olwg Dyffryn Aeron, byddent yn canu emynau... a byddai eu sŵn nefolaidd yn disgyn ar glust Rowland pan yn rhodio yn araf ar lan afon Aeron oedd yn ymdroellu tuar mr o flaen y rheithordy.Wel dyma nhw yn dod r nefoedd gyda hwy, meddai.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

RHAG OFN YSBRYDION gan Y Parchedig J. Towyn Jones (2008) Tu.87

Ers ymhell yn l yn niwloedd amser, gwelwyd llaw lysnafeddog yn codi o Ffynnon Ddewi (SN 4461) ger Eglwys Henfynyw a llais gwrywaidd yn ceisio am help. Byddair sawl a geisiai ymateb trwy gydio yn y llaw, yn cael ei bod hin llithron l i ddŵr y ffynnon oi afael bob tro gyda llais yn datgan, yn l un fersiwn Gymraeg, ei fod wedi ei ddal yno am fil i flynyddoedd, ac yn l fersiwn arall yn Saesneg, hanner can mlynedd .

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

O GWMPAS Y FFYNHONNAU

FFYNNON FACH (Blaenau Ffestiniog, Meirionydd)(SH 7045)

gan Ken Lloyd Gruffydd

Yn rhifynnau 21 a 24 cafwyd sylwadau (a lluniau) gan y diweddar Emrys Evans, Manod, am y ffynnon hon. Dyma bytiau ychwanegol wedi eu cymryd o arolwg yr archeolegydd David Hopewell yn Archeoleg yng Nghymru, rhif 48 (2008) tud. 57-58. Yno dywed ir tarddiad dŵr, ar ochr yr A470 ym Mwlch y Gorddinan ( Y Crimea), fod wedi ei ddiogelu ar l lledur ffordd yn ddiweddar. Tybia ir garreg a oedd unwaith wedi sefyll uwchlawr ffynnon i ddynodir fan, ond sydd bellach ar ei chefn, gael ei chodi oddeutur 1850au cynnar pan ffurfiwyd y ffordd dyrpeg, ond does dim tystiolaeth bendant am hyn. Credir hefyd bod pob un or llythrennau ar y garreg wedi eu naddu ar l ir garreg ddod i orffwys yn wastad ar y ddaear, a hynny ychydig cyn 1887- y dyddiad cynharaf a geir arni. Prawf arall yw mai dim ond ar yr wyneb at i fyny or garreg y ceir ysgrifen. Yr unig ddyddiad pendant y gellir ei briodoli ir ffynnon yw 1859 pan ddywedwyd i Fethodistiaid selog y diwygiad mawr y pryd hynny alw ynon rheolaidd i dorri eu syched.Ni ddylid gadael ir mater porffwys gan fod un pwynt yn parhau heb ei ddatrus, sef yt honiad fod Ffynnon Fihangel yn enw arall ar Ffynnon Fach. Hyd yma nid oes unrhyw dystiolaeth fod hyn yn gywir. Mae yna Ffynnon Fihangel, (SH747643) eisoes ym mhlwyf Ffestiniog. Gweler Llygad y Ffynnon rhif 5 (1998)

 

FFYNHONNAU PERERINDOD

Yn ystod yr haf 2009 aeth nifer o bobl o ardal Llanelli, Sir Gaerfyrddin, ar bererindod o Ffald y Brenin i Dŷ Ddewi. Cymerodd y daith dri diwrnod ac ar flaen gorymdaith y pererinion wrth iddynt gerdded, roedd croes fawr yn cael ei chario a hyn yn tynnu sylw llawer o bobl ar y daith. Buont yn cysgu ar lawr dwy neuadd a Chanolfan Ieuenctid. Ymarfer oedd y daith hon ond yn 2010 bydd y bererindod ei hun yn digwydd. Maen eciwmenaidd a gallwch gerdded rhan or daith yn unig os dymunwch.

 

FFYNNON GAPAN, LLANLLAWER

Maer ffynhonnau yr ymwelwyd hwy yn Sir Benfro. Mae Ffynnon Gapan,(SM 9836) yn Llanllawer, Cwm Gwaun. Hawdd gweld sut y cafodd yr enw am fod yr adeiladwaith dros y ffynnon ar ffurf capan neu foned. Er ei bod yn ffynnon sanctaidd ac yn enwog am fedru gwellar dwymyn ar ffliw, mae hefyd yn ffynnon lle gellir defnyddior dŵr i felltithio. Diddorol iawn oedd sylwi fod nifer o ddiliau gwellt- corn dollies- wedi eu clymu wrth y git haearn o flaen y ffynnon. Maer doliau hyn yn symbol o ffrwythlondeb ac wrth gwrs, heb ddŵr byddair tir yn ddiffrwyth. Maen amlwg fod diddordeb arbennig gan rhai pobl yn y ffynnon hon.

Ymwelwyd r eglwys yn Nanhyfer a gysegrwyd i Frynach Sant. Roedd mwy nag un ffynnon wedi ei chysegru ir sant yma yn sir Benfro ond collwyd rhai ohonynt. Roedd un, fel y gellid disgwyl, yn Llanfrynach,(SO 0725) rhyw filltir a hanner ir de or eglwys ac roedd hon yn ffynnon rinweddol. Mae wedi diflannu erbyn hyn. Ym mhlwyf Castellhenri (SN0427), ger Capel Brynach a rhyw dri chwarter milltir ir gogledd ddwyrain o eglwys y plwyf roedd ffynnon arall a gysegrwyd ir sant. Roedd y gwaith cerrig drosti yn debyg iawn i Ffynnon Gapan. Ym Mhlwyf Llanfair Nantgwyn (SN 1637)roedd ffynnon sanctaidd arall wedi ei chysegru i Brynach.

Ymwelwyd hefyd Ffynnon Wnda ym mhlwyf Llanwnda (SM 9339) a Ffynnon Samson ac Maen Samson ir de o Langolman (SN 1127). Y ffynnon olaf yr ymwelwyd hi oedd Ffynnon Non yn Nhyddewi. ( SM 7525) Mae hon mewn cyflwr da ac yn cael ei defnyddio o hyd i gryfhau golwg gwan.

 

FFYNHONNAU BRYN-Y-BEDD

Dyma luniau o ddwy ffynnon ar Fryn-y-Bedd Dolwyddelan,(SH 7352) gan Bill Jones. Mae un yn hen ar llall yn fwy newydd. Gellir dyddior ffynhonnau yn l y modd y llifiwyd y cerrig ynddynt. Maer cerrig yn yr hen ffynnon wedi ei llifio hwrdd, llif dywod. Nid ywn hawdd dyddio'r math yma o lif am fod hwrdd yn cael ei ddefnyddio yn oes y pyramidiau ac yn dal i gael ei ddefnyddio hyd heddiw.

YR HEN FFYNNON

Maer ffynnon newydd wedi ei hadeiladu ar l 1860 am fod y cerrig ynddi wedi eu llifio Hunter, llif fawr a ddaeth i chwarel Tyn-y-Bryn tua chanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Y FFYNNON NEWYDD

 

FFYNNON GWENFAEN, RHOSCOLYN MN (SH 2675)

Maer ffynnon hon wedi ei chlirio ai glanhau yn ddiweddar gan y bobl syn ffermior tir lle maer ffynnon. Maer tirfeddianwyr wedi prynu Plas Rhoscolyn. Mae hon yn ffynnon arbennig iawn a dylai tirfeddianwyr gael gwybodaeth am ffynhonnau hanesyddol gwerthfawr syn rhan bwysig on treftadaeth, ar cyfrifoldeb iw diogelu.

 

AIL-DDARGANFOD FFYNNON BYWYD

Yn y cylchlythyr Adnabod Ardudwy, (Haf 2009) a gyhoeddir gan Gyngor Gwynedd, cafwyd hanes diddorol am y broses o chwilio ac ail-ddarganfod Ffynnon Bywyd yng Nghwm Moch, Uwch Artro. (23 6337) Dyma beth or hanes ar dudalen 8:

Mi fyddair diweddar Ieuan Jones, Stabl Mali gynt, yn falch iawn bod rhai o selogion Adnabod Ardudwy wedi dod o hyd ir ffynnon fach ar ymyl llwybr Oes Efydd, Uwch Artro yng Nghwm Moch. Gwyddai mor werthfawr oedd hon i fugeiliaid ei blentyndod, ir hen borthmyn a chyn hynny ir masnachwyr cynnar a gludai greiriau cywrain or Iwerddon drwy Ardudwy. Ni wyddai am ei henw ond cofiain iawn am ei dŵr melys. Er bod yr enw wedi mynd ar goll ar lafar gwlad, mae cofnod dros ysgwyd at y ffynnon mewn hen hanes a gofnodwyd gan Morris Davies (Moi Plas) Trawsfynydd yn ei henwi - Ffynnon Bywyd.

Rhed y llwybr o Nant Pascan, Llandecwyn, dros y nant mae Edward Llwyd yn ei disgrifio o Foel Dinas ir Glyn. Mae nifer o feini sylweddol eu maint yn ffurfio pontydd bychain drosti ar hyd ei thaith, pontydd syn tynnu sylw ac edmygedd o waith cywrain hen grefftwyr gwlad. Wedi croesi hon a dilyn y llwybr i fyny Cwm Moch dewch, yn y man, at yr hen ffynnon ar y chwith or llwybr. Gwelwyd hi gan lygad barcud Bob Tibbett ac aethom ati iw harchwilion ofalus er gwaethar mwsogl trwchus. Tua throedfedd sgwr yw ei maintar dyfnder hyd at benelin. Yn raddol cafwyd hyd iw hymyl gwastad o gerrig ai gwely o gerrig mn. Rhannwyd y gwaith oi glanhau gan fod y dŵr yn annioddefol o oer! Gadawsom ir dŵr yn y ffynnon glirio. Dim rhyfedd nad oedd yn hawdd iw gweld. Maen ddisylw iawn a hawdd mynd heibio iddi pan for mwsogl trwchus wedi cael pen rhyddid ac ychydig iawn o deithwyr heddiw syn manteisio ar ei rhin adfywiol.

Mae cynlluniau ar droed i lanhaur ffynnon. Os oes rhai ohonoch chi, aelodau selog a heini Cymdeithas Ffynhonnau Cymru, yn barod i gynorthwyo gydar gwaith, ewch ar wefan Adnabod Ardudwy- www.adnabodardudwy.org.uk i wirfoddoli neu cysylltwch ni ac fe wnawn i'ch cyfarwyddo at y rhai syn trefnur gwaith. Diolch i gyfeillion Adnabod Ardudwy am ganiatd i gynnwys y wybodaeth uchod am Ffynnon Bywyd.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Cyhoeddir LLYGAD Y FFYNNON gan GYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

Argreffir gan EWS COLOUR PRINT, Stad Ddiwydiannol Pinfold, Bwcle, Sir y Fflint.

GOLYGYDD: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint. CH7 1TH

Ffn: 01352 754458 e-bost: gruffyddargel@talktalk.net GWEFAN- www.ffynhonnau.Cymru.org.uk

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up