Home Up

LLYGAD Y FFYNNON

 

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru                                                         Rhif 26   Haf 2009

   

FFYNHONNAU  THOMAS  PENNANT

  Eirlys Gruffydd

                             Darlun Moses Griffith o Ffynnon Wenfrewi yng nghyfrol gyntaf  y Tours of Wales

Ar ddechrau 1778 cyhoeddwyd y gyntaf o dair cyfrol Tours in Wales, gan Thomas Pennant (1726-1798) o Downing ym mhlwyf Chwitffordd, Sir y Fflint. Gan fod ei gartref yn y plwyf agosaf at Dreffynnon does dim syndod i Ffynnon Wenfrewi (SJ185763) yno gael gryn sylw ganddo. Meddai:

 Maer ffynnon wrth droed gallt serth islaw Treffynnon ar dŵr yn berwi allan o graig i ffynnon hardd ar ffurf amlochrog (polygon) gyda bwa o garreg hardd drosti syn cael ei chynnal gan bileri. Maer to wedi ei gerfion gywrain. Dros y ffynnon mae capel o bensaernaeth othig.

Yna maen olrhain hanes Gwenfrewi ar modd y daeth y ffynnon i fodolaeth. Maen sn hefyd am y llu o bobl a gafodd iachd yn y ffynnon dros y canrifoedd, yn cynnwys Pabyddion a Phrotestaniaid fel ei gilydd. Bur lle yn fan i bererinion ymweld ag ef ond maen nodi bod y niferoedd wedi lleihau yn ddiweddar, serch hynny roedd pobl yn dal i gyrchu at y ffynnon.

Yn yr haf gellir gweld rhai yn y dŵr mewn defosiwn yn gweddon ddi-baid ac yn cerdded nifer o weithiau o gwmpas y ffynnon. Heb amheuaeth mae rhinwedd arbennig yn y dŵr oer a llaweroedd wedi derbyn bendith ohono. Yn sicr dymar ffynnon orau yn y deyrnas gan fod un dunnell ar hugain o ddŵr yn llifo ohoni bob munud. Nid yw byth yn rhewi. Ger y ffynnon mae mwsogl ag arogl melys yn tyfu ac maer un peth iw weld ger Ffynnon Llanddeiniolen yn Sir Gaernarfon.

Maen bosib mai Ffynnon Ddeiniolen, Llanddeiniolen (SH 5469585), yw hon. Gallwn dystio bod llawer o bobl yn dal i ymweld r ffynnon o hyd. Yn ystod yr haf eleni buom yno a gweld nifer yn gweddo o flaen delw Gwenfrewi yn y ffynnon ar mwyafrif ohonynt yn Wyddelod Catholig ifanc ar eu ffordd i ag o Loegr.

Yn yr ail gyfrol oi deithiau a gyhoeddwyd yn 1781 maen ymweld nifer o ffynhonnau. Y cyntaf y sonia amdani yw Ffynnon Degla yn Llandegla, Sir Ddinbych (SH 194523). Meddai:

Tua dau gan llath or eglwys yng Ngwern Degla mae ffynnon fechan ar llythrennau A.G. ac E.G.wedi eu cerfio ar y cerrig. Ffynnon sanctaidd yw hon a hyd heddiw maen hynod effeithiol i wella Clwyf Tecla neur salwch syrthio (falling sickness) Maer claf yn golchi ei gorff yn y ffynnon a thaflu pedair ceiniog iddi, ynan cerdded oi chwmpas dair gwaith gan adrodd Gweddir Arglwydd. Rhaid aros tan ir haul fachlud cyn gwneud hyn er mwyn ir sawl syn ceisio iachd gael parchedig fraw. Os mai dyn ydyw bydd yn offrymu ceiliog ond ir os mai gwraig ywr claf. Bydd yr aderyn yn cael ei gario mewn basged o gwmpas y ffynnon dair gwaith cyn mynd at yr eglwys a cherdded o gwmpas yr adeilad dair gwaith gan garior aderyn ac adrodd Gweddir Arglwydd drachefn. Yna  rhaid mynd i mewn ir eglwys, mynd o dan y bwrdd Cymun a gorwedd gydar Beibl o dan y pen a charped neu liain dros y person a gorffwys yno tan doriad gwawr. Wrth fynd allan rhaid talu chwe cheiniog a gadael yr aderyn yn yr eglwys. Os bydd yr aderyn farw yna daw gwellhad gan fod yr afiechyd wedi ei drosglwyddo iddo.

Yn ddiweddar gwnaed llwybr newydd i fynd at y ffynnon hon ac mae cloddfa archeolegol wedi bod oi chwmpas. Maer ffynnon nesaf y sonia amdani, Ffynnon Leinw (SJ 187677) yn Hendre ym mhlwyf Cilcain, Sir y Fflint. Meddai:

Yn y plwyf hwn, ar ochr y ffordd dyrpeg, heb fod ymhell o Neuadd Cilcain, maer enwog Ffynnon Leinw neur ffynnon syn llifo. Maen ffynnon fawr hirsgwar gyda dau fur oi chwmpas. Maen nodedig am ei bod yn gwagio ac yn llanw bob yn ail.

Mae bwriad gan Gyngor cymuned Rhyd-y-mwyn i adfer y ffynnon hon a glanhau oi chwmpas ond nad oes arian ar gael i wneud hynny ar hyn o bryd.

At  ffynhonnau halwynog Caergwrle (SJ3057) maen cyfeirio nesaf. Meddai

Ar dir Rhyddyn, ger glannaur afon Alun, mae dwy ffynnon a llawer o halen yn eu dyfroedd. Mewn tywydd sych arferai colomennod ddod at y ffynhonnau i bigor halen. Yn y gorffennol roedd y ddwy ffynnon yn enwog am eu gallu i wellar afiechydon scorobutic. Rhaid oedd ir claf yfed chwart neu ddau bob dydd. Byddai rhai yn berwir dŵr nes bod ei hanner wedi ei wastraffu, cyn iddynt ei yfed. Yr effaith oedd carthu a phoenau mawr yn y stumog a thaflu fyny am rhai dyddiau. Yna byddai archwaeth at fwyd yn dychwelyd. Ceir hanes am wraig oedd yn dioddef yn ofnadwy or llwg neur clefri poeth (scurvy) a gafodd wellhad llwyr wrth ymweld r ffynhonnau hyn.

Cafwyd hanes y ddwy ffynnon yn rhifyn 23 o Llygad y Ffynnon.

Y ffynnon nesaf y cyfeiria ati yw Ffynnon Asa (SJ 065775) ym mhlwyf Diserth. Meddai:

Rhyw filltir o eglwys Diserth mae llifeiriant cryf syn cymharun ffafriol r dyfroedd yn Nhreffynnon. Mewn coedlan yn Cwm mae dŵr yn llifo o Ffynnon Asa. Mae cerrig o gwmpas y ffynnon ac mae ar yr un ffurf sef polygon, a Ffynnon Wenfrewi. Byddai cleifion yn cyrchu at y ffynnon hon ers talwm.

Erbyn heddiw maer ffynnon yn cyflenwi dŵr i Brestatyn ar pentrefi cyfagos.

Y ffynnon nesaf y cyfeiria ati yw Ffynnon Fair, Wigfair, ger Llanelwy (SJ028711) Meddai:

Mae Ffynnon Fair yn ffrwd gref wedi ei amgylchynu gan waliau onglog. Roedd to drosti ers talwm. Gerllaw mae adfeilion capel ar ffurf croes ond bod yr adeilad yn adfail ag eiddew yn tyfu drosto. Yn nyddiaur pererindota byddai llawer yn cyrchu ati.

Nid ywn sn bod ei ffurf yr un a Ffynnon Wenfrewi yn Nhreffynnon na bod pobl yn priodin gyfrinachol yn yr eglwys gerllaw gan ddefnyddior gwasanaeth Pabyddol a hynny ymhell ar l y Diwygiad Protestannaidd. Wrth ymweld Dyffryn Clwyd maen nodi bod Ffynnon Ddyfnog yn Llanrhaeadr (SJ 082635) yn fan ller arferai pererinion ddod yn y gorffennol. Meddai:

Mae mur onglog o gwmpas y ffynnon ac mae delwau bychain ar ffurf pobl yn addurnor mur ac oi blaen maer ffynnon ei hun iw defnyddio gan yr ymdrochwyr duwiol.

Bellach  mair mur  ar  delwau  wedi  diflannu  ond  maer  Ffenest Jesse enwog  a godwyd drwy gyfraniadaur pererinion yn tystio iw nifer a natur eu duwioldeb.

Ffynnon arall yr ymwelodd Pennant hi oedd Ffynnon Beris, Nant Peris, Gwynedd. (SH 60855836).

FFYNNON BERIS, Nant Peris

Nododd fod y tai yn yr ardal yn dlodaidd a bod ffynnon ger yr eglwys wedi ei chysegru i  Beris Sant.  Meddai:

Yma y gwelir ffynnon y sant wedi ei hamgylchynu mur. Mae offeiriades y lle yn dweud eich ffortiwn drwy edrych ar y modd mae pysgodyn bach yn ymddangos, neu ddim yn ymddangos or tyllau bach yn y muriau o gwmpas y ffynnon.

Mae Tyn Ffynnon, y tŷ maer ffynnon ar ei dir, wedi newid dwylo dair gwaith yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf. Roedd un perchennog wedi taflu pob math o sbwriel ir ffynnon gan gynnwys bagiau o hen sment. Erbyn hyn, fodd bynnag, mae wedi ei glanhau  a pherchnogion y tŷ yn sylweddoli fod ganddynt drysor yn ei gardd. Cynhaliwyd bedydd plentyn yn y ffynnon rhyw ddwy flynedd yn l. Yn yr wythdegau roedd cerrig gwynion mawr mewn cilfachau ym muriaur ffynnon ond maent wedi diflannu erbyn hyn. Wrth roi darlith ar y ffynhonnau i Gymdeithas Hanes Edeirnion yng Nghynwyd yn ddiweddar dywedodd dynes wrthyf fod ei gŵr yn byw yn Nhyn Ffynnon, Nant Peris, pan yn fachgen. Byddain arfer codir pysgodyn or dŵr  - pysgodyn mawr sylweddol ydoedd.

Er iddo ymweld Chlynnog Fawr nid ywn disgrifio Ffynnon Beuno (SH 41324945) yno ond maen cyfeirio at yr arfer o gario cleifion ir eglwys ar l eu trochi yn y ffynnon au gosod i orwedd ar fedd y sant i gael gwellhad. Meddai:

Yng nghanol yr eglwys mae bedd y sant, o garreg blaen ac ar ffurf allor. Byddai gan yr addolwyr ffydd gadarn yn y sant ac yn sicr bod cysgur noson ar ei fedd yn siŵr o wella pob anhwylder. Roedd yn arferiad i osod brwyn ar y bedd a gadael plant gwan eu hiechyd arno dros nos ar l iddynt gael eu trochi yn y ffynnon sanctaidd gyfagos. Gwelais wely plu ar y bedd ac arno gorweddodd un o Sir Feirionydd oedd wedi ei barlysu wedi iddo yn gyntaf gael ei olchi yn y ffynnon.

Mae nodyn golygyddol ar waelod y dudalen gan Syr John Rhys yn dweud fod y bedd wedi ei ddinistrio mewn ymdrech aflwyddiannus i ddod o hyd i gorff y sant. Wedi gadael Clynnog teithiodd Pennant i Gaernarfon ac maen cyfeirio at Ffynnon Helen (SH 480628)yn Llanbeblig.  Wrth sn am y gaer Rufeinig Segontium, meddai:

Roedd gan Helen gapel gerllaw a ffynnon syn dwyn enwr dywysoges. Gellir gweld peth olion yno o hyd a dywedir ir capel gael ei godi ar yr un safle ar ffynnon.

Maer ffynnon mewn gardd tŷ or enw Llys Helen lle maer dŵr yn cronni mewn baddon o lechfaen gyda grisiau yn arwain i lawr iddo. Ers talwm byddai pobl yn cario dŵr or ffynnon i wella amrywiol anhwylderau.

Yn y drydedd gyfrol maen ymweld Llandrillo- yn- Rhos. Dyma sydd ganddo iw ddweud am gapel Sant Trillo ar lan y mr:

 Des i lawr o Glodddaeth am ddwy filltir i lan y mr. Yno, ger y lan, gwelais adeilad bach unigryw syn cael ei alw yn Gapel Trillo Sant. Maen hirsgwar gyda dwy ffenest ar bob ochr a drws ar y pen. Maer to yn gromennog (vaulted) gyda cherrig crynion yn hytrach na llechi arno. Oddi fewn mae ffynnon. O gwmpas yr adeilad mae mur o gerrig.

Maen siŵr y byddain synnu fod y capel bach ar ffynnon heddiw yn gyrchfan i dwristiaid syn gadael gweddau ar bapur ir sant ac yn taflu arian i Ffynnon Drillo. (SH 842813 )

Wedi teithio trwy Abergele mae Pennant yn cyrraedd Llan San Sir ac yn nodi bod gan y lle ei ffynnon sanctaidd. Meddai:

Roedd gan San Sir, yn y plwyf hwn, ei ffynnon sanctaidd lle y byddai ceffylau yn cael eu hoffrymu. Byddair cyfoethogion yn offrymu un er mwyn sicrhau bendith ar y gweddill. San Sir oedd nawddsant yr anifeiliaid hyn. Byddai pob anifail afiach yn cael eu cymryd at y ffynnon au taenelli dŵr ac ynan cael eu bendithio gydar geiriau Rhad Duw a Sant Sir arnat.

Yr enw ar y ffynnon gref hon heddiw yw Ffynnon Gemig(SH977757) ar l yr afon ar fferm gyfagos ac ar y tir oi chwmpas mae ceffylaun cael eu cadw o hyd. Yn union wedi ei ymweliad Llan San Sir maen disgrifio Ffynnon Elian yn Llaneilian-yn-rhos (SH 866774). Meddai:

Mae ffynnon Elian Sant wedi bod yn enwog  am wella afiechydon o bob math drwy gyfrwng y sant. Byddair bobl yn mynd ir eglwys yn gyntaf ac yn gweddon daer arno am waredigaeth. Ond roedd y sant hefyd yn cael ei ddefnyddio i ddarganfod lladron a dod o hyd i nwyddau a ladratawyd. Mae rhai yn mynd ato i ofyn iddo ddial ar eu cymdogion a gwneud iddynt farw yn sydyn neu i anffawd ddigwydd ir sawl oedd wedi eu digio. Maer gred yn hyn o beth yn dal yn gryf. Does dim tair blynedd wedi mynd heibio ers i mi gael fy mygwth gan ryw ddyn, ( a gredai i mi wneud drwg iddo) gyda dial Elian Sant, ac y byddain mynd ir ffynnon im rheibio yno.

Tybed beth a feddyliai Pennant pe gwyddai fod y ffynnon wedi ei dinistrion llwyr ond bod perchennog Cefn Ffynnon, lle mae safler ffynnon, wedi gwneud ymchwil manwl iw hanes ac yn bwriadu ei hadfer yn y dyfodol.

 

Maen sn am un arferiad diddorol na welais gyfeiriad ato or blaen. Meddai:

Os oes Ffynnon Fair neu ffynnon wedi ei henwi ar l sant mewn ardal, bydd y dŵr ar gyfer bedydd yn cael ei gario oddi yno ir eglwys ar gyfer yr achlysur yn ddi-ffael. Wedir sacrament byddai hen wragedd yn hoff iawn o olchi eu llygaid yn y dŵr or fedyddfan.

Gwyddwn am yr arferiad o gario dŵr o ffynnon sanctaidd ar gyfer bedydd ond dymar tro cyntaf i mi glywed fod y dŵr yn llesol wedi hynny ar gyfer llygaid poenus. Diolch o Tomos Pennant am ei waith yn croniclo gwybodaeth eang a diddorol i ni ond pity na fyddai wedi manylu mwy am y ffynhonnau.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

O GWMPAS Y FFYNHONNAU

FFYNNON HYWEL, Penamnen, Dolwyddelan. (SH 7364 5083)

Mae W.T. Jones wedi bod yn gwneud cloddfa archeolegol ym Mhenamnen ger Dolwyddelan am gryn amser. Darganfyddodd olion tai hynafol a dyma sydd ganddo iw ddweud am y ffynnon oedd yn diwallu anghenion y trigolion am ddŵr:

 

 Rhoddwyd yr enw Ffynnon Hywel gennym ni ar y ffynnon hon oherwydd mair prawf dogfennol cyntaf sydd gennym am y sawl oedd yn byw ar y safle oedd Hywel ap Ieuan ap Rhys Gethin. Oedd ef yn ŵyr i Rhys Gethin, un o gadfridogion Owain Glyndŵr. Credwn fod y ffynnon yn bodoli cyn adeiladur tai a gallwn ei dyddio i gyfnod cyn dechraur bymthegfed ganrif. Maer dŵr yn codi o dan gornel gogledd-orllewinol y beudy ond mae hefyd yn cael ei bwydo gan ddŵr glaw syn llifo mewn cylfat bychan o dan y mur gorllewinol. Yna maer dŵr yn llifo i gyfeiriad y dwyrain tuag at graig, ynan troi ir gogledd ddwyrain o dan fur deheuol y tŷ gwreiddiol, yn mynd ir adeilad ac yna ir ffynnon. Maer dŵr yn goferu ir dwyrain allan o dan y ffordd sydd o flaen yr adeilad. Maer dŵr wedyn yn ymddangos ir de or tŷ gyferbyn a adeiladwyd ar ddechraur ugeinfed ganrif. Yn ystod yr haf ychydig o ddŵr syn llifo oherwydd, maen debyg, am fod tirlithriad wedi newid amlinell y dirwedd ir gorllewin or tŷ.

FFYNNON WENFREWI, TREFFYNNON (SJ 185763)

Mae diddordeb yn cynyddu yn hanes y ffynnon arbennig hon. Rhoddwyd darlith ar y testun yn ddiweddar i Gymdeithas Hanes Sir y Fflint gan Yr Hybarch T.W. Pritchard, offeiriad yn yr Eglwys Wladol. Erbyn hyn mae wedi ymddeol ac wrthin ysgrifennu cyfrol ar y santes ai ffynnon. Mae cofnod wedi ei wneud o bawb sydd wedi cael iachd yn y ffynnon ers blynyddoedd maith. Un a fun cadwr cofnodion oedd y Tad Ryan ac mae ei ddyddiaduron yn ddiddorol iawn. Rhwng 1896 a 1914 cofnodwyd manylion cryn hanner dwsin o bobl a dderbyniodd iachd. Un ohonynt oedd cyn-filwr or enw Cowell oedd yn byw yn Blackburn. Cafodd wellhad drwy ddŵr y ffynnon er nad ymwelodd r fan o gwbl. Roedd wedi cael ei glwyfo yn Rhyfel y Ber ac fel canlyniad wedi colli ei allu i glywed a siarad. Ofer fu pob ymdrech gan feddygon ac ysbytai i wella ei gyflwr, yna death gwraig or enw Mrs McGill i Dreffynnon a chymryd potelaid o ddŵr or ffynnon adref efo hi i Fanceinion. Aeth i weld Cowell a thaenellur dŵr dros ei ben ai ysgwyddau. Cafodd adferiad y foment honno gan fedru clywed a siarad ag aeth ar ei union i Cumberland i siarad efoi fam.

Ar 5 Mawrth 1906  cymerwyd bachgen or enw Augustine Malone, 13 oed, o Crewe ir hosbis  yn Nhreffynnon gan  ddyn or enw Mr Hobin, Mr Malone, (y tad) a nain y bachgen. Ymddangosai yn ddigalon a gorffwyll.  Ar ei ffordd ir hosbis aeth Mr Hobin ar bachgen ir ffynnon ai rhoi yn y dŵr.  Ar ddydd Mawrth roedd yn anodd ei drin a gofynnwyd iw gyfeillion ei symud oddi yno. Ar fore dydd Mercher rhedodd i ffwrdd or hosbis ar noson honno gadawodd ef ai ffrindiau Dreffynnon. Ar fore dydd Iau gwelwyd ei fod yn holliach ac aed ag ef at Dr Lowe oedd wedi dweud cyn hyn nad oedd modd ir bachgen wella. Cytunodd  y meddyg ei fod bellach yn gwbl normal. Ym mis Mehefin 1913 daeth Jane Smith, o 50 Irish Street, Dumfries i Dreffynnon. Roedd ganddi lwmp mwy na maint wy yn ei gwddw. Wedi bod yn y ffynnon ac edrych ar greiriau Gwenfrewi ar 20 Mehefin gwelwyd fod y tyfiant wedi diflannu.

Yn 1918  daeth lleian or enw Cecilia o St Vincents, Mill Hill, Llundain i Dreffynnon. Nid oedd gobaith iddi wella ac roedd wedi bod yn orweddiog ers dechrau 1914. Daeth i Dreffynnon a chael ei chario ir ffynnon bob dydd o 15 hyd 24 Ionawr. Ar y pumed dydd gallai sefyll, yna llwyddodd i gerdded, ac erbyn iddi adael am adref gallai eistedd a phlygu heb unrhyw anhawster. Gobeithiai y gallai fyw bywyd llawn fel aelod or gymuned yn y cwfaint erbyn Sul y Pasg, 31 Mawrth.

Yn yr un flwyddyn ym mis Medi daeth Kathleen Coyne oedd yn 19 oed ac yn byw yn 62 Stryd Queensland, Lerpwl, ir ffynnon. Roedd yn dioddef or dicu, ac wedi bod mewn sanatoriwm am bump mis dywedwyd wrthi nad oedd gobaith iddi wella.  Fel aelod selog o Eglwys  St Anne, Edgehill, Lerpwl,  roedd ganddi ffydd  ddi-gwestiwn yn y Santes Gwenfrewi ai ffynnon. Wedi mynd ac ymdrochi yn y dŵr am saith diwrnod yn olynol, cafodd wellhad llwyr. Yn l adroddiad a gyhoeddwyd yn y Daily Dispatch o enau Miss Coyne ei hun, roedd wedi bod y wan ei hiechyd ers ei geni. Yna yn 1917 cafodd y pliwrisi ac effeithiwyd ei hysgyfaint yn ddrwg yn l ei meddyg. Bun wael am dair wythnos yn y Consumption Hospital yn Lerpwl ond wedi pump mis  roedd ei chyflwr wedi gwaethygu a chan na allair ysbyty gynnig triniaeth bellach iddi fei hanfonwyd adref. Roedd ganddi besychiad drwg ac roedd yn fyr iawn o wynt. Gan fod ganddi ffydd yn y santes ar ffynnon teithiodd i Dreffynnon yn Awst 1918. Ni allai gerdded heb gymorth ond wedi bod yn y dŵr am ychydig funudau gallodd gerdded am y tro cyntaf ers misoedd. Aeth ir ffynnon bob bore wedi hynny ac ar y seithfed dydd cafodd ei gollwng ir dŵr hyd at ei gen. Wrth ir dŵr godi dros ei hysgyfaint teimlodd rhyw losgi rhyfedd ynddynt (a stinging sensation)  ac ar l dod allan or dŵr llwyddodd i glirioi brest. Ers hynny nid oedd wedi cael unrhyw anhwylder a gallodd fynd yn l at ei gwaith fel teipyddes mewn swyddfa. Cafodd  ei harchwilio gan ddau feddyg a dywedodd y naill fel y llall nad oedd arwydd or dicu arni. Roedd ei gwellhad yn wyrthiol a chredai hithaun siŵr fod gwyrth wedi digwydd iddi. Ymddangosodd yr hanes yma yn y papur newydd ar 18 Ionawr 1919.

Cafwyd hanes diddorol yn y papur newydd ym mis Gorffennaf 1919 hefyd. Roedd Joseph Culshaw o Burnley wedi bod yn ddall am bedair blynedd fel canlyniad i shell shock a chalch ac wedi bod yn byw mewn cartref arbennig or enw St Dunstan. Daeth i Dreffynnon ar Orffennaf y 6ed gydai gyfaill Joseph Ashworth oedd yn ei arwain o gwmpas. Aeth ir ffynnon ar fore Llun  ac wrth ddod allan or dŵr  dywedodd y gallai weld blodau ar y llawr. Roedd yn sefyll o flaen yr allor ac roedd y blodau a roddwyd yno wedi syrthio oi lle ac yn gorwedd ar y llawr. Aeth ir ffynnon bob dydd yr wythnos honno ac erbyn dydd Gwener roedd ei olwg wedi cryfhau yn sylweddol Aeth i swyddfar papur newydd i ddweud wrthynt am ei iachd a rhoddwyd profion iddo yno oedd yn cadarnhau  ei fod yn gallu gweld yn reit dda. Yn y dyddiau dilynol fei gwelwyd yn cerdded ar ben ei hun o gwmpas strydoedd y dref ai gerddediad yn sicr a hynny yng nghanol tyrfa o bobl.

Ar ddiwedd ei ddarlith gwnaeth y Parchedig T.W. Pritchard ddatganiad a syfrdanodd y gynulleidfa. Roedd person wedi cael iachd yn y ffynnon o fewn y mis diwethaf (Mawrth 2009). Roedd yn amlwg oddi wrth adwaith y gwrandawyr nad oedd yn hawdd ganddynt dderbyn bod y ffynnon yn dal i gynnig gwellhad i bobl heddiw ond mae gormod o dystiolaeth ir gwrthwyneb. Beth ywr esboniad am hyn? Maer dŵr yn eithriadol o bur ac yn dod o grombil y ddaear, nid or gronfa leol fel yr awgrymodd rhai pobl. Ai ffydd syn rhoi iachd? Ond mae pobl di-gred a phobl nad ydynt yn credu yng ngalluoedd y santes hefyd wedi derbyn iechyd wrth fynd ir ffynnon. Onid hon yw rhyfeddod mwyaf Cymru?

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

RHAGOR AM FFYNNON CEGIN ARTHUR (SH 55486488)

Dewi Ensyl Lewis

  Yn ddiweddar, mewn siop ail-law prynais bamffled yn dwyn y teitl mawreddog Ffynon Cegin Arthur sef Ffynon Ddurlyd yn Llanddeiniolen ger Caernarfon; yn gosod allan natur a Rhinwedd Iachaol ei dyfroedd yn nghyda chyfarwyddiadau pa fodd iw defnyddioa.y.y.b.. Pamffled yw, wedi ei gyhoeddi gan A. Wynn Williams MD, MRCS, LSA,.Ni cheir dyddiad arno ond cyhoeddwyd fersiwn Saesneg or gwaith yn 1858.Maen bamffled diddorol, yn wir bron y gellir dweud ei fod yn darllen fel hysbyseb ar gyfer denu ymwelwyr ir ardal. Eisoes, yn Llygad y Ffynnon, cafwyd gwybodaeth am Ffynnon Cegin Arthur (gweler rhif 3 a 4).Teimlais mai da o beth fyddai rhannu rhywfaint o wybodaeth ehangach fel y maen cael ei adrodd gan A. Wynn Williams. Ar ddechraur pamffled ceir cyfarwyddiadau buddiol ir rhai sydd am ymweld r safle:  

Cynghorwn bleidiau o Gaernarfon a ddymunent ymweld r Ffynon i yrru i fyny Penrallt, myned trwy Bethel,a dilyn yn mlaen hyd at hen Eglwys Llanddeiniolen; rhoddi eu ceffylau i fyny yn y Tafarndy a elwir Gors bach yna cerdded i Rhydfawr. Oddi yno gellir cymeryd naill ai y ffordd ir de nei ir aswy, gan fod y naill ar llall yn arwain i dop Dinas Dinorwig ac o fewn llwybr byr ir Ffynon.y mae ir ffordd yma amryw fanteision-arbedwch yr holl elltydd serth; y mae hefyd yn llawer agosach ac hefyd arbedwch y tollbyrth - ystyriaeth bwysig yn y wlad yma, gan y gellwch gael cynifer a thair tollborth.

Ac ymhellach

Dylai cwmnon yn dyfod o Lanberis gymeryd cwch a myned hyd y llyn i Benllyn ac yna cerdded at y ffynnon yr hon sydd oddeutu milldir a hanner pellach ymlaen; gallant, os dewisant, farchogaeth yno ar ferlynnod neu mewn cerbyd, digonedd o ba rai a gedwir yn y gwestai.

Caed peth anghytuno a oedd baddon neu beidio yma. (Gweler Llygad y Ffynnon 3 a 4).Dyma ddywed yr awdur am hyn:

..nid oes gennyf amheuaeth nad oedd y ffynnon mewn bri gynt, a thra thebyg fel bath, oherwydd, cyn y gosodwyd y ddyfrgist-lech bresennol drosti, y mae olion amlwg o hen fath digon o faint i ddyn orwedd ynddo ar ei hyd. Ar hyd ochrau ac ymhob pen, gosodwyd dwy neu dair o feini gwastad, y naill ar y llall; nid yw y meini hyn wedi eu symud, ond nid ydynt iw gweled yn awr. Ir bath yma y mae y dyfroedd yn tarddu i fyny trwy wely grafelog; y mae gwely y ffynnon yn rafel ei hun hefyd.

Tua diwedd y pamffled fe gyfeirir at gyfnod mwy diweddar yn hanes y ffynnon :

Y mae y cyhoedd yn ddyledus iawn ir diweddar Mr Asshton Smith am ei garedigrwydd yn taflu y Ffynon yn agored iddynt; ac am archu i ddau fwthyn prydferth gael eu hadeiladu yng nghyda dau fath.

Dywed yr awdur ei fod wedi cynnal dadansoddiad or dŵr dwy flynedd cyn cyhoeddi y pamffled. Nodwyd eisoes bod dŵr y ffynnon yn tarddu trwy wely o raean a gwely o fwyn haearn ac nid syndod oedd gweld fod y dŵr yn cynnwys lefelau uchel o haearn. Tymheredd y dŵr yn y ffynnon oedd 56f (neu mewn pres newydd 13c) fei hystyrir felly yn ffynnon oer.Dadansoddwyd y dŵr yn ddiweddarach gan Dr Sheridan Muspratt o Lerpwl. Y maer awdur yn disgrifio gyda manylder y modd y casglodd y samplau ar gyfer y dadansoddi

Cefais ddwy gostrel wydr gyda stopper iddynt yn ffitio yn gywir, a llenwais hwynt yn y ffynnon fy hun, gan osod y costreli yn y ffynon,a gadael ir dŵr redeg iddynt, ac, wedi eu llenwi, rhoddais y stoppers ynddynt pan yn y dwfr, a gorchuddiais y stoppers gyda chymysgedd o ystor, cwyr gwenyn ac olew.  

Maen amlwg or disgrifiad nad oedd eisiau unrhyw lygredd ar y samplau. Yn l dadansoddiad

y samplau, roedd galwyn o ddŵr or ffynnon yn cynnwys yr elfennau canlynol:

                         Grains

Carbonate of Protoxide of Iron                                          3.621

Carbonate of Lime                                                           3.634

Carbonate of Magnesia                                                     0.167

Chloride of Sodium                                                           2.000

Sulphate of Lime                                                              1.153

Silica (soluble)                                                                  1.892

Soda combined with Silica                                                 0.963

Organic Mater                                                                  0.071

Total                              13.501

Yn ychwanegol at y dadansoddiad nodwyd mai yr unig nwyon a ganfyddid yn y dwfr oeddynt carbonic acid a nitrogen(trengnwy).Aeth yr awdur ati i gymharu Ffynnon Cegin Arthur ffynhonnau eraill ar gyfandir Ewrop a Phrydain a daeth ir casgliad:

Mewn perthynas ir Ffynonau Meddygol Prydeinig, sydd yn cynnwys haearnaidd, nid oes un a ddeil gydmariaeth Ffynon Cegin Arthur.

Yn wir gystal yw safon y dŵr nes cynghorir pwyll wrth ei yfed.

Er nad yw yn cynnwys cymaint o carbonate of iron, cynnwys ddigon i ddal yr haiarn mewn toddiant ac i achosi ei lynciad buan ir mn wythenau. Yr wyf yn gwybod  am amryw enghreifftiau o wahanol barton a ddarfu braidd feddwi, (neu fyned yn hurt) am ychydig amser, wedi yfed gwydriad neu ddau or dwfr ar gylla gwag. Y mae yn ffaith nad ellir ei gwadu fod tuedd mewn carbonic acid mewn uniant haiarn  achosi meddwod.

Maer awdur yn awgrymu bod yfed  dŵr Ffynnon Cegin Arthur yn llesol ar gyfer nifer o anhwylderau. Y prif anhwylder y cyfeirir ato ywr manwyn neu glwyr brenin. Trafodir yn helaeth effaith yfed y dŵr ar yr afiechyd yn holl amrywiaeth ei ffurfiau ai enwau h.y. ei effaith yn ystod gwahanol gyfnodau bywyd neu oedran y cleifion. Nodir y

Dylai plant a thuedd ynddynt at yr afiechyd hwn ac yn wir bob plant, fyned allan ir awyr agored, ac i oleuni pur y nefoedd, gymaint ag sydd modd. Bydded i bob gorchudd, heblaw gyda babanod ieuainc iawn, bonet haul a pharasol, a phob rhyw ffoledd cyffelyb, gael eu taflu ir tn.

Rhybuddid cleifion i beidio a chymeryd dogn rheolaidd o foddion at afiechyd ond yn hytrach yfed dŵr haearnaidd yn enwedig   

.dwfr Ffynon Cegin Arthur, mewn cysylltiad , neu iw ddylyn gan, olew afu y penfras (cod liver oil).

Fe awgrymir mwy nag unwaith bod cael digon o awyr iach yn llesol iawn ir claf ac i helpu trin salwch. Nid yn unig yr oedd dŵr Ffynnon Cegin Arthur yn llesol ond awgrymir bod amgylchedd yr ardal yn gallu bod o gymorth.

Y mae newid golygfeydd ac awyr yn wasanaethgar iawn megys gwibdaith yn mysg y mynyddau Cymreig, a phreswylio yn achlysurol ar lan y mr. Yn y cyfnod hwn byddai cwrs o ddyfroedd Ffynon Cegin Arthur o werth anghydmarol i feibion a merched..

Awgrymir bod ymdrochi yn y dŵr yn iachus iawn at wahanol salwch yn enwedig cryd y cymalau -

Yr wyf yn gwybod am ryw enghreifftiau o rai yn myned ir Ffynon yn hollol ddiymadferth, ac ar l yfed y dwfr a throchi rhannau poenus (nid oedd bths y pryd hynny wedi eu cwblhau),yn dychwelyd adref wedi cwbl iachau. 

Ceir rhestr hir or gwahanol salwch yr oedd dŵr y ffynnon yn ddefnyddiol ar eu cyfer sef,  

anhwylder benywol, hysteria yn nawns St Vitus, i luddias cenhedliad llyngyr, neuralgia,  y glunwst, y llesmeirglwst, y parlys, hen ddolur gwddf neu beswch, diffyg anadl, colli llawer o waed, mewn gollyngdod a rhyddhad or llws-bilen neu hen ddolur rhydd, pan y mae tuedd i erthylu, mewn anhiledd neu ddiffrwythlondeb, hen ddoluriau yn y llygaid, yn enwedig mewn tywyllni oherwydd gwendid, diffyg treuliad  a chyfogi, diffyg tn yn y cylla ac ychwanegir y rhybudd oesol Bydded i mi wasgu hyn ar fy narllenwyr, na ddylai neb yfed y dyfroedd hyn heb gyngor meddygol.  

Rhan olaf y pamffled yw cyngor ar y modd o gymryd y dŵr a sylwadau eraill. Pwysleisir na ddylid cymryd y dŵr am gyfnod llai na thair wythnos yn ddyddiol. Cyfeirir yn aml at gymryd Cwrs o ddyfroedd y Ffynon. Awgrymir y dylid yfed un neu ddau tumbler neu hanner peint gyda  chyfnod o ddeng munud rhyngddynt iw hyfed cyn brecwast. Y maen awgrymu hefyd na ddylid yfed te cyn nac ar l yfed y dŵr. Cynghorir gadael cyfnod o awr neu ddwy cyn yfed te gan fod y tannin yn  amharu ar ei effeithiolrwydd. Maer awdur  yn awgrymu y gellir yfed y dŵr ymhell o gyffiniaur ffynnon a dal i gael effeithiaur dŵr. Mewn sawl ardal y traddodiad yw, y dylid yfed y dŵr o lygad y ffynnon er mwyn cael y lleshad. Maer awdur yn cynnig cyngor ir darllenwyr ynglŷn photelur dŵr ai yfed yn ddiweddarach. Ceir disgrifiad manwl or modd i storior dŵr. Brony gellir dweud ei fod yn disgrifio'r grefft o gadw potelaid o win da !

I rwystro ei ddadansoddi - gellir gwybod os bydd hyn yn cymeryd lle, trwy fod gwaelodiad coch yn cael ei ffurfio - y mae yn hollol angenrheidiol cadw allan oxygen yr awyr rhag cyffwrdd ag ef. Gellir sicrhau hyn oreu trwy roddi y dwfr mewn costrelau ag iddynt stoppers a fydd yn cau yn dynn. Dylid gorchuddio stoppers  y costrelau rhyw ddefnydd ireidlyd megys menyn neu lard. Hon ydyw y ffordd oreu, a phan yn cael ei wneyd yn ofalus y mae y dwfr yn cadw am hir amser; ceidw y dwfr am ysbaid lled hir mewn costrel wedi ei chorcio yn dda, ond gofalu na fydd y dwfr yn cyffwrdd r corcyn er y rhaid iddo fod mor agos iddo ag sydd bosibl heb gyffwrdd. Dylai y corcyn gael ei dorri wedi hynny yn llyfn phen y gostrel ,ai selio drosto. Tueddir fi i feddwl y gwni plŷg gutta percha wedi ei orchuddio tinfoil ateb y dyben yn dda.

I gwblhaur pamffled maer awdur yn awgrymu nad ywr cyfleusterau o gwmpas y ffynnon yn ddigon da.

Ond cyn y daw y ffynnon feddygol hon yn gyrchfa gysurus i ddosbarth penodol o bobl, yr hyn yr wyf yn hyderus fydd, yn gynt neu hwyrach, rhaid adeiladu yno letŷ-dai, neu westdŷ. Pa le y ceid llannerch mwy iachus neu fwy swynol nag ar lethr Dinas Dinorddwig? Yma y cawn yr olygfa fwyaf hyfrydlon yn yr holl Dywysogaeth. Yma y gallwn anadlu awyr y mynydd neu y mr wrth ein pleser

Oes na wers iw dysgu yma?

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

PYTIAU DIFYR

Ofergoelion yr Hen Gymry gan y Parch. T. Frimston (Tudur Clwyd) Bae Colwyn, 1905.

(Detholiad or hyn syn ymddangos o dudalen 48 hyd dudalen 67.Cadwyd y sillafu gwreiddiol)

FFYNNON-DDEWINIATH

Dyma wedd ar ofergoeledd yr hen Gymry a fu mewn bri mawr am ganrifoedd... Dyddia y Ffynhonnau Sanctaidd i hynafiaeth dirfawr, ac ymhell cyn y cyfnod Cristionogol. Roedd rhai o honynt yn iachaol, y lleill yn broffwydol ond yr oll yn ddewinol. Gwaith llawer i Ffynnon Fair oedd gwella llygaid. Dyna hefyd briodolid i Ffynnon Goblyn. Hanfod hanes honno yw, fod rhyw Sant rhyw dro  wedi cael mendio ei lygaid ynddi; a phwy bynnag a fynnai gael ei rhinwedd, byddai raid iddo fyned yn y boreu cyn ir haul godi i olchi ei lygaid yn nwfr y ffynnon.

Dweud ansawdd calon cariadau y merched oedd gwaith Ffynnon Cybi.( SH 42744126) Pan y byddai merched yn yr hen amser mewn pryder mawr yn nghylch cywirdeb eu cariadau, ac eisiau gwybod amdanynt pa un a wnaent ai priodi ai peidio, dywedai Ffynnon Cybi wrthynt yn lled fuan. Byddai raid ir ferch fyned at y ffynnon, a thaenu ei chadach poced yn berffaith gywir dros wyneb y ffynnon; ac i ba gongl bynnag or ffynnon y gweithiai tarddiad y ffynnon y cadach, yn l hynny y byddai'r dynged i fod. Os i gongl y De y gweithiau y cadach, byddai pob peth yn dda; ond os i gongl y Gogledd y gweithiau hi, yn y gwrthwyneb y byddai pethau i fod. Beth bynnag a ddywedai y ffynnon ai y ferch adref ac ymddygai at ei chariad yn l y dystiolaeth a dderbyniasai. Peth naturiol, ar l ir ferch dderbyn rhywbeth fel hyn iw mynwes, oedd iddo ddyfod allan trwy ei hwyneb ai thafod ac felly ddylanwadu ar feddwl y llanc.

Gwella defaid oddi ar ddwylaw oedd gwaith Ffynnon Asa.(SJ 065775) Rhinwedd Ffynnon Beuno ( SH 41324945)oedd gweinyddu bendith ar y gwartheg. Rhinwedd rhyfeddol Ffynnon Llan San Sir ger Abergele(SH977757) am wella ceffylau, ac am y lliaws anifeiliaid ac afiach yno am wellhad. Gwellid rhai drwy yfed y dŵr, y lleill drwy eu golchi ag ef; bryd arall, taenellid dwfr yn unig arnynt, gan weddo y mendith Rhad Duw a Sant Sir arnat.

Yr oedd, ac y mae eto yn Nheirtref Meifod, Maldwyn, ffynnon a lecha oddeutu milltir i ogledd Dolobran Hall a elwir yn Ffynnon Darogan.(SJ 119135 Un arall y sydd yn Clawdd Llesg ar derfyn Meifod a Guilsfield, yn nhref Trefedryd. I fyny hyd at ddiwedd y ganrif ddiwethaf, cyrchai tyrfaoedd i Ffynnon y Clawdd Llesg (SJ 159114) yn enwedig ar Sul Y Drindod, i yfed twr a siwgwr.

Prif ffynnon Cymru ag y mae mwyaf o swm ei hanes dewinol wedi dyfod i lawr in dyddiau ni ydyw Ffynnon Elian ger Croes-yn-eirias, Colwyn. Sir Ddinbych (SH 866774). Safai gynt yn nydd ei hynodrwydd yng nghwr cae o fewn ychydig lathenni ir ffordd sydd yn arwain o Groes-yr-eirias i Lanelian. Ar lechwedd yr oedd ai gofer a redai ir De; a honnid hyd ddiwedd y ganrif ddiwethaf fod modd swyno gyda phob ffynnon y byddai ei gofer yn arwain ir De; ac aneirif y cymwynasau er drwg a da a briodolid ir ffynhonnau hynny. Y mae Ffynnon Elian wedi bod yn ddychryn i gannoedd na buasai dim arall bron yn cynhyrfu eu teimladau; ac  y mae yn anhawdd i ni, pobl yr oes hon, gredu y dylanwad oedd ganddi ar bobl o bob oed, gradd a sefyllfa. Y mae yn ymddangos fod rhywun arbennig yn sefyll yn Offeiriad ir ffynnon ym mhob oes, trwy y rhai yn unig yr oedd modd cael gan y ffynnon weithredu. Rhoddir yr hanesion a ganlyn gan yr hwn a weinyddai y swydd o Offeiriad y Ffynnon:

Daeth gwraig i siopwr o Abergele ataf yn y dybiaeth bod ei henw yn y ffynnon . Perswadiais hi nad oedd y fath beth yn bod a chefais ganddi fyned adref. Ymhen wythnos gwelwn hi yn dyfod wedyn ac erbyn hyn gwelwn na wni y tro ond y ffynnon. Gosodais ei henw yng nghwr fy llawes ac es gyda hi at y ffynnon. Rhoddais fy llaw dan y dorlan ac wedi slipio yr enw i fy llaw, codais ef i fyny yn ei gwydd. Credodd hithau a gwellaodd yn ebrwydd. Cafodd hi heddwch gan y selni a chefais innau heddwch ganddi hi.

Daeth amaethwr parchus ataf yn achos ei wraig yr hwn a ddywedai ei bod yn glaf, yn orweddiog ac heb fwyta un tamaid o fara ers wythnosau a chredai ei bod wedi cael ei rhoi yn y ffynnon. Holais ef mor fanwl ag y gallwn a deallais mai yn ei meddwl yr oedd yr afiechyd yn cartrefu yn bennaf a dywedais wrtho nas gallwn wneyd dim o honni heb iddi ddyfod yma am ychydig amser.  Felly y bu: anfonwyd hi yma yn ddi-oed a rhoddwyd hi yn y gwely yn fy nhŷ. Yna gwneuthum i fy hen wraig olchi ei phen a rhannau uchaf oi chorff, dwfr or ffynnon. Yn fuan ar l hyn, dywedai ei bod yn llawer gwell, ai bod yn teimlo ei hun yn adfywio yn anghyffredin. Drannoeth cefais ganddi godi, a dyfod i olwg y ffynnon, a chymmeryd ychydig luniaeth. Y trydydd dydd, cerddodd gyda mi i lan y mr, oddeutu tair milltir o ffordd, yn l ac ym mlaen, a bwytaodd y hearty. Ym mhen naw diwrnod, anfonodd at ei gŵr am iddo ddyfod iw nl, onide y deuai gartref ar ei thread bob cam! Nid rhyfedd i feddygon pennaf ein gwlad, yn ngwyneb llawer math o afiechyd, wneud eu gore i godi meddwl y claf; oblegyd gwyddant fod hyn yn un o brif foddion i gryfhau y cyfansoddiad.

Ymddengys ir rhysedd yma gyda y Ffynnon hon, gyda rhywun arall, gynyddu ir fath raddau, nes peri ir awdurdodau gwladol ymyrryd. Ym Mrawdlys Fflint, 1818, cyhuddid twyllweithredwr o hawlio arian trwy dwyll. Yr oedd wedi llwyddo i gael pymtheg swllt oddiar ffermwr, trwy beri iddo gredu fod ei enw wedi cael ei roi yn y ffynnon, yr hyn a ystyrid yn fath o uffern o fewn y plwyf, ac nas gallai mewn un modd, tra byddai ei enw ynddo lwyddo. Ymgymerodd yr honwr thynnu enw y dyn allan or pydew diwaelod am bymtheg swllt, yn nghyda gweddau, ac erfyniadau, a Salmau ir perwyl. Dedfrydwyd ef i flwyddyn o garchariad.

  cffcffcffcffcffcffc  

Y GWAITH DWFR

Allan o Nodion O Gaergybi gan R.T. Williams (Trebor Mn) , Caergybi, a gyhoeddwyd yn 1877.

(Detholiad o dudalen 95 a 96. Cadwyd y sillafu gwreiddiol)

Diwallir trigolion Caergybi digonedd or elfen denau ysplenydd phibellau haiarn tanddaearol,  yn a cherllaw eu handedd-dai o ffynon y Wrach, ger amaethdyr Twr, ac or Gronfa Newydd helaeth a gwerthfawr a geir cydrhwng y Twr a Phen-y-bonc, am y swm isel o ddwy geiniog yn wythnosol. Ffynon Cybi (sugnedydd yn awr) yn Nghybi Place, a fun ystn Duw i estyn dŵr i bobl Cybi am lawer oes, ac yn hynod ar gyfrif ei theithi cyfareddol fel ereill o hen fynonau Cymru. Prysurai dyn ati i ddial ar ei gyd-ddyn, a chredair bobl pan roddid dernyn o bapyr ag enw y sawl a ddymunid ei felldithio arno o dan un oi cheulennydd, y cai ei felldigeiddio yn y fan! Hyhi hefyd a wasanaethai gleifion cariad, a hi oedd Falentine ieuengctyd y gymdogaeth!!

Dyma sydd gan Gwilym T. Roberts a Tomos Jones iw ddweud am Ffynnon Gybi, Caergybi (SH2 47829) yn eu cyfrol  Enwau Lleoedd Mn (1996). Tudalen 72.  Lleoliad: rhyw chwarter milltir ir gogledd o Eglwys Cybi Sant, Caergybi.    

Dengys map (1873) lecyn yn dwyn yr enw Cae Ffynnon Cybi wedi ei leoli y tu cefn i Swyddfa Bost y dref heddiw. Defnyddid ei dŵr yn yr hen ddyddiau gan gleifion yn dioddef o afiechydon megis scrofula a chryd cymalau. Cartrefai llysywen ddwyfol yn nyfroedd y ffynnon a chanddir gallu yn l traddodiad i eiriol tros y claf gyda Sant Cybi ei hun. Myn traddodiad hefyd fod grym iachusol y dŵr yn gallu sicrhau gwellhad mor gyflym a disymwth ir anabl fel y gwelid, ar adegau, gasgliad helaeth o eitemau megis berfu a baglau wedi eu bwrw ymaith gerllaw y ffynnon. Yn ogystal, cir ffynnon ei hystyried yn un addas ar gyfer dial a melltith a hefyd  yn un a allai gynnig swcr a chymorth i gleifion cariad. Ymddengys ei bod hefyd yn ffynnon gref a dibynadwy, gyda chyflenwad helaeth a sicr o ddŵr croyw ynddi ar bob achlysur, bun gwasanaethu trigolion yr ardal am rai canrifoedd. Datblygodd rhwydwaith o strydoedd yng nghyffiniaur ffynnon yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Safair ffynnon ei hun ar gyffordd Stryd Cybi. Dynodwyd un stryd a arweiniai ati yn Stryd-y-Ffynnon (Well Street) ac ym 1908 gosodwyd pwmp trosti (Ystn Duw i estyn dŵr yn l un o drigolion y dref), a rhoddwyd yr enw Pump Street ar un or ffyrdd eraill a arweinia at y ffynnon.  

  cffcffcffcffcffcffc    

DYDDIAUR  FFYNHONNAU

Allan o Cysgodaur Palmwydd gan Y Canon W. Dewi Thomas - tudalen 10-11a 69. Cyhoeddwyd yn1988.

Ganed fi ar Brynhawn Ffair Crymych, sef Mai 30ain, 1917. Arferwn ddweud wrth fy mam mai dynar ffeiryn gorau a gafodd hi erioed. Digon cyntefig oedd bywyd ar lawer cyfrif yn ardal Llanfrynach (SN 2231) pan oeddwn yn blentyn. Rwyn siŵr fy mod wedi hen gyrraedd fy arddegau pan dywyswyd y dŵr o ffynnon Cwm-glas drwy bibellau i bentref Llanfrynach , ac y gosodwyd gwrthrych mawr o haearn -bwrw, chnapan mawr oi droi i ollwng dŵr yn rhan oi gyfansoddiad. Dal i garior dŵr oddi yno iw ddefnyddio at bob diben mewn stenau a wnir trigolion ar y cyntaf. O dipyn i beth, arweiniwyd y dŵr ir cartrefi, er mai eithriadau am hir amser oedd y tai a allai ymffrostio mewn dŵr-twym pibellog a hynny mewn ystafell ymolchi... Cyn ir dŵr o Gwm-glas gyrraedd y pentref, byddai pentrefwyr Llanfyrnach yn ei gario o ffynnon fach a darddai yn y graig ar lan afonig Llinos, yn ymyl Mispa. Byddain sychu weithiau, ac yna rhaid cario dŵr o Bistyll Brynach ar y llethr islaw Eglwys y Plwyf.

Y mae Eglwys Caeo yn eglwys fawr. Ei hynodrwydd pennaf yw ei chawg-dŵr-sanctaidd, a saif ryw dair troedfedd a hanner or llawr yn ei chyntedd. Honnid ei fod bob amser yn llawn o ddŵr ond nad oedd byth yn gorlifo, er na wyddid beth oedd cyfrinach ei gyflenwad. Er gwaethar honiad  a minnau wedi fy ngwahodd i bregethu yn yr Ŵyl Ddiolchgarwch am y Cynhaeaf yn Llansewyl ym 1993, wedi galw heibio i adnewyddur hen gysylltiad Chaeo, cefais y cawg yn sych. Canlyniad sychder eithafol y flwyddyn honno oedd yr anghaffael hwnnw, ac o holir ficer- Y Parchedig Cyril Jones, yn ddiweddarach, dywedodd fod y dŵr wedi dychwelyd.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CROESO I AELODAU NEWYDD

Gareth Richards, Ynystawe

Gaynor Jones, Llanarmon-yn-Il

Ken Jones, Llanberis

          Elena Williams, Betws Gwerfyl Goch .

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

DIWEDD Y GN...... YWR GEINIOG....

Daeth yn gyfnod adnewyddu aelodaeth unwaith eto. Os ydych yn talu drwy archeb banc cofiwch fod y tl i unigolyn wedi codi i 5 y flwyddyn erbyn hyn ar tl i deuluoedd yn 8 ac yn 10 i gorfforaethau. Bydd angen llanwr ffurflen bwrpasol ar gyfer y banc. Mae aelodaeth oes nawr yn 50.  Bydd y Trysorydd, Ken Lloyd Gruffydd, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, yn falch o dderbyn eich tl aelodaeth mor fuan phosibl, os gwelwch yn dda.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

  CYNHADLEDD FFYNHONNAU YM MHRIFYSGOL BANGOR

Mae cynhadledd wedi ei threfnu yng nghanolfan WISCA ym mhrifysgol Bangor  ar benwythnos Medi 13eg-14eg, 2009.

Dymar arlwy:

Bore Sadwrn

9.30 1.00:

Dr Madeleine Gray, Prifysgol Cymru, Casnewydd: Casgliad o storiu or Oesoedd Canol am wyrthiau yn Ffynnon Fair, Pen-rhys.

Eirlys Gruffydd: Archwilio a Diogelu Ffynhonnau Cymru.

Tristan Grey Hulse:Elias Owen a Ffynhonnau Sanctaidd Gogledd Cymru.

Angela Graham, Caerdydd: Y Forwyn Fair, Penrhos- adferiad, ac adfywiad, ac ail agor cysegrfa

1.00 -2.00  Cinio

Prynhawn Sadwrn:  Trafodaeth ar ymchwil ddiweddar a phrosiectau adferol gan gynnwys yr adolygiad arfaethedig o gyfrol Francis Jones, The Holy Wells of Wales.

Dydd Sul: Ymweliad rhai o ffynhonnau sanctaidd Mn au heglwysi gan gynnwys Llaneilian a Phenmon.

Gellir trefnu cludiant.

Cost: 7.50 (yn cynnwys cinio dydd Sadwrn.)

Gellir cysylltu r Brifysgol os am le i aros- 01248 388 088

Os ydych yn dymuno mynd ir gynhadledd gofynnir i chi gysyllu :

Dr Madeline Grey, Yr Adran Addysg (School of Education) Prifysgol Cymru, Casnewydd, Campws Caerleon, Casnewydd. NP18 3QT.

Dylid ysgrifennu sieciau i Dr Madeleine Grey. Gellir ei e-bostio ar Madeleine.Grey@newport.ac.uk

Dylid anfon ceisiadau am le yn y gynhadledd erbyn dydd Gwener Medir 4ydd.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CYFARFOD CYFFREDINOL BLYNYDDOL CYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

  PABELL Y CYMDEITHASAU

MAES EISTEDDFOD GENEDLAETHOL MEIRION AR CYFFINIAU

  DYDD MERCHER AWST 5ed rhwng 12.00 ac 1.00

  Ceir darlith gan

YR HYBARCH ABAD DAD DEINIOL, BLAENAU FFESTINIOG

ar

SEINTIAU  A  FFYNHONNAU  CYMRU  

CROESO CYNNES I GYFEILLION HEN A NEWYDD

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

  Cyhoeddir  LLYGAD Y FFYNNON  gan  GYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

Argreffir gan EWS COLOUR PRINT, Stad Ddiwydiannol Pinfold,  Bwcle, Sir y Fflint.

Golygydd: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint.CH7 1TH

Ffn: 01353 754458       e-bost:  gruffyddargel@talktalk.net

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

GWEFAN CYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU : www.FfynhonnauCymru.org.uk

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up