Home Up

LLYGAD  Y  FFYNNON 

Cylchlythyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru                                                  Rhif 25 Nadolig 2008

 

DŴR, FFYNNON A PHENGLOG.

Ken Lloyd Gruffydd.

Gwenfrewi ai ffynnon, Treffynnon, Sir y Fflint.

Maer syniad o addoli dŵr yn ymddangos yn rhyfedd i ni heddiw gan mair unig beth sydd angen arnom ei wneud er mwyn cael llymaid ohono neu beth ohono i ymolchi yw agor tap. Eto, yn yr unfed ganrif ar hugain, dynar union beth syn digwydd yn yr India a Bangladesh y dyddiau hyn. Gwelir miliynau o Hindwiaid yn teithio pellteroedd  maith i ymdrochi  yn yr  afon Ganga ( Ganges ),  gan obeithio  cael gwellhad  o  ryw afiechyd neu lanhad ysbrydol. Ir Hindŵ maer afon yn sanctaidd ac wedi bod felly ers miloedd o flynyddoedd.  Tybia ein harchaeolegwyr mai dymar drefn ym Mhrydain oddeutu 4,000 C.C. pan gychwynwyd yr arferiad o ffermio gyntaf.  Ond maen rhaid i ni aros tan yr Oes Efydd, tua 2,300 C.C., cyn y cawn dystiolaeth bendant o gysylltu dŵr a rhyw fath o grefydd.  Ar odre Carn Meini ym mynyddoedd y Presely  ~  lle cafwyd y meini gleision ( bluestones ) i Gr y Cewri  ~  mae meini gosodedig gerllaw amryw o darddellau dŵr i ddynodi eu safle i deithwyr sychedig.  Ni chawn byth wybod pwy au cododd yno ond yn ddiweddar dengys archwiliadau yn ymwneud DNA dynol fod canran sylweddol o boblogaeth Cymru heddiw yn carior un patrwm genetig ar brodorion a drigai yma o leiaf 6,000 mlynedd yn l.  Felly, mae modd credu y gall peth or coelion or cyfnod cynhanesiol fod wedi goroesi in dyddiau ni.

Amcangyfrir i lwythi o Geltiaid, gydar ddawn ychwanegol o wneud offer gwaith ac arfau o haearn, ymsefydlu yn yr ynysoedd yma tua 600 C.C. Roeddynt hefyd yn adeiladu caerau i amddiffyn eu sefydliadau, ac roedd y Frythoneg yn iaith iddynt, ond ychydig iawn yw ein gwybodaeth am eu arferion defodol ac angladdol. Yn l haneswyr Rhufeinig byddai ein cyndadau yn ystyried afonydd, llynnoedd a ffynhonnau fel cyflwynwyr ac amddiffynwyr bywyd, ac fel gwerthfawrogiad o hyn, offryment anrhegion ir dyfroedd hyn. Yr un mwyaf enwog yng Nghymru yn hyn o beth yw Llyn Cerrig Bach ym Mn lle daethpwyd ar draws llawer o arteffactau or Oes Haearn.  Maer weithred o daflu arian neu binnau in ffynhonnau heddiw yn barhad or arferiad hwn.  Gwl rhai fod hyn yn ffordd i warchod eu hunain rhag trychineb tra bo eraill yn edrych arno fel modd i gael lwc dda!

 Mae ein diolch hefyd ir Rhufeiniaid am fabwysiadu enwau Brythoneg ein hafonydd a rhai or caerau a godasant ar eu glannau.  Cymerwch yr un yng Nghaer er enghraifft.  Cofnodwyd y fan yn Deva gan mai dyna oedd sŵn ynganur gair i glustiau Gwŷr y Leng pan godasant eu pebyll yno gyntaf. Daw y gair or Frythoneg *Deua gydar ystyr duwies, cysygredig. Felly dŵr y dduwies yw Dyfrdwy, ac fel maen digwydd, gwyddom mai Aerfen clodfawr mewn brwydr oedd rhinwedd ei amddiffynydd. Man hynod o bwysig ir Celtiaid oedd tarddle afon, boed yn bistyll neu lyn.Yno y cyflwynid defodau paganaidd ir duwiau a gredent iddynt drigo yn y dŵr, a bod hwythau yn eu tro yn dod o fyd tanddaearol a elwid Annwfn. Safle arall o bwys oedd y fan lle rhed ffrwd i afon, neu gymer dwy afon (aber), gan y cryfheid y llif yno. Or herwydd, byddai derbyn i Lanystumdwy yng Ngwynedd fod yn fangre gysegredig yn y cyn-amser yn gredadwy, o gofio mair afonydd Dwyfor a Dwyfach sydd yn cwrdd yno. Peth digon hawdd wedyn fyddai ir Cristnogion cynnar godi llan eglwys ar y ddl a grewyd gan ystum y ddau lifeiriant.  Hawdd hefyd fyddai mabwysiadu un or hen arferion yn ymwneud dŵr wrth fedyddio. Diogelu teithwyr au hanifeliaid tran croesi afon mewn lle cul neu ddŵr bs oedd swyddogaeth y dduwies *Ritona, ai henw hi a gawn yn rhyd man croesi. Enghreifftiau eraill o afonydd yn dwyn enwau duwiau yn y dull yma yw Braint  ( *Brigantia un bwysig ) ym Mn; amryw Lleu   ( *Leuco golau ); Taran ( *Taranis taran ); ar fwyaf ohonynt oll, Hafren ( *Sabrina ).  Hawdd trosir Frythoneg Sabr- ir Gymraeg Hafr- gydar l-ddodiad ina yn troin en, ond does wybod beth yw tarddiad yr elfen gyntaf.

 Crewyd y mwyafrif on ffynhonnau drwy i ddŵr ymwthio ir wyneb mewn man arbennig, yn hytrach na llifo i lawr or ucheldir a chronni mewn twll neu bant, yn union yr  un fath a tharddell afon ond ar raddfa llai.  Nid annisgwyl felly yw darganfod i drigolion y cyfnod cyn-Gristnogol  ddirnad dŵr fel rhoddwr bywyd a phurwr enaid a bod llygad-y-ffynnon yn agorfa neu fynedfa ir byd goruwchnaturiol.  Does ddim amheuaeth fod angen ymchwilion fwy trylwyr ir maes hwn, yn enwedig ym myd archaeoleg, cyn y gallwn ddatgan yn hyderus pa ddefodau a gymerodd le yn y safleoedd pwysig hyn. Dichon byddai cloddio am l polion yn amgylchu ambell i ffynnon o werth, a pha arwyddocad sydd ir cerrig gwyn neu bennau cerrig cerfiedig a godwyd allan o lawer ohonynt. Gallwn hefyd ofyn a oes cysylltiad rhwng yr arferiad presennol o orchuddio beddau cherrig gwynion ( gydar pwrpas o gadwr ysbrydion aflan draw) gyda rhai cyffelyb a geir mewn ffynhonnau?  A pha mor bell yn l y gellir olrhain swyddogaeth ceidwaid y ffynhonnau y down ar eu traws hyd y ddeunawfwd ganrif? Yr enwocaf ohonynt o bosib oedd John Evans fun ymwneud ffynnon felltithio Sant Eilian yn Sir Ddinbych.  Dychwelwn at y pennau eto.

 Yn l pob tebyg parhaodd yr arferiad o fedyddio mewn afon drwy Oes y Seintiau (500-800 O.C.) gan, mi dybiwn, fabwysiadu amryw or defodau cyntefig o drochi.  Wedyn gwelwyd bedyddfeini yn ymddangos yn ein llannau, gyda dŵr or afon neu ffynnon (wedi ei hail-gysegru ir sant lleol erbyn hyn) yn cael ei gario iddynt.  Heddiw dŵr or tap a ddefnyddir yn fynych a hwnnw wedi ei fendithion gyhoeddus gan ficer neu weinidog.  Hwyrach fod rhai on darllenwyr yn gwybod am enghreifftiau diweddar or ddefod o fedyddio drwy drochiad mewn ffynnon awyr agored.  Buaswn yn dra ddiolchgar am unrhyw wybodaeth neu sylwadau ar y pwnc.  Anghyson iawn fur arferiad ym mysg Bedyddwyr bror Wyddgrug ble trigaf.  Yn ystod yr hanner canrif diwethaf dim ond ar bedwar achlysur y cymerodd hyn le yn Ffynnon Tysilio gerllawr dref, dwywaith ym 1952 ac unwaith yn 1979 a 2006.  Credaf byddai arolwg o Gymru gyfan yn datgelu i lawer iawn or hen ddefodau ynghlwm n ffynhonnau (nid rhai sanctaidd o angenrhaid) oroesi ir cyfnod modern er gwaethaf sawl Deddf Gwlad a basiwyd rhwng 1536 a 1559 yn gwahardd unrhyw weithred anghristnogol yn ymwneud hwy. Un or rhesymau pennaf i addoli ffynhonnau oroesi oedd oherwydd i grefydd eglwysig, hyd y cyfnod Protestanaidd, fod yn ffordd ddefodol o fyw yn hytrach na chasgliad o ddogmu.  Maen rhaid ychwanegu fod ansawdd meddygol dŵr rhai ohonynt wedi gorfodir dyn cyffredin iw defnyddion barhaol, ac or herwydd, eu diogelu. Ymfalcha rhai plwyfolion yn yr ofergoeledd ar hudolrwydd a gysylltid gydau ffynhonnell neilltuol hwy o ddŵr.

 Down ar draws parhad or hen ffydd yn niwedd yr unfed ganrif ar bymtheg pan oedd hin arferiad gan ffermwyr Llŷn i hebrwng eu heffrod at Ffynnon Beuno yng Nghlynnog Fawr, Arfon, er mwyn cael dŵr wedi ei ysgeintio drostynt gydar gobaith y byddent yn esgor ar lo. Perfformiwyd seremoni gyffelyb yn Ffynnon Gemig, Llansansior, Sir Ddinbych, ond ceffylau a daenellwyd yn benodol gyda dŵr yno iw gwarchod rhag afiechyd neu iw gwella o ryw glefyd heintus. Yn y 1980au ceisiodd clerigwr lleol, y Parchg. Warwick Jaundrill, ail-gychwyn yr arferiad yma ond, oherwydd y tywydd dychrynllyd o wlyb a gafwyd y diwrnod hwnnw ni ail-berfformiwyd ( hyd y gwn ) y gweithgareddau.  Maen bwysig nodi fod y ffynnon arbennig hon wedi ei lleoli mewn darn o dir anferth a enwir Parc-y-meirch, a gerllaw yn Ninorben darganfyddwyd lliaws o offer ceffylau wedi eu llunio o efydd rhyw 3,000 o flynyddoedd yn l. Gwna hyn i rhywun ystyried bod cysylltiad y fro yma meirch yn goroesi o gyfnod Eponos duw ceffylau y Brythoniad.

Ffynnon Gwenfrewi yn Nhreffynnon, Sir y Fflint, ywr fan lle ymgynnull y nifer mwyaf o bererinion yng Nghymru pob blwyddyn.  Ar ddiwrnod arbennig ym Mehefin ceir dros 2,000 ohonynt yn cyrchu yno. Maen fan sanctaidd iawn heddiw ond rhaid cofio na fyddai yno o gwbwl oni bai bod dyn siomedig wedi torri pen merch i ffwrdd ac i ffynnon godi lle syrthiodd ei phen!

Yn ddiamau un or pethau mwyaf diddorol, ond ar yr un pryd anodd ei amgyffred, ywr berthynas a geir o dro i dro rhwng ffynnon a phen wedi ei naddu o garreg.  Roedd y Celtiaid yn enwog am addolir benglog am amryw resymau. Gwelent ynddi symbol o dduwioldeb a phwerau arallfydol yn ogystal r gallu i amddiffyn eneidiaur meirw.  Roedd cysylltiad rhwng y byw ar ymadawedig yn hanfodol iw crefydd, ac mwy na thebyg, gwelent yma hefyd gydadwaith ysbrydol rhwng y benglog dŵr.  Byddai eu gweld fel gwarchodwyr ffynnon yn gwneud synnwyr hefyd. Pwysleisia haneswyr Rhufain a Gwlad Groeg yr arferiad oedd gan y Celtiaid o arddangos pennau eu gelynion tu allan iw tai ar l brwydr fuddugoliaethus. Credid hefyd fod cysylltiad yma gyda chwlt ffrwythlondeb achos bod y pen yn symbol ffalig.

 Hoffwn aros am ennyd gydar llygaid ar ffurfiau gwahanol ou portreadu.  Yn Ffigwr 1 dengys yr un o Hendy, Mn, gydar ddwy lygad ar agor; arwyddocd, o bosib, ir pen gynrychioli rhywun effro neu gyflwr gwrthfelltithiol.  Gydag un lygaid ar agor ar llall wedi cau tybed nad darlun sydd yn ein henghraifft o Lanallgo o berson na ellid ymddiried ynddo.

Pan  ddown i edrych ar y ddau a ddarganfyddwyd ym Mron-y-garth ger Y Waun, Ffigwr 2, sylwn fod ir un ar y chwith ddwy lygad caedig ( cwsg neu marwolaeth hwyrach ), tra naddwyd y ddwy allan yn y llall, allai ddynodi dallineb.  Maen rhaid cyfaddef mai dyfalu yw llawer o hyn.

Cadarnhaodd cloddio archaeolegol bod yna gyd-destun Oes Efydd ir pennau cerrig di-chwaeth yma ond gan nad ywn bosib eu dyddion wyddonol bob tro gall rhai ohonynt fod llawer hŷn.  Maer gwrthwyneb yn wir hefyd. Dichon i rai gael eu creu yn yr Oesoedd Canol. Ymddengys, yn l Bywydaur Saint, i Gwlt y Benglog barhau hyd yr Oesoedd Canol.  Oherwydd bod y Mabinogi yn gymysgedd o elfennau paganaidd a Christnogol myn rhai mai Pendefig-frn oedd arwr yr ail gainc cyn iddo gael ei ddienyddio, ac mai copiwr yn un on mynachlogydd ai newidiodd i Bendigaid-frn, sef, Bendigeidfran.  Gwir neu beidio, cawn lawer enghraifft o ben sant yn chwarae rhan amlwg yn ei vita.  Cyfeirwyd eisoes at Santes Gwenfrewi a gollodd ei phen drwy gael ei dienyddio. Dylwn ychwanegu iw hewythr Beuno (wedi hynny ei gwarchodwr ) lwyddo, drwy wyrth, i osod ei phen yn l ar ei hysgwyddau. Cawn stori gyffelyb am Santes Ddigwg ai ffynnon ger Clynnog Fawr.  Diddorol sylwi mai Beuno a gyflawnodd y gorchwyl yma hefyd.  Ef oedd nawddsant y plwyf. Gellir rhestru amryw eraill or Cristnogion amlwg yma gyda ffynnon a phen yn gysylltiedig hwy. Mae gogwydd gwahanol i Ffynnon Cynog Sant ym Mrycheiniog oherwydd sychodd honno i fyny pan ddisgynodd pen y gŵr da iddi! 

 Ni ellir dweud i sicrwydd pa bryd peidiodd yr ymarfer o ddefnyddio pen cerfiedig yn lle penglog dynol yng nghyd-destun ffynhonnau, ond mae un peth yn bendant, gwnaethpwyd defnydd o benglogau go iawn ymhell ar l yr Oesoedd Canol. Dywedir i benglog y bardd Gruffudd ab Adda ap Dafydd(m.1344), gael ei defnyddio fel cwpan i ddal dŵr rhinweddol i wellar pas a doluriau eraillmewn eglwys ym mro Dolgellau hyd o leiaf 1590.  Mae enghreifftiau tebyg iw cael mewn mannau eraill. Yn ddiamau y mwyaf adnabyddus ohonynt yw penglog Teilo Sant yn Llandeilo Llwydiarth, Sir Benfro.  Heddiw cedwir ef fel crair yn Eglwys Gadeiriol Llandaf. Tybed i ba gyfnod y perthyn y chwech pen sydd iw gweld yn fferm Rhos Ddigre( < Buddugre bryn y fuddugoliaeth ), Llandegla, Sir Ddinbych ? Maent yn wahanol ir enghreifftiau a welwyd eisoes gan iddynt sefyll ar blinth fel dengys Ffigwr 3.

 

Amcangyfrif iddynt ddyddio rhwng 100 C.C. a 200 O.C., ac os yw hyn yn gywir, rhesymol fyddai eu priodoli i amser y Rhufeiniaid.  Y cwestiwn nesaf yw, O ba le y daethant?  Yn l P.Clark(gol.), Llandegla Then and Now ( 2002 ), 19., meddylir iddynt gael eu cludo o Ffynnon Degla ond nid oes tystiolaeth i hynny ddigwydd.  Mae ffotograff ohonynt ar gael c.1900, felly ni fyddair gwaith archaeoleg a gymerodd le yn y ffynnon (c.1938) wedi eu datgelu.  Heddiw gellir eu gweld wrth brif fynedfar fferm, wedi eu gorchuddio a phaent glos du!  Dylwn ychwanegu fod cerrig mawr gwyn hefyd wedi eu codi or ffynnon hon. Mae llawer o waith arbenigol iw wneud eto cyn y gallwn ddatrus nifer or pwyntiau a godwyd yma.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Llongyfarchiadau i Esyllt a Cristian Lewis, Y Wladfa, ar enedigaeth Idris ym mis Tachwedd. Dyma frawd bach annwyl iawn i Mabon.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

FFYNHONNAU MAIR, WHITEWELL

Howard Huws

 Ceir dwy ffynnon ir de or eglwys hon ym Maelor Saesneg. Maer naill , chaead metel arni, yn y cae main nesaf at y fynwent; ar llall yn y cae nesaf, ffens oi chylch. Awgrymir eu  harwyddocd hanesyddol gan enwr pentref, Whitewell.

 Maen debyg mair Forwyn Fair fu nawddsantes yr eglwys ers cyn y Diwygiad Protestannaidd. Cyfeiriar London Gazette (25.5.1880) at gapel anwes (i blwyf Malpas) yn Whitewell, a gysegrwyd ym 1822 tan yr enw Eglwys y Santes Fair, Whitewell . Mam Duw, felly, oedd nawddsantes yr eglwys ddu a gwyn hynafol o bren a phlastr a ddymchwelwyd ym 1829 neu 1830. Dengys Cofrestrau Plwyf Malpas, yn ogystal map Saxton o Sir Ddinbych a Sir y Fflint (1577), fod Capel Whitewell eisoes yn addolfa sefydledig ym 1570. Rhesymol yw tybio hefyd nad newyddbeth ym 1822 oedd y cysylltiad r Forwyn Fair. Nid oedd y cysegriad ond yn cydnabod arfer y gorffennol.

Maer cysylltiad hynafol rhwng ffynhonnau ar Forwyn Fair yn ddiddorol o ran goleuo peth ar darddiad anhysbys eglwys Whitewell. Yn ystod y 12fed ganrif ar 13eg cynyddodd poblogrwydd parchur Forwyn i raddau eithriadol. Maer ffynhonnau sanctaidd a gysegrwyd yn ei henw yn lluosocach o lawer nar eiddo unrhyw sant neu santes arall yng Nghymru, a gellid priodoli hyn i gynnydd cysegru (neu ailgysegru) ffynhonnau yn ystod y cyfnod hwnnw. Dengys map dosbarthiad ffynhonnau Mair ledled Ynysoedd Prydain yn The Living Stream, James Rattue, (Boydell Press 1995, t.71) eu bod ar eu hamlaf yn hen Sir y Fflint, a chadarnheir hynny gan fap Francis Jones, The Holy Wells of Wales, (Gwasg Prifysgol Cymru 1954 t. 220).

Cyfrifodd Francis Jones 76 Ffynnon Fair yng Nghymru, ond ni chynhwysodd y rhai uchod, namyn crybwyll Whitewell (tt.46 a 179). Gallair enw Saesneg darddu o enw Eingl-Seisnig Whyte, yn enw pa un (ar y ffurf Candida) y cysegrir Whitchurch Canonicorum yn Swydd Dorset (gw. Rattue tt. 70, 146-7, 175). Yn l Farmer (The Oxford Dictionary of Saints), y maer Whyte hon yn santes Gymraeg or enw Gwen, y cyflwynodd y Brenin Athlestan ei chreiriau ir eglwys yn Swydd Dorset. Eithr honnir hefyd ei bod hin ferthyres a laddwyd yng nghyflafan Dockum, ger Utrecht yn 755; mai hi ywr Santes Blanche o Lydaw, tan enw arall; neu wraig leol (meudwyes efallai) a lofruddiwyd gan y Daniaid. Pan archwiliwyd ei harch blwm ym 1990, cafwyd arnir arysgrif Hic requiescunt reliquie Sancte Wite (Yma y gorffwys gweddillion / greiriau Wite Sanctaidd), ac ynddi esgyrn gwraig fechan tua 40 oed.

Ceir Ffynnon Whyte ym mhentref Morecombelake yn Dorset . Y maen gafn carreg petryal, tua throedfedd a hanner o led, a throedfedd o hyd: gwelir llun ohoni ar www.hensleighhotel.co.uk/Morecombelake.  Dywed llechen ddiweddar gerllaw ei bod yn iachau llygaid ers yr unfed ganrif ar bymtheg, o leiaf . Bendithiwyd y ffynnon adferedig gan Esgob Caersallog ar 24.7.1985. Mae William Worcestre a John Gerard yn crybwyll y santes hon, a dywed Thomas More yr arferid offrymu cacennau neu gaws ar ei dydd gŵyl.

Dywedir y dylai ffynnon sanctaidd Gristnogol lifo tuar dwyrain, cyfeiriad Caersalem. Mae eglwysin wynebur cyfeiriad hwnnw, ac u traed tuar dwyrain y cleddir Cristnogion, fel y gallant godi u hwynebau tua gwawr yr Atgyfodiad. Mae ffynhonnau Whitewell ym Maelor Saesneg yn goferu i nant (Elk) syn llifo tuar dwyrain, ac yn gyflin r eglwys: ac o gofior wawr gellid maddau tybio fod a wnelor enw White yma hefyd r gair Eingl-Seisnig hwit, sef disglair. Rhaid dweud y ceir sawl Whitewell neu Whitwell yn Lloegr o Swydd Efrog i Ynys Wyth. Yr enwocaf, ond odid, yw ffynhonnau iachusol White Wells uwchlaw Ilkley.

Nodweddiadol hefyd fyddai ffordd orymdeithio rhwng capel a ffynnon, ac yn achos Whitewell efallai y goroesodd hon ar ffurf y llwybr troed syn mynd or eglwys, ar draws y cae main, heibio ir ffynnon amgaedig ac ymlaen ir cae tu hwnt. Maer grisiau syn arwain i lawr at ddŵr y ffynnon hon yn awgrymu y bu cryn ddefnyddio arni. Cofnodwyd un ffynnon sanctaidd hysbys arall ym Maelor Saesneg, sef  Ffynnon Chad yn Hanmer.

Codwyd rhannau helaeth or wybodaeth uchod o daflen Paul Winchester, St Marys Wells, Whitewell (1996)

Cyferinodau Arolwg Ordnans
Ffynhonnau Whitewell, Maelor Saesneg: SJ 49517 41370
Eglwys Whitchurch Canonicorum, Dorset: SY 39675 95442
Ffynnon Whyte, Morecombelake, Dorset: SY 39954 93756
White Wells, Ilkley, Gorllewin Swydd Efrog: SE 118 468

Gwefannau defnyddiol eraill:
www.dorsethistoricchurchestrust.co.uk/Whitchurchcanonicorum
www.thedorsetpages.com/locations/place/W210
www.people.bath.ac.uk/liskmj/living-spring/sourcearchive

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

CROESO I AELODAU NEWYDD

Helga  Martin, Ysbyty Ifan
Carolyn Williams, Bryste.
Arthur Taylor, Bryste.
Helen Romaine, Llangeitho
Sonia Hill, Ystrad Meurig
Phil L. Cope, Pen-y-bont ar Ogwr

Mae rhai on haelodau newydd yn dysgu Cymraeg ac yn cael cymorth cyfeillion syn rhugl i fedru darllen a deall cynnwys Llygad y Ffynnon. Diolch iddynt am eu diddordeb yng ngwaith y gymdeithas.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

ADOLYGIAD

HOLY WELLS: WALES ~ a photographic journey, gan Phil Cope  

Cyhoeddwyr: Seren, (Penybont-ar-Ogwr 2008). Clawr caled. Tud.222. Pris 20

Dwin hynod falch i mi brynur llyfr hwn yn anrheg im gwraig oherwydd rwyf wedi cael mwynhad eithriadol yn bodio trwyddo. Maer awdur, y dylunydd Ian Findlay ar cyhoeddwr iw llongyfarch ar gynhyrchiad diddorol a lliwgar.

Fel un syn hoffi darllen roeddwn yn siomedig nad oedd yna wybodaeth llawnach am rai or ffynhonnau yr ymdrinir hwy, ond i fod yn deg r awdur, nid llyfr hanes mohono a gwneir hynny yn berffaith glir yn yr is-bennawd, siwrnai ffotograffig; ac mae Phil Cope yn bencampwr gyda chamera. Yn aml iawn maen dangos fod ganddo lygaid artist da i adnabod gwrthrychau diddorol ac anghyffredin. Yr hyn a roddodd y pleser mwyaf i mi oedd gweld sut yr oedd wedi llwyddon grefftus i gyflwyno arliwiau gwyrdd i gynlluniau brown yn liw cynradd iddynt ac hefyd- fel yr oedd ambell dro wedi ymyrryd r dŵr gyda ffon a cherrig man, (mi dybiaf), i gael effaith cynnwrf ar yr wyneb.

O bryd iw gilydd ychwanegir darn o farddoniaeth i gydfynd llun, gan gynnwys gwaith Dafydd ap Gwilym, Lewis Morris, Gerald Manley Hopkins, R.S.Thomas, Yr Archesgob Rowan Williams, Phil Cope ei hun ac eraill.

Or  mil, cant a saithdeg naw o ffynhonnau sanctaidd a gofnodwyd gan y diweddar Francis Jones yn ei gyfrol werthfawr The Holy Wells of Wales (Caerdydd 1954), amcangyfrifa Phil Cope iddo ymweld ag oddeutu dau gant ohonynt ac ymddengys pedwardeg pedwar or rhai hynny yn y llyfr. Dywed y bu rhai oi ymdrechion i ddarganfod safle arbennig yn fethiant llwyr ac fei cythruddwyd fwy nag unwaith pan ddeuai ar draws ffynnon wedi ei difrodi. Yr hyn ai gwylltiodd fwyaf oedd y cawliach y bu dyn yn gyfrifiol amdano wrth geisio atgyweirio ambell ffynnon. Maen amlwg mai ffynhonnau wedi eu hesgeuluso ywr rhai a welir yma sydd mewn cyflwr gwael neu fregus.

Hefyd, ar yr ochr negyddol, byddai rhywun yn meddwl fod canolbarth Cymru yn wag o ffynhonnau os defnyddir y llyfr hwn fel canllaw. Yn ychwanegol, dw in amau dilysrwydd llun a ddisgrifir fel yr hyn syn weddill o Ffynnon Ddwynwen (t. 51). Maer ffynnon yn y llun yn un fawr gyda muriau oi chwmpas a grisiau yn mynd i lawr iddi. Er nad oes amheuaeth mai safle hen ffynnon sydd yma, nid hon yw ffynnon y santes. Pan ymwelais ag Ynys Llanddwyn rhyw ddegawd yn l dangosodd Warden y Warchodfa Natur Ffynnon Santes y Cariadon i mi. Maen bwll naturiol yn y graig ychydig droedfeddi uwch llanwr mr. Dywedodd wrthym mai Ffynnon Ddafaden oedd y llall. Eithriad yw llithriad fel hyn.

Gyda phob ffynnon mae map bach o Gymru yn dynodi ei safle ac os ydych eisiau gwybodaeth manylach er mwyn cael ymweld hwy ceir Cyfeirnod Grid Cenedlaethol hefyd. Cyhoeddir Holy Wells Wales gan Seren, 57 Stryd Nolton, Penybont-ar Ogwr. CF31 3AE. Gellir prynur gyfrol drwy wenud siec i Seren Books. Maer gost o 20 yn cynnwys cludiant. Os am wneud ymholiadau ar y ffn y rhif yw 01656 660318.  Gallwch hefyd archebu ar y we: www.seren-books.com

                                                                                    Amicus                                   

Mae Phil Cope wedi ymaelodi yng Nghymdeithas Ffynhonnau Cymru yn ddiweddar.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

ANNWYL OLYGYDD... ANNWYL OLYGYDD  

Annwyl Olygydd,

Yr oeddwn wrth fy modd eich bod wedi cynnwys fy llythyr yn Llygad y Ffynnon (Haf 2008) ac yn falch fy mod wedi eich ysgogi i gynnwys dyfyniadau o Coelion Cymru ac o Rhys Lewis. Diolch i chi.

Dyma fwy o wybodaeth am Ffynnon Oer, Llanddona, Ynys Mn.  Mae hen dŷ Ffynnon Oer wedi ei ail wneud yn hynod o gelfydd. Yn yr un modd y mae Tŷ Mawr Llan, Llanddona hefyd  wedi ei ail wneud. Fedra i ddim lleoli Ffynnon Oer ar y map ond y mae ar y llwybr troed rhwng Pentre Llwyni a Chwarel Carreg Onnen, Llanddona - rownd y trwyn o lan Mr Pic. Y mae na dŷ arall hynod o ddiddorol ger Ffynnon Oer sef Bod Olau.

Adroddwyd hanes rheibesau Llanddona (witches Dona) gan ein prifathro, R. Lloyd Huws yn yr ysgol yn ystod pedwardegaur ganrif ddiwethaf. Dywedai mai o Sbaen yr oeddynt wedi dod. Bella Fawr oedd eu harweinydd ac y mae na ffermdy ar y ffordd i Biwmares o Landdona or enw Bryn Bella. Y mae na fwthyn ar y traeth or enw Belan Wen- wn i ddim a ydi Bella Fawr iw chysylltu r ffermdy ar bwthyn.

Y mae na ddwy ffynnon ar draeth Llanddona. Un yw Ffynnon Tŷ Mawr Llan, ar y ffordd at y tŷ, ac maen cael ei chadw mewn cyflwr arbennig o dda. Y llall yw Ffynnon Pentrans.

Dydw i ddim yn credu fod hon yn cael ei chadw mor dda. Tŷ arall ag enw diddorol yn Llanddona yw Tyn y Pistyll. Dywedir i Bella Fawr gatrefu yn y Gorslwyd, Llanddona, a byddai yn aflonyddu ar ffermwr Rhosisaf. Dywedir y byddain troi yn ysgyfarnog!

Yn gywir,

Margaret Jean Jones, Henryd, Conwy.

(Credwn mai Cyfeirnod Grid Ffynnon Oer yw SH579816 . Gol.)

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Annwyl Olygydd,

Tybed a fyddai gan ddarllenwyr Llygad y Ffynnon ddiddordeb yn Ffynnon Aelgerth

Dyma wybodaeth a llun ohoni. Y Cyfeirnod map yw SH 575581.

Naddwyd y ffynnon i fewn ir graig ar lethrau Cwm Bywynnog ac yng nghysgod Cefn Drum sydd yn arwain o gopa Foel Goch nepell hanner milltir o Lyn Cwm Daethhwch. Llechar ffynnon ger y brif lwybr sydd yn arwain o Lanberis trwy Bwlch Masgwrn, i Lyn Cwellyn ger Rhyd Ddu. Nid oes unrhyw hanes na thraddodiad ir ffynnon ac maen eithaf amlwg ei bod yn sicrhau cyflenwad o ddŵr ir tri bwthyn cyfagos, tyddynnod yr Aelgerth neu y Rali fel yi gelwir yn lleol. Adfeilion bellach yw Rali Ganol a Rali Uchaf ond, drwy

ryfeddol wyrth, fe saif y brif Rali hyd heddiw er mai tŷ haf ydyw bellach. Symudodd rhan fwyaf y trigolion or cwm yn ystod yr Ail Rhyfel Byd pan feddianwyd y dyffryn gan y fyddin ar gyfer ymarferion o bob math. Dymar tro olaf ir ffynnon gael ei defnyddio ar gyfer y bythynnod a pheipen blastig syn gwasanaethu yn y Rali heddiw. 

Gosodwyd targedau saethu ychydig lathenni islawr ffynnon ac awgrymodd y Prifardd R. Bryn Williams, a oedd yn weinidog ar Gapel Hebron y cwm, yn ei gerdd Cwm Bywynnog, fod rhai or tyddynwyr wedi mudon ffl or cwm yn y cyfnod hwn. Mynegodd hefyd, yn ei delyneg i Fwlch Masgwrn, ei siom fod y bythynnod yn wag. Ymddangosodd y delyneg yn Y Cymro ym mis Medi 1943.

                                    BWLCH MASGWRN

                                    Gwag dy fythynnod,
                                    Di-fref dy braidd;
                                    Dryllior tawelwch
                                    Ni fyn, Ni faidd.

                                    Ni chn dy adar,
                                    Dim ond croesin chwim;
                                    A churiad adenydd
                                    Syn ddychryn im.

                                    Daw sibrwd y nentydd
                                    Or creigiau cyd;
                                    Wyt lawn isleisiau
                                    A hiraeth mud.

                                     O na chawn chwerthin
                                    Neu wylon drwm;
                                    Ond ofnaf ddeffro
                                    Dy feirwon llwm. 

Cyfeiriad sydd yma at wacter y cwm oherwydd yr ymarfer saethu a oedd yn digwydd yno yn ddyddiol yn ystod yr Ail Rhyfel Byd.

Ken Jones, Llanberis

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

PYTIAU DIFYR...PYTIAU DIFYR...PYTIAU DIFYR

Dyma ddyfyniad hynod ddiddorol o gyfrol  hunangofiannol Dr. Aled Lloyd Davies:

Pwyso ar y Git (gwasg y Bwthyn, Caernarfon 2008) tudalen 19:  

Pan fyddem yn ymweld Phenbryn, Bethel, byddai Mam a fewythr Dafydd yn hel atgofion am y dyddiau gynt, pan oedd yr aelwyd yn llawn prysurdeb a bwrlwm, gyda saith o blant parablus yn byw yno.... Yn ystod un ymweliad, cofiaf fy mam a minnaun mynd ar draws y caeau hyd at ffynnon bach y Cwm. Oddi yno y byddent yn mofyn eu dŵr yfed, ac fe honnai fy mam mai dynar dŵr gorau yn y byd. Erbyn heddiw, mae elfen o dristwch yn dod i mi wrth sn am y ffynnon, oherwydd yn ystod gwaeledd olaf fy mam ym 1958, fe ofynnodd am gael llymed o ddŵr o ffynnon fach y Cwm, a bm innau ynon mofyn llond fflasg thermos ohono. Bendigedig oedd ei hymateb wrth iddi ei yfed.

Dyma gyfieithiad or hyn welwyd yn y Flintshire Standard ar Ddydd Iau Ebrill 10fed, 2008:

DŴR O FANGRE CYSEGREDIG NODEDIG AR WERTH AR eBAY

Mae dŵr sanctaidd o un o fannau enwocaf a mwyaf cysegredig Sir Y Fflint ar werth ar eBay. Am ganrifoedd bu pererinion yn teithio i Ffynnon Santes Gwenfrewi yn Nhreffynnon i ymweld chreirfar santes y dywedir iddi gael ei dienyddio yn y seithfed ganrif. Yn l yr hanes gwrthododd gael cyfathrach rywiol gyda Charadog, pendefig lleol, ac yn ei ddig torrodd ei phen i ffwrdd gydai gleddyf. Ond lle syrthiodd y pen tarddodd ffynnon gref or ddaear. Cafodd Gwenfrewi ei hadfer i lawn iechyd gan ei hewythr Beuno Sant a daeth y ffynnon yn enwog ac yn fagned i Gristnogion o bedwar ban byd. Dywedir mair fangre hon yw Lourdes Cymru oherwydd grym iachusol a bwrlwm y dyfroedd. Nawr mae technoleg fodern yn chwarae rhan yn yr hanes a pherson or Alban yn ceisio gwerthu potelaid or dŵr ar safle ocsiwn ar y we. Mae llawer o ymwelwyr yn defnyddio poteli i gario dŵr or ffynnon adre efo nhw. Maer dŵr ar  y we ar werth ir un syn cynnig y pris uchaf.  Yr isafswm y gellid ei gynnig oedd 50 ceiniog a 3 am y cludiant neu gellid prynur botel ar unwaith am 4.99. Nid oes sicrwydd a gafodd y dŵr ei werthu ai peidio.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

 O GWMPAS Y FFYNHONNAU

FFYNNON FAIR, DOLGELLAU

Yn Y Cymro ar Fedi 26ain  2008  cyhoeddwyd fod y gofal am Ffynnon Fair, Dolgellau wedi ei chyflwyno i Gyngor y Dref. Cafwyd cymorth ariannol gan Cyncoed, Cynllun y Comisiwn Coedwigaeth a llwyddodd Partneriaeth Dolgellau i brynu Coedlan Ffynnon Fair ar ochr ddeheuol y dref. Cafodd y ffynnon ei hatgyweirio ac mewn seremoni Ddydd Sul, Med 21ain rhoddwyd hi i ofal y cyngor.

Gwelwn yma enghraifft wych o gymdeithas hanes leol yn mynd ati i geisio nawdd i adfer ffynnon fendigedig a oedd mewn cyflwr truenus. Bellach, ar ffynnon yng ngofal y Cyngor, dylai gael gofal a gwaith cynnal a chadw cyson. Llwyddwyd i ddenu nawdd ariannol am fod y ffynnon yn rhan o goedlan ddymunol iawn. Tybed a oes yma neges i bentrefi a threfi eraill? Os gellir cyplysu ffynnon gyda phrosiect llwybrau neu goedlan maen haws denu nawdd ar gyfer ei hadfer.

FFYNNON IOCWS, PWLLHELI

Ar gyrion tref Pwllheli, ar y ffordd i gyfeiriad Caernarfon, mae plasdy hardd Iocws. Mae dwy ffynnon iw gweld yno. Maer un ger y tŷ yn ddofn iawn a hon fyddai wedi cyflenwi angen y perchnogion ar gweision am ddŵr yn y gorffennol.  Ffynnon gron yw hi wedi ei hadeiladu o frics coch ai mur allanol, syn bedair troedfedd o uchder, wedi ei addurno cherrig crwn.Ei diamedr yw tair troedfedd chwe modfedd. Mae caead haearn solet drosti a da yw hynny. O ben y ffynnon ir dŵr maen ddeg troedfedd at hugain ac mae pymtheg troedfedd o ddŵr yn ei gwaelod.

Rhwng y gerddi a buarth y fferm mae ffynnon arbennig iawn. Ffynnon sgwar yw hon, yn agored ir nefoedd, wedi ei hamgylchynu muriau wyth troedfedd o uchder gyda mynedfa chwe throedfedd o uchder ar y wal flaen. Maer waliau allanol yn mesur un droedfedd ar ddeg eu hyd au lled ac maent bron yn ddwy droedfedd o drwch. Ni chafodd y ffynnon ei glanhau ers chwedegaur ugeinfed ganrif ac maen llawn llaid. Maen amlwg fod dŵr wedi ei godi or ffynnon ar un amser am fod nifer o risiau yn mynd i lawr o dan y llaid ger y drws. Credir fod dŵr yn codi or ddaear ar safler ffynnon ond o bosib maen llifo iddi o darddiad arall. Mae olion gwyngalchu ar furiau mewnol y ffynnon. Tybed ai yma roedd aelodau ifanc y teulu bonheddig a fun byw yn Iocws ers talwm yn ymdrochi ar dywydd poeth yn yr haf? Pe bai drws pren ar y fynedfa yna byddent yn gallu mwynhau eu hunain heb fod y gweision yn gallu eu gweld. Gwyddom am enghreifftiau eraill o faddonau tebyg yng ngerddi plasdai neun weddol agos atynt lle arferai bonheddwyr ddod i fwynhau ymdrochi yn y dŵr yn hafaur gorffennol. Mae un nodwedd ddiddorol iawn ym mhensaernaeth y ffynnon. Ar ben y muriau gosodwyd cerrig wedi eu naddu ar batrwm o garreg fawr ac un llai bob yn ail. Disgrifir y defnydd yma o gerrig fel iar a chyw ar lafar gwlad yn Llŷn. Gellir gweld cerrig tebyg uwchben Ffynnon Aelhaearn ( SH38414462) yn Llanaelhaearn. (Gweler Llygad y Ffynnon 24, tudalen 6) Ar hyn o bryd mae tyfiant yn cuddior gwaith cerrig. Da fyddai gallu glanhaur ffynnon ai hadfer ond bydd angen amser, arian ac egni i wneud hynny. Diolch i Mrs Annwen Hughes am ein harwain at y ddwy ffynnon ar noson braf o haf ym mis Mehefin 2008. Nid pawb sy mor ffodus bod yn berchennog ar nid un ond dwy ffynnon.

 

FFYNNON Y WRACH  / PISTYLL YR EURYCH, TREGARTH, ARFON.

Fis Mehefin diwethaf aeth Gwyn Edwards, Llanddeiniolen ni i ddangos llecyn arbennig i ni ar dir Moelyci ger Tregarth lle mae dŵr yn tarddu o dan hen dderwen ganghennog fawr mewn coedwig a llwybr syn arwain trwyddi at waun agored gerllaw nifer o henebion or hen amser. Mae awyrgylch arallfydol yn y lle a hawdd gellir dychmygu fod derwyddon wedi bod yma ar un adeg yn addolir coed ar dŵr. Er i ni dynnu lluniau nid oedd digon o olau o dan y coed iddynt ddod allan yn ddigon da iw cynnwys yn Llygad y Ffynnon. Nid oedd sicrwydd am enwr tarddiad. Yn Archifdyr Brifysgol, Bangor gwelwyd mewn un o ddogfennau Stad Penrhyn ar dyddiad 1768 mai Richard Pennant oedd perchennog Moelyci a Thomas Robert Owen yn denant. Maer enwau Caer Wrach a Cae Pistyll yr Eurych ar y tir o gwmpas y tarddiad ac anodd oedd bod yn sicr beth oedd enwr ffynnon. Nid oedd yr awyrgylch wrth y ffynnon yn braf iawn a hawdd gellid fod wedi cysylltur lle gyda gwrachyddiaeth a melltith yn y gorffennol pan oedd y werin yn credun gryf yn y fath beth. Ond yn ddiweddar cafodd Gwyn gadarnhad mai Pistyll yr Eurych ywr enw cywir ar y tarddiad.  Rhaid felly bod gof oedd yn gweithio mewn aur wedi defnyddior dŵr rhyw dro  yn y gorffennol. O flaen y goeden maer dŵr yn codi i ffynnon gyda cherrig mawr cyn goferu i ffynnon ddiweddarach o frics. Maer dŵr wedyn yn llifo i gafn llechu cyn goferu i ffos syn rhedeg gyfochrog r llwybr. Gobaith Gwyn yw glanhaur ffynnon a thaclusor amgylchedd oi chwmpas. Cawn fwy o hanes y fenter yn Llygad y Ffynnon cyn hir, gobeithio.  

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

COLLI CYFEILLION

Y ddaear lafar oedd ei ln a dyn
              Stiniog, bob gwythen,

hen law mor fwyn phluen

ond darn cadarn or graig hen. 

 

Myrddin ap Dafydd.

 

Tristwch mawr i bawb oedd yn ei anabod oedd clywed am farwolaeth disymwyth Emrys Evans, Manod, Blaenau Ffestiniog. Roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Ffynhonnau Cymru ac yn aelod or Cyngor or cychwyn. Roedd ganddo ddiddordeb arbennig yn ffynhonnau bro Blaenau Ffestiniog megis Ffynnon Fihangel a Ffynnon Bach. Trefnodd i ni ymweld Ffynnon Fihangel ac roedd yn cadw golwg dros y ffynnon ar ran y Gymdeithas. Yn rhifyn 24 o Llygad y Ffynnon argraffwyd ei luniau arbennig o Ffynnon Bach. Yng nghyfarfodydd y Cyngor roedd ei farn bob amser yn gytbwys a doeth ai hiwmor ai chwerthin afiaethus yn cynhesu pob trafodaeth.  Bydd yn gadael bwlch na ellir ei lanw ar ei l. Yn anffodus ar ddiwrnod ei arwyl roedd yn amhosibl i ni fod yno gan fod claddedigaeth perthynas yn digwydd bron ar yr un adeg dros y ffin yng Nghaer.

Roedd yn berson arbennig iawn ac yn ei farwolaeth ar Dachwedd 19eg collodd y genedl drysor. Wedi gadael yr ysgol uwchradd aeth ir chwarel fel ei dad ai daid oi flaen ac yn y caban y dysgodd sut i siarad yn gyhoeddus a chynnal cyfarfodydd. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu yn y llynges. Wedi dod adref a mynd yn l ir chwarel gwelodd effaith y llwch ar ei gydweithwyr a phenderfynodd newid cyfeiriad. Aeth yn Was Sifil a bun gweithio ym maes cyflogaeth gan wasanaethu ei fro. Roedd wedi priodi Menna Griffiths yn 1941 a ganwyd iddynt ddwy ferch, Marian a Gwenan. Collodd ei briod hoff yn 1962 ac wedi hynny Emrys fun fam a thad ir merched drwy gyfnod anodd. Ymddeolodd yn gynnar oherwydd iechyd ond cafodd flynyddoedd lawer i fwynhau ei amrywiol ddiddordebau.

Roedd yn bysgotwr penigamp fel ei dad ai daid oi flaen ac yn arbenigwr ar greu plu a bun ysgrifennu colofn- Sgotwrs Stiniog yn Llafar Bro y papur bro lleol- ers dros ddeng mlynedd ar hugain. Bun olygydd ar gylchgrawn hanes lleol, Rhamant Bro am flynyddoedd lawer.  Roedd yn awdur llyfrau i blant hefyd. Roedd yn hoff o gymdeithasau o bob math- Cymdeithas Enweiriol y Cambrian; Cymdeithas Y Fainc Sglodion; Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, Fforwm Plas Tan y Bwlch, Cymdeithas Edward Llwyd a Chymdeithas Llafar Gwlad i enwi ond ychydig. Bun flaenor yng nghapel Bethesda , Blaenau Ffestiniog, yn ysgrifennydd yr eglwys ac yn athro Ysgol Sul ir oedolion am flynyddoedd. Yn sicr mae ei fro enedigol a Chymru gyfan yn dlotach oi golli. Estynnwn ein cydymeimlad llwyraf Marion a Gwenan au teuluoedd yn eu hiraeth.

            ER COF AM EMRYS EVANS          

Y mae henon y Manod
          Rhyw herc yn nhroad y rhod,
         
Y graig syn teimlor hen graith
          Heno, nid r un ywr heniaith.
          Pob llechen yn sn amdano
          A rhyw gric yn nhrymder y gro,
          Oherwydd y mae hiraeth
         
Yn cau rhwng clogwyni caeth,
          Hiraeth am un on harwyr
          A llais fun gyfaredd llwyr.
          Un annwyl a roed heno
          I bridd cyfarwydd ein bro,
          Cywiraf, addfwynaf ŵr
          Heddwch i ti fonheddwr.
          Er yr herc yn nhroad y rhod.
          Heno, gorffwys ym Manod. 

Cynan Jones

eaceaceaceaceaceaceaceaceaceaceaceac  

Gyda thristwch y clywyd am farwolaeth yr awdur adnabyddus a thoreithiog, John Ellis Williams, Llanrug yn 84 oed. Bun aelod brwdfrydig o Gymdeithas Ffynhonnau Cymru ai ddiddordeb arbennig oedd Ffynnon Cegin Arthur, Deiniolen, ac ymddangosodd llun ohono yn sefyll yn y ffynnon ym Mai 1997 yn Llygad y Ffynnon  Rhif 4, Haf 1998. Roedd yn gymeriad lliwgar, wedi teithior byd am flynyddoedd yng nghwmnir sipswn, yn gweithio yng nghaeau gwenith yn Ffrainc a chyda cheffylau gwyllt yn y Carmague. Treuliodd amser ym Mharis a bun byw yn Sussex cyn dod yn l iw hen ardal i ymgartrefu. Derbyniwyd ef ir orsedd yng Nghaerdydd yn 2008. Cydymdeimlwn ai deulu yn eu colled au hiraeth.

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

 GWEITHGARWCH Y GYMDEITHAS

Buom yn cynnal nifer o ddarlithoedd yn ystod 2008 a chafwyd aelodau newydd fel canlyniad. Bur noson ym Mhontrhydfendigaid yn arbennig o lwyddiannus. Dyma lun o Pat a Meurig Jones, Swyddffynnon, ac Eirlys a Ken Gruffydd wedir ddarlith.

 

Dyma restr or darlithoedd ar gyfer 2009:
Chwefror 5ed - Ponciau ger Wrecsam
Mawrth 24ain- Corwen
Mawrth 26 ain- Shotton, Glannau Dyfrdwy
Mehefin 2il Treuddyn, ger Yr Wyddgrug

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Y CYFARFOD CYFFREDINOL

Yn y Cyfarfod Cyffredinol ym mis Awst cadarnhawyd penderfyniad y Cyngor i godi tl aelodaeth blynyddol i 5.00 i aelod unigol, 8.00 i deulu, 10.00 i gorfforaeth a 50.00 am oes. Bydd hyn yn dod i rym o fis Awst 2009 ymlaen. Nid yw tl aelodaeth wedi codi ers ffurfior gymdeithas yn 1996 ac mae costau argraffu Llygad y Ffynnon a chludiant y post wedi cynydddu yn ddiweddar. 

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Cyhoeddir LLYGAD Y FFYNNON gan GYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU

Argreffir gan EWS COLOUR PRINT, Stad Ddiwydiannol Pinfold, Bwcle, Sir y Fflint.

Golygydd: Eirlys Gruffydd, Argel, 4 Parc Hendy, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint. CH7 1TH

Ffn: 01352 754458    e-bost: gruffyddargel@talktalk.net

Is-Olygydd: Dafydd Griffiths, Pengwern, Ffordd Argoed, Yr Wyddgrug, Sir y Fflint

 cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

GWEFAN CYMDEITHAS FFYNHONNAU CYMRU: www.FfynhonnauCymru.org.uk

cffccffccffccffccffccffccffccffccfcffcff

Home Up